Bản sắc dân tộc trong ca khúc mới Việt Nam

Bản sắc dân tộc trong ca khúc mới Việt Nam

QUY ƯỚC VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU

MỤC LỤC

Trang

Quy ước viết tắt và ký hiệu 1 Mục lục 2

Theo Bao giờ cho đến tháng Mười – Wikipedia tiếng Việt 116

74 Nguyễn Văn Chính (2012), Cấu trúc và giải cấu trúc bản sắc văn hóa Hà Nội Construction and Deconstruction of Hanoi’s Cultural Identity, SAKURA: Bản sắc văn hóa Hà Nội, nguyen-sakura.blogspot.com 136

-92 Theo idoody.com (2010), Người Hà Nội, Người Sài Gòn, Người Miền Trung, congdoan.most.gov.vn 137

93 KCBT sưu tầm (2010), Chiếc áo dài Việt Nam xuất hiện từ khi nào ?, saigonventshow 137

109 Linh San – trình bày ảnh: An Du (2013), 9 nét khác biệt thú vị giữa con gái Hà Nội

Ca khúc mới Việt Nam được hình thành từ những năm 30 của thế kỷtrước, trên cơ sở tiếp thu các kỹ thuật sáng tác cũng như phương thức ghinhạc của phương Tây Chính vì vậy, đã có những ca khúc chịu ảnh hưởngđậm nét âm nhạc nước ngoài Tình hình này kéo dài suốt quá trình phát triểncủa ca khúc từ khi hình thành cho tới nay, trong đó vấn đề bản sắc dân tộctrong ca khúc mới Việt Nam nói riêng cũng như trong âm nhạc Việt Nam nóichung, luôn là đề tài dành được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu.

Từ khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới (1986), nhất là trong nhữngnăm gần đây, lĩnh vực ca khúc đã và đang có những hoạt động hết sức sôi nổivới các chương trình ca nhạc, các cuộc thi sáng tác ca khúc mới hay các cuộcthi tìm kiếm tài năng diễn ra muôn hình muôn vẻ Đặc biệt, trong bối cảnh cáchoạt động giao lưu văn hóa diễn ra ngày càng gia tăng hiện nay, việc du nhậpnhững yếu tố âm nhạc nước ngoài vào âm nhạc Việt Nam nói chung và cakhúc mới nói riêng cũng ngày càng đa dạng và phức tạp ở cả nội dung lẫnhình thức biểu hiện của tác phẩm

Trong các chương trình ca nhạc hiện nay, người ta thấy bản sắc dân tộctrong nhiều ca khúc bị mờ nhạt, thậm chí có những ca khúc không mang bảnsắc dân tộc Tình hình trên đã gây ra nhiều cuộc tranh luận trong giới âm nhạc

và cả ngoài giới âm nhạc Thậm chí, đã có những bài viết thể hiện sự lo lắng

cho nền ca khúc Việt Nam, chẳng hạn như bài Ca khúc trẻ đi về đâu? viết

năm 2006 của Đỗ Tuấn, trong bài viết này tác giả chia sẻ: “(…) sáng tác vàthưởng thức ca khúc của giới trẻ là nhu cầu không thể thiếu trong xã hội Tuynhiên thời gian qua, cả giới nhạc sĩ lẫn người nghe chân chính đều có chungnhận xét: nhạc trẻ giờ đã biến tướng, "bị" bình dân hóa với các giai điệu lai

căng, vay mượn các nước.” [119] Năm 2009, trong bài viết Ca khúc Việt đi

về đâu?, tác giả Nguyễn Đình San cũng đã thể hiện sự lo lắng của mình rằng:

“(…) những bài hát đang ra đời có khuynh hướng xa lạ với tình cảm lớn laomang tính truyền thống của người Việt như tình cảm với quê hương xứ sở, Tổquốc Nghệ thuật cùng dần xa chất liệu dân gian mà có khuynh hướng laicăng, bắt chước.” [108]…

Những lo lắng của các tác giả trên là có cơ sở, bắt nguồn từ thực trạngđời sống ca nhạc nước nhà Trong đó, nhiều ca khúc đang có nguy cơ xa rờibản sắc dân tộc, nhất là những ca khúc đang phổ biến trong giới trẻ hiện nay

Có thể nói, việc tìm hiểu những khía cạnh liên quan đến bản sắc dântộc để làm sáng tỏ các vấn đề trên trong bối cảnh hiện nay là cấp thiết Chính

vì vậy, tôi đã chọn đề tài Bản sắc dân tộc trong ca khúc mới Việt Nam làm đối

tượng nghiên cứu cho luận án này

2 Mục tiêu nghiên cứu

Với những lý do chọn đề tài nêu trên, mục tiêu nghiên cứu đề ra choluận án sẽ là:

- Tìm hiểu thực chất vấn đề bản sắc dân tộc với những biểu hiện cụ thểcủa nó trong ca khúc mới Việt Nam

- Chỉ ra những yếu tố nền tảng đối với việc biểu hiện bản sắc dân tộctrong ca khúc mới Việt Nam

- Làm rõ sự biến đổi của phương thức biểu hiện bản sắc dân tộc trong

ca khúc mới ở hai giai đoạn lịch sử của đất nước là trước và trong đổi mới.Trên cơ sở đó, đánh giá những tác động của phương thức biểu hiện tới bản sắcdân tộc trong ca khúc Việt Nam thời đổi mới và đưa ra một vài gợi mở có thểgóp phần đưa ca khúc Việt Nam phát triển theo hướng dân tộc – hiện đại

- Với kết quả tìm hiểu bản sắc dân tộc trong ca khúc mới Việt Nam, rút

ra một số nhận thức về bản sắc dân tộc nói chung

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của luận án chính là bản sắc dân tộc trong cakhúc mới Việt Nam với những khía cạnh liên quan

Phạm vi nghiên cứu:

Trong khuôn khổ luận án, không thể phân tích tất cả những ca khúcmới đã được sáng tác cho tới nay Vì vậy, chỉ có thể lựa chọn một số bài đã vàđang phổ biến, được sáng tác ở các giai đoạn lịch sử khác nhau của đất nướcgắn với các thế hệ tác giả ca khúc

Chúng tôi đã cân nhắc và lựa chọn 60 ca khúc dự kiến để thực hiệnđiều tra xã hội học về bản sắc dân tộc trong các ca khúc đó Sự lựa chọndanh sách ca khúc chính thức cho luận án này sẽ là những ca khúc có tỷ lệđộng thuận khá cao trong kết quả đánh giá của công chúng – từ 70% trở lên.Tuy nhiên, trong quá trình nghiên cứu, có thể một số ca khúc khác ở các giaiđoạn lịch sử khác nhau sẽ được xem xét thêm – kể cả những bài chúng tôi tựmình lựa chọn hoặc những bài đã được sử dụng trong công trình, bài viếtcủa tác giả khác

Ngoài ra, một số băng, đĩa tiếng và đĩa hình về các chương trình canhạc hoặc giọng hát ca sĩ đã phát hành sẽ được sử dụng để tìm hiểu phần hoà

âm phối khí cũng như phần biểu diễn

Các ca khúc dành cho các lứa tuổi thiếu niên, nhi đồng và những tácphẩm thuộc thể loại thanh xướng kịch không nằm trong phạm vi nghiên cứucủa đề tài này.

4 Ý nghĩa khoa học thực tiễn của luận án

- Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu chuyên sâu và toàn diện vềbản sắc dân tộc trong ca khúc mới Việt Nam

- Hệ thống hoá những khía cạnh biểu hiện của bản sắc dân tộc trong cakhúc mới dưới góc nhìn âm nhạc học và văn hoá học

- Làm sáng tỏ mối liên hệ giữa các yếu tố cổ truyền dân tộc với bản sắcdân tộc trong ca khúc mới Việt Nam

- Khẳng định vai trò đặc biệt của các yếu tố dân gian đối với việc biểuhiện bản sắc dân tộc trong ca khúc mới Việt Nam

- Chỉ ra những biến đổi cụ thể của bản sắc dân tộc trong ca khúc thờiđổi mới và gợi mở phương hướng góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc trong cakhúc Việt Nam ở thời kỳ hội nhập quốc tế hiện nay

- Góp bàn thêm về một số vấn đề vẫn còn tồn tại những quan điểmchưa thống nhất hoặc trái chiều liên quan tới bản sắc dân tộc nói chung Đó

là, mối quan hệ giữa các yếu tố dân gian với bản sắc dân tộc, bản sắc dân tộctrong quốc gia có nhiều thành phần dân tộc và bản sắc dân tộc mang tínhkhách quan hay chủ quan

- Luận án có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiêncứu những vấn đề liên quan tới bản sắc dân tộc trong âm nhạc nói riêng vàvăn hóa nói chung

- Chương 2: Bản sắc dân tộc trong ca khúc mới Việt Nam và nhữngbiến đổi của nó

- Chương 3: Từ bản sắc dân tộc trong ca khúc mới Việt Nam, góp bànthêm về bản sắc dân tộc nói chung

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN

VÀ TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Trong chương này, chúng tôi sẽ trình bày 3 nội dung chính: một số kháiniệm cơ bản, tổng quan về tình hình nghiên cứu cùng những vấn đề đặt ra từ

đó và các lý thuyết, phương pháp sẽ được sử dụng để giải quyết các vấn đềtrong luận án

Sau đây, xin đi vào nội dung thứ nhất của chương

1.1 GIỚI THUYẾT MỘT SỐ KHÁI NIỆM

Luận án nghiên cứu về bản sắc dân tộc trong ca khúc mới Việt Nam Vìvậy, trước hết chúng tôi sẽ giới thuyết về hai khái niệm cốt lõi được dùngnhiều trong luận án: “bản sắc dân tộc” và “ca khúc mới”

1.1.1 Khái niệm “bản sắc dân tộc”

Vấn đề bản sắc dân tộc thực ra đã được các nhà nghiên cứu quan tâm từnhiều năm nay, tuy nhiên vẫn còn những quan điểm cho rằng đây là vấn đềmang tính ước lệ, thậm chí là trừu tượng Bởi vậy, cần tìm hiểu khái niệm nàythông qua các từ điển và cả ý kiến của các tác giả trong những công trình, bàiviết có liên quan

Sau đây là chi tiết vấn đề

1.1.1.1 Khái niệm “bản sắc dân tộc” qua các từ điển

Cho tới nay, chưa thấy cuốn từ điển nào đưa ra khái niệm đầy đủ vềbản sắc dân tộc Vì vậy, nghĩa của các từ “bản sắc” và “dân tộc” sau khi đượclàm rõ sẽ là cơ sở để hiểu về nghĩa chung của cụm từ “bản sắc dân tộc”

Bản sắc (character) – theo Từ điển tiếng Việt thông dụng, là một danh

từ mang nghĩa “sắc thái, đặc tính, đặc thù riêng khác1” [65, tr.47] Với Từ điển tiếng Việt, “bản sắc” cũng là danh từ chỉ “những yếu tố tốt đẹp tạo nên

1 Những chữ viết nghiêng là chúng tôi dùng để nhấn mạnh ý cần nói.

một tính chất đặc thù nói chung” [53, tr.82] Còn Đại từ điển tiếng Việt cho rằng: “bản sắc” là danh từ chỉ sắc thái, đặc tính, đặc thù riêng khác” [66, tr.66] Những cách giải nghĩa này đã cho thấy “bản sắc” chính là đặc tính, đặc thù riêng có

Dân tộc – một danh từ được Từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam giải nghĩa theo các cấp độ khác nhau: “Dân tộc (ethnie) đồng nghĩa với cộng đồng mang tính tộc người” [121], nhưng ở cấp độ khác thì “Dân tộc (nation) hay quốc gia dân tộc là một cộng đồng chính trị – xã hội được chỉ đạo bởi một nhà nước thiết lập trên một lãnh thổ nhất định” [121] Theo Từ điển tiếng Việt thông dụng thì “dân tộc” (nation, race, nationality) là danh từ chỉ “cộng đồng người được hình thành từ lâu đời, có ngôn ngữ, truyền thống văn hóa, tâm lí đặc trưng” [65, tr.316] Còn Đại từ điển tiếng Việt giải thích từ “dân tộc” theo

ba nghĩa Nguyên văn như sau:

dân tộc dt 1 Cộng đồng người ổn định hình thành trong quá

trình lịch sử của xã hội, có chung tiếng nói, lãnh thổ, đời sống

kinh tế và tâm lý: đoàn kết dân tộc 2 Dân tộc thiểu số, nói tắt:

ưu tiên học sinh dân tộc - cán bộ dân tộc 3 Cộng đồng người ổn

định làm thành nhân dân một nước, một quốc gia gắn bó với

nhau trong truyền thống, nghĩa vụ và quyền lợi: dân tộc Việt Nam [66, tr.399]

Khái niệm này – tuy được giải thích theo ba nghĩa, nhưng nghĩa thứnhất gần giống với nghĩa thứ ba, cho nên thực ra từ “dân tộc” có thể đượchiểu theo hai cấp độ dân tộc có quy mô khác nhau Ở cấp độ thứ nhất, “dân

tộc” ứng với quy mô quốc gia như trong các ví dụ được trích ở trên: “đoàn kết dân tộc”, “dân tộc Việt Nam” Ở cấp độ thứ hai, “dân tộc” ứng với quy mô dân tộc ít người trong một quốc gia – dân tộc như ở các ví dụ: “ưu tiên học sinh dân tộc”, “cán bộ dân tộc”.

Qua cách giải thích của các từ điển, có thể hiểu “dân tộc” là danh từ chỉ một cộng đồng người có lịch sử hình thành cụ thể với những mối liên kết đặc trưng Dân tộc có hai cấp độ là dân tộc tộc người và dân tộc quốc gia

Với nghĩa của các danh từ “bản sắc” và “dân tộc” ở trên, kết hợp lạithành cụm danh từ “bản sắc dân tộc”, trong đó danh từ “bản sắc” là yếu tốnói lên những đặc tính cốt cách của tất cả mọi sự vật hiện tượng từ nhỏ đếnlớn, chẳng hạn như bản sắc cá nhân, bản sắc gia đình, bản sắc địa phương,bản sắc tộc người…, còn danh từ “dân tộc” là yếu tố giới hạn cụ thể cho ýnghĩa của danh từ “bản sắc”, ví dụ: dân tộc tộc người, dân tộc quốc gia…

Như vậy, có thể hiểu: bản sắc dân tộc là bản tính, cốt cách của một cộng đồng người với những lối suy nghĩ, tiến hành và biểu hiện văn hóa theo cách riêng của dân tộc mình

1.1.1.2 Khái niệm “bản sắc dân tộc” qua các công trình, bài viết

Trong những năm gần đây, cụm từ “bản sắc dân tộc” thường đượccác nhà nghiên cứu sử dụng trong các công trình, bài viết, nhất là nhữngbài có liên quan đến lĩnh vực văn hóa nghệ thuật của nước nhà Một số tácgiả còn đưa ra khái niệm cụ thể về cụm từ này nhằm phục vụ cho các mụctiêu liên quan đến văn hóa dân tộc mà họ đang được tìm hiểu Có thể dẫn ramột số trường hợp:

Tìm hiểu về bản sắc dân tộc của văn hóa, các tác giả Đỗ Huy vàTrường Lưu cho rằng: “bản sắc dân tộc chính là cách thức tiến hành xây dựngnền văn hoá văn minh của dân tộc ấy” [18, tr.06]

Cũng tìm hiểu bản sắc dân tộc trong lĩnh vực văn hóa, Quang Đạm –

tác giả bài viết Thử miêu tả bản sắc dân tộc, bản sắc văn hóa Việt Nam nhận

xét: “Bản sắc dân tộc là sắc thái bao quát một cách uyển chuyển, linh hoạtnhững đặc điểm của một dân tộc tạo nên diện mạo và dạng hình riêng của dân

tộc ấy không thể đồng nhất với các dân tộc khác trong cộng đồng khu vực hay

Tác giả Trần Độ qua bài Về bản sắc dân tộc của văn hóa Việt Nam

nhận định: “(…) tìm bản sắc dân tộc là tìm cái cốt lõi, cái tinh túy của tínhdân tộc ở mỗi lĩnh vực cụ thể của văn hóa và nghệ thuật” [62, tr.25]

Bàn về bản sắc dân tộc trong lĩnh vực âm nhạc, nhà nghiên cứu Nguyễn

Thụy Loan – tác giả bài viết Bàn về biến số - hằng số và bản sắc dân tộc trong âm nhạc Việt Nam viết: “Tìm bản sắc dân tộc trong âm nhạc Việt Nam

(…) đó là tìm những gì mà người Việt Nam ưa thích sử dụng trong âm nhạccủa mình và gìn giữ chúng trong chiều dài lịch sử.” [30, tr.01]

Trong bài viết Giữ lấy bản sắc trong nền âm nhạc Việt Nam của

Nguyễn Thanh có đoạn: “Vậy thì bản sắc văn hóa Việt Nam là gì? (…) ở mộtgiới hạn nào đó cái bản sắc ấy là ngôn ngữ, hơi thở, nhịp điệu, thẩm mỹ củangười dân Việt Nam được thể hiện qua ngôn ngữ âm nhạc, mà người nghethông qua đó sẽ biết chắc chắn đấy là âm nhạc Việt Nam” [44, tr.1111-1112]

Mặc dù khái niệm về bản sắc dân tộc trong các công trình bài viết dẫn

ra ở trên được giải thích chủ yếu nhằm phục vụ mục tiêu nghiên cứu của tác

giả, chúng đều phản ánh những đặc điểm riêng riêng của một dân tộc, là cái dùng để phân biệt dân tộc này với dân tộc khác.

Một điểm cũng cần lưu ý – như đã trình bày ở tiểu mục 1.1.1.1, theocách giải thích trong các từ điển, từ “dân tộc” có thể được sử dụng và đượchiểu theo hai cấp độ khác nhau Trên thực tế, cho tới nay, ở Việt Nam, từ

“dân tộc” cũng vẫn thường được dùng chung cho cả hai cấp độ là quốc gia

và tộc người Chẳng hạn, trong Văn kiện của Đảng về chính sách Dân tộc,

điều này đã được thể hiện qua đoạn viết: “Các dân tộc 2 trong đại gia đình

Việt Nam bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp đỡ nhau cùng tiến bộ”[123, tr.01]; hoặc cũng Văn kiện của Đảng ở Hội nghị đại biểu toàn quốcgiữa nhiệm kỳ khóa VII có ghi: “Trong điều kiện kinh tế thị trường và mởrộng giao lưu quốc tế phải đặc biệt quan tâm giữ gìn và nâng cao bản sắc

văn hóa dân tộc” [111, tr.01] Có thể thấy, nội dung đoạn trích thứ nhất thể

hiện từ “dân tộc” thay thế từ “tộc người”, còn từ “dân tộc” trong nội dungđoạn trích thứ hai thì thể hiện ở cấp độ “dân tộc quốc gia” Vì thế, khái niệmbản sắc dân tộc cũng có thể được sử dụng khi nói về văn hóa của một dântộc theo một trong hai cấp độ nói trên – dân tộc ở cấp độ quốc gia hoặc dântộc ở cấp độ tộc người

Như vậy, với cách giải thích của các từ điển cũng như cách giải thích

của các tác giả công trình, bài viết, có thể định nghĩa: bản sắc dân tộc chính

là tính cách riêng của một cộng đồng người với những lối suy nghĩ, tiến hành

và biểu hiện văn hóa theo cách của dân tộc mình

Trong một số công trình, bài viết, có khi những cụm từ “tính dân tộc”,

“tính cách dân tộc”, “bản sắc văn hóa của quốc gia – dân tộc” được sử dụngthay vì cụm từ “bản sắc dân tộc” Về cơ bản, những cụm từ trên đều chứađựng ý nghĩa tương tự như “bản sắc dân tộc” Bên cạnh đó, như đã trình bày ởphía trên, bởi thuật ngữ “dân tộc” có thể được dùng cho cả hai cấp độ, chonên, trong luận án này, chúng tôi sẽ tìm hiểu các vấn đề về bản sắc dân tộc ở

cả cấp độ tộc người và quốc gia Ngoài ra, trong một chừng mực nhất định,bản sắc vùng cũng sẽ được xem xét như là một cấp độ cộng cư của những tộckhác nhau trong một địa bàn nhỏ hơn cấp độ quốc gia

2 Các chữ nghiêng – đậm là chúng tôi muốn nhấn mạnh.

Tuy nhiên, để tách bạch hai cấp độ đầu tiên liên quan tới khái niệm

này, khi đề cập tới những vấn đề liên quan tới bản sắc dân tộc ở cấp độ quốc gia, chúng tôi sử dụng cụm từ “dân tộc”, còn khi đề cập những vấn đề liên quan tới bản sắc dân tộc của từng tộc trong đại gia đình Việt Nam thì chúng tôi dùng cụm từ “tộc người” hoặc “thành phần dân tộc”.

1.1.2 Khái niệm “ca khúc mới” được dùng trong luận án

Trước hết, đây là một khái niệm phổ thông thường dùng để chỉ những

ca khúc được hình thành từ những năm 30 của thế kỷ trước, trên cơ sở tiếpthu các thủ pháp sáng tác và phương thức ghi nhạc của phương Tây – như đã

nêu ở mục Lý do chọn đề tài Nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Thụy Loan cho rằng “ca khúc mới” là cách gọi tắt của “ca khúc nhạc mới”3, như mộtcách để phân biệt với các bài dân ca thuộc loại ca khúc trong âm nhạc cổtruyền Việt Nam

Cụm từ “ca khúc mới” còn thường được nhiều người gọi tắt là “cakhúc” với cách hiểu cùng nghĩa Có thể dễ dàng tìm thấy cách gọi này ở ngay

trang bìa các tuyển tập như: Về quê – 60 ca khúc4 phát triển dân ca người Việt (Nxb Âm nhạc phát hành năm 2002); 30 năm ca khúc Việt Nam 1975 –

2005 (Hội Nhạc sĩ Việt Nam – Nxb Âm nhạc phát hành năm 2005); Bài hát Việt – 99 ca khúc tuyển chọn trong chương trình bài hát Việt 2005 (Nxb

Thanh niên phát hành năm 2006)… Vì vậy, trong luận án này, chúng tôi cũng

sẽ sử dụng cụm từ “ca khúc mới” theo cả hai cách gọi như trên – “ca khúcmới” hoặc “ca khúc”, cho phù hợp với từng tình huống nghiên cứu Riêngcụm từ “ca khúc thời đổi mới” cũng mang ý nghĩa là ca khúc mới nhưng đượcsáng tác ở thời kỳ đổi mới của đất nước

Tiếp theo, xin chuyển sang nội dung thứ hai của chương

3 Theo bài giảng của nhà nghiên cứu Nguyễn Thụy Loan, Hà Nội tháng 8 - 2013.

4 Chữ nghiêng gạch chân là do chúng tôi muốn nhấn mạnh.

1.2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ BẢN SẮC DÂN TỘC TRONG VĂN HÓA NÓI CHUNG VÀ TRONG CA KHÚC MỚI Ở NƯỚC TA

Do mục tiêu nghiên cứu của luận án có liên quan mật thiết tới bản sắcdân tộc nói chung, vì thế trong mục này cần tìm hiểu cả những công trình bàiviết liên quan ít nhiều tới bản sắc dân tộc trong văn hóa nói chung của các tácgiả đi trước Xin được bắt đầu bằng tiểu mục dưới đây:

1.2.1 Khái quát về các giai đoạn nghiên cứu

Trước khi trình bày tình hình nghiên cứu về bản sắc dân tộc trong cakhúc mới Việt Nam, chúng tôi sẽ xem xét tình hình nghiên cứu về bản sắc dântộc trong các lĩnh vực văn hóa và âm nhạc nói chung ở nước ta:

1.2.1.1 Trong các lĩnh vực văn hóa và âm nhạc nói chung

Việc nghiên cứu về bản sắc dân tộc trong các lĩnh vực văn hóa ở ViệtNam đã có từ lâu Tuy nhiên, căn cứ vào kết quả phản ánh lịch sử đất nước từnhững tài liệu thu thập được, chúng tôi chia tình tình nghiên cứu ở nước ta vềbản sắc dân tộc trong văn hóa nói chung thành những giai đoạn sau:

a, Giai đoạn trước 1954

Đây là giai đoạn lịch sử khá phức tạp – mặc dù chính quyền thực dânPháp còn hiện diện công khai trên đất nước ta, nhất là ở những vùng thành thị,vẫn có sự đan xen của các nhóm hoạt động chính trị khác Đặc biệt, từ khiĐảng Cộng sản Việt Nam ra đời (1930) đã trở thành một lực lượng đối lập vàtiến tới giành chính quyền (1945) Nhiều ca khúc cách mạng cũng vì thế màkịp thời ra đời đáp ứng nhiệm vụ đấu tranh cách mạng cùng với không khíhưởng ứng của quần chúng nhân dân Tuy nhiên, do bối cảnh thực tiễn lịch

sử, mọi hoạt động nghiên cứu khoa học giai đoạn này nhìn chung vẫn bị chiphối theo sự quản lý của chế độ thực dân

Được biết có một số một số công trình nghiên cứu về văn hóa ViệtNam của các học giả Pháp, tuy nhiên cho đến nay vẫn không thấy có tài liệunào có liên quan trực tiếp đến bản sắc dân tộc trong lĩnh vực âm nhạc

Trong những nghiên cứu của tác giả trong nước ở giai đoạn này, chúngtôi chỉ tìm thấy các bài viết ngắn hoặc ghi chép về các cuộc trao đổi, mạn đàm

trên các diễn đàn Trong đó, buổi trao đổi Luận bàn về âm nhạc nước nhà của Trần Quang Quờn, được ghi chép và đăng trên Tân Văn tuần báo số 39, năm

1935 đã gây được sự quan tâm của dư luận trong và ngoài giới âm nhạc

Sau khi đề cương văn hóa của Đảng (năm 1943) được ra đời với bamục tiêu chính là dân tộc, khoa học và đại chúng, đã xuất hiện thêm một số

bài viết Đáng lưu ý trong đó có bài “Việt Nam tính” trong âm nhạc cũ Việt Nam của Nguyễn Duy Diễn, đăng trên Tạp chí Quê hương số 58 – 59, phát

hành năm 1951 Trong đó, tác giả bài viết quan tâm đến sự khác biệt giữa đặcđiểm của âm nhạc cổ truyền Việt Nam (tác giả gọi là “âm nhạc cũ”) với đặcđiểm của âm nhạc nước ngoài và coi âm nhạc cổ truyền của dân tộc như là

“lực” để dựa vào mà phát huy trong âm nhạc mới

Có thể nói, vấn đề bản sắc dân tộc ngay từ giai đoạn này đã được quantâm Tuy nhiên, số lượng công trình nghiên cứu cũng như độ dài của chúngvẫn còn khá “khiêm tốn”

b, Giai đoạn 1954 – 1975

Đây là giai đoạn chính quyền thực dân Pháp đã rời khỏi đất nước, miềnBắc bước vào thời kỳ hòa bình, xây dựng chủ nghĩa xã hội và chi viện chomiền Nam vẫn đang dưới chế độ Mỹ ngụy

Trong không khí khẩn trương của cuộc kháng chiến thống nhất đấtnước và khẳng định vị thế của dân tộc, đã xuất hiện khá nhiều bài viết về cácvấn đề văn hóa của dân tộc Nhiều bài có nội dung đề tài tiếp thu và phát huyvốn dân tộc theo đường lối văn hóa của Đảng Có thể kể ra các bài đáng lưu

ý: Tình hình và nhiệm vụ (1957) của Đỗ Nhuận, Thực hiện đường lối dân tộc trong âm nhạc hiện đại (1959) của Lưu Hữu Phước, Hội nghị bàn về tính dân tộc và tính hiện đại trong âm nhạc Việt Nam (1969) – bài ghi chép của P.V,

Nắm vững vốn dân tộc, học tập tinh hoa thế giới để xây dựng một nền âm nhạc hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam (1970), của Hà Huy Giáp và Góp bàn về tính dân tộc trong âm nhạc (1972) của Tú Ngọc.

Có một số bài viết khác đề cập đến việc phát huy tính dân tộc trong lĩnh

vực thanh nhạc Đó là các bài: Mấy suy nghĩ về sự phát triển nghệ thuật thanh nhạc dân tộc (1972) của Lô Thanh và Làm thế nào để hát cho có tính dân tộc

(1972) của Trần Hiếu

Một số tập sách có nội dung dân tộc cũng đã được xuất bản, đáng lưu ý

có cuốn Về tính dân tộc trong âm nhạc Việt Nam do Nhà xuất bản Văn hóa

phát hành năm 1972 Đây là cuốn sách tập hợp bài viết của nhiều tác giả vềvấn đề bản sắc dân tộc trong âm nhạc

Được biết trong giai đoạn này, dưới chính quyền miền Nam cũ có một

số công trình nghiên cứu của người Mỹ về văn hóa Việt Nam Tuy nhiên, chođến thời điểm này, chúng tôi vẫn chưa tìm thấy công trình nào của họ có liênquan mật thiết đến đề tài

Nhìn chung, các công trình, bài viết liên quan đến bản sắc dân tộc ởgiai đoạn này đã tăng lên đáng kể về cả số lượng và độ dài

c, Giai đoạn 1975 – 1986

Đây là giai đoạn đất nước thống nhất, cả nước đang trong không khíkhắc phục hậu quả chiến tranh và xây dựng chủ nghĩa xã hội Các chính sáchvăn hóa của Đảng tiếp tục tác động đến hoạt động nghiên cứu, trong đó cólĩnh vực nghiên cứu về bản sắc dân tộc

Có một số bài viết không trực tiếp đi vào phân tích, nghiên cứu chuyênsâu về các vấn đề có liên quan đến bản sắc dân tộc, mà chỉ hưởng ứng chung

chung về đường lối văn hóa của Đảng Chẳng hạn như các bài: Thực hiện phương châm dân tộc – hiện đại trong việc đào tạo nghệ sĩ mới (1976) của

Trần Đình Thọ và Lê Anh Trà, Văn hóa – cái dân tộc và quốc tế (1981) của

Hồ Sĩ Vịnh và Quan hệ biện chứng giữa dân tộc và quốc tế trong văn hóa

(1985) của Hà Xuân Trường…

Bên cạnh đó, đã xuất hiện những bài viết đề cập trực tiếp đến vấn đềbản sắc dân tộc dưới góc nhìn của người nghiên cứu khoa học, tiêu biểu là các

bài: Tìm hiểu nhịp điệu trong dân ca (1976) của Tú Ngọc, Kế thừa và phát huy truyền thống dân tộc để sáng tạo một nền nghệ thuật tạo hình Việt Nam

(vài nét đại cương) (1978) của Nguyễn Đỗ Cung, Suy nghĩ về sức sống Việt

Nam qua những chặng đường sử nhạc (1980) của Nguyễn Thụy Loan và Âm nhạc dân gian với tác phẩm chuyên nghiệp (1982) của Nguyễn Viêm.

Ngoài ra, chúng tôi còn thấy hai cuốn sách Một cuốn được viết dưới

dạng công trình nghiên cứu “dài hơi” có tiêu đề: Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam (1980) của Trần Văn Giàu, do Nhà xuất bản

Khoa học Xã hội công bố Cuốn sách gồm nhiều chương, có nội dung chủyếu phác họa và tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống theo diễn trình

lịch sử của dân tộc Cuốn còn lại mang tên Bản lĩnh, bản sắc các dân tộc ở Việt Nam (1980), là một tập hợp nhiều bài viết của các tác giả khác nhau,

chủ yếu về các vấn đề liên quan đến văn hóa các tộc người và các tầng lớp

xã hội ở nước ta

Có thể nói, trong mười năm của giai đoạn này, tần suất các bài viết tiếptục tăng lên Nội dung, đề tài cũng ngày càng phong phú với nhiều xu hướngkhác nhau tìm cách lý giải và mô tả về bản sắc dân tộc trong các khía cạnhvăn hóa một cách khoa học Những điều này đã thể hiện mức độ quan tâm củacác nhà nghiên cứu ngày càng nhiều so với các giai đoạn trước đây

d, Giai đoạn 1986 – 2012

Đây là giai đoạn đất nước mở cửa hội nhập với thế giới Trước sự pháttriển nhanh của thông tin đại chúng trong nền kinh tế thị trường, các xu thếthời đại đã tác động mạnh đến bản sắc các dân tộc, trong đó có Việt Nam

Vấn đề bản sắc dân tộc ngày càng được các quốc gia trên thế giới quantâm Mối quan tâm này lại được cộng hưởng thêm nhờ tinh thần của trào lưubảo bảo vệ sự đa dạng của bản sắc các dân tộc do UNESCO khởi xướng cuốinhững năm 80 thế kỷ trước Ở Việt Nam, tình hình nghiên cứu bản sắc dântộc được thực hiện đa dạng dưới nhiều hình thức như bài viết, hội thảo, traođổi trực tuyến, sách… Đặc biệt, sự tiện ích của các trang báo mạng điện tửtrong những năm gần đây đã tiếp tục góp phần làm phong phú thêm các hìnhthức sinh hoạt khoa học của giới nghiên cứu

Về bài viết, có một số miêu tả các biểu hiện bản sắc dân tộc ở những

khía cạnh văn hóa, như các bài: Thử miêu tả bản sắc dân tộc, bản sắc văn hóa Việt Nam (1986) của Quang Đạm, Một biểu hiện bản sắc dân tộc trên sân khấu múa (1986) của Lệ Cung Cũng có những bài theo xu hướng phân

tích một số đặc tính liên quan đến bản sắc dân tộc ở một khía cạnh văn hóa

nào đó như bài Mối quan hệ giữa bản sắc dân tộc và phát triển hiện đại trong sân khấu cải lương (1998) của Lê Duy Mạnh Lại có bài viết thể hiện

mối quan tâm đến việc gìn giữ và phát huy các vấn đề liên quan đến bản sắc

dân tộc, chẳng hạn như bài Giữ lấy bản sắc trong nền âm nhạc Việt Nam

(1998) của Nguyễn Thanh

Một số bài bàn về những vấn đề cụ thể của bản sắc dân tộc trong âm

nhạc nói chung Trong bài viết Bàn về biến số - hằng số và bản sắc dân tộc trong âm nhạc Việt Nam (1994) của Nguyễn Thụy Loan, tác giả đã tìm hiểu

về âm nhạc cổ truyền Việt Nam thông qua các yếu tố nhạc khí, hệ thống cao

độ, thang âm, điệu thức, tiết tấu…và mối qua hệ giữa những yếu tố đó để tạonên âm điệu đặc trưng mang ý nghĩa bản sắc dân tộc Ngoài ra, tác giả cònquan tâm đến cả những vấn đề như cấu trúc bài bản, hòa tấu nhạc khí… Từ đóđưa ra những nhận định về biến số hay hằng số trong âm nhạc cổ truyền Việt

Nam Bài viết Giữ lấy bản sắc trong nền âm nhạc Việt Nam (1998) của

Nguyễn Thanh thì thể hiện mối quan tâm đến việc gìn giữ và phát huy các vấn

đề liên quan đến bản sắc dân tộc Còn trong bài Vận dụng chất liệu âm nhạc dân gian trong một số tác phẩm giao hưởng Việt Nam (2002), tác giả Nguyễn

Thế Tuân lại lưu ý về vai trò của chất liệu âm nhạc dân gian trong việc tạonên các tác phẩm âm nhạc mang đậm đà bản sắc dân tộc

Ngoài ra, tài liệu trong giai đoạn này còn có nghiên cứu của tác giả

người nước ngoài, ví dụ như trong bài viết Điện ảnh Việt Nam – Những bản sắc riêng của Irina Miacova, do Vũ Quang Chính dịch (1988), tác giả đã

chứng minh điện ảnh Việt Nam là nền điện ảnh hiện thực xã hội chủ nghĩa.Mặc dù chịu ảnh hưởng của điện ảnh Liên Xô trước đây, nhưng do các mốitác động qua lại với sân khấu và các loại hình nghệ thuật khác trong nước mànền điện ảnh Việt Nam “có lối đi riêng của mình chứ không chạy theo môhình của các nước khác”

Về sách, có các cuốn: Bản sắc dân tộc của văn hóa (1990) của Đỗ Huy

và Trường Lưu, Bản sắc văn hoá Việt Nam (1998) của Phan Ngọc, Tìm về

bản sắc văn hóa Việt Nam (1996) của Trần Ngọc Thêm, Xây dựng và phát

triển văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc (2001) do Nguyễn Khoa Điềm chủ biên, Nhận diện văn hoá Việt Nam và sự biến đổi của nó trong thế kỉ XX (2002) của Đỗ Huy, Hỏi và giải đáp về cơ sở văn hóa Việt Nam (2006) của nhiều tác giả, Con người môi trường và văn hóa (2003) và Một nhận thức về văn học dân gian Việt Nam (2012) của Nguyễn Xuân Kính, Nghiên cứu văn hoá Việt Nam 20 năm đổi mới, thực trạng và các vấn đề (2006 – 2007) – đề

tài cấp bộ của Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, do Ngô Đức Thịnh làm chủnhiệm Những tài liệu vừa nêu đều có nội dung liên quan ít nhiều đến bản sắcdân tộc trong lĩnh vực văn học hay văn hóa chung

Có một số sách đề cập trực tiếp tới các vấn đề cụ thể của bản sắc dân

tộc, có thể dẫn ra: cuốn Văn hóa – Phát triển và Bản sắc (1995) là kết quả

chương trình KHCN cấp Nhà nước về “Văn hóa Văn minh vì sự phát triển vàtiến bộ xã hội” Cuốn sách tập hợp 16 bài viết của nhiều tác giả, trong đó cácnghiên cứu tập trung chủ yếu làm rõ đặc điểm, thực trạng trong các lĩnh vựcvăn hóa văn minh của đất nước và đề xuất một số giải pháp phát triển ở Việt

Nam trong bối cảnh hội nhập với thế giới Cuốn Toàn cầu hóa và vấn đề bảo tồn văn hóa dân tộc (2003) của Trường Lưu chỉ ra đặc điểm, bản chất, tính

hai mặt của toàn cầu hóa, đạo đức môi trường cùng với vấn đề văn hóa và vịthế dân tộc trước xu thế toàn cầu hóa hiện nay

Có thể nói, các công trình bài viết về bản sắc dân tộc ở giai đoạn này có

số lượng thực sự đông đảo, nội dung cũng như hình thức viết cũng thực sựphong phú và đa dạng

Trên đây là tổng quan về tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan tớibản sắc dân tộc trong các lĩnh vực văn hóa nói chung ở nước ta Vậy, tìnhhình nghiên cứu về vấn đề này trong lĩnh vực ca khúc mới thì sẽ ra sao?Chúng sẽ được tiếp tục xem xét ở tiểu mục tiếp theo

1.2.1.2 Trong lĩnh vực ca khúc mới

Căn cứ vào những tài liệu đã thu thập được, có thể phân chia tìnhhình nghiên cứu về bản sắc dân tộc trong ca khúc mới thành các giai đoạnkhông trùng với các giai đoạn về tình hình nghiên cứu văn hóa nói chung ởnước ta Cụ thể là:

a, Giai đoạn trước 1972

Đây là giai đoạn mà lĩnh vực ca khúc mới đã được hình thành và pháttriển với số lượng tác phẩm không nhỏ, nội dung và đề tài phản ánh phongphú, đa dạng hiện thực cuộc đấu tranh cách mạng của dân tộc cũng nhưnhững khía cạnh khác trong đời sống tinh thần của người dân Mặc dù vậy,vẫn chưa thấy có tài liệu nào đề cập trực tiếp đến vấn đề bản sắc dân tộc trong

ca khúc mới Việt Nam

b, Giai đoạn từ 1972 – 1975

Đã xuất hiện những dấu ấn bước đầu tìm hiểu về các vấn đề liên quan

đến bản sắc dân tộc trong lĩnh vực ca khúc mới Một số bài viết như: Hành khúc Việt Nam (1972) của Nguyễn Xinh hay Tính dân tộc trong một số ca khúc của Văn Chung (1975) của Nguyễn Viêm đi vào nhận diện tính dân tộc

trong một số ca khúc Những bài khác có xu hướng bày tỏ kinh nghiệm thể

hiện bản sắc dân tộc trong sáng tác ca khúc, đó là các bài: Cảm xúc, tâm hồn chân thành, sâu sắc là điều kiện trước tiên của một tác phẩm có tính dân tộc đậm đà (1972) của Nguyễn Xuân Khoát và Từ cuộc sống dân tộc, tâm hồn dân tộc, dựng nên ca khúc dân tộc (1974) của Hồ Bắc

Nhìn chung, những bài viết vừa nêu trên phần lớn được thể hiện dướidạng ghi lại những suy nghĩ, cảm tưởng của tác giả, hoặc cũng mới chỉ làbước đầu tìm hiểu, mà chưa được nghiên cứu một cách có hệ thống về vấn đềbản sắc dân tộc

c, Giai đoạn 1975 – 2000

Qua thực tế tìm hiểu các tài liệu ở giai đoạn này, chúng tôi không thấycông trình, bài viết nào nghiên cứu trực tiếp hay có liên quan đến vấn đề bảnsắc dân tộc trong ca khúc mới Có thể nói, đây là một sự gián đoạn về thờigian trong lịch sử nghiên cứu về vấn đề bản sắc dân tộc trong lĩnh vực cakhúc mới ở nước ta

d, Giai đoạn 2000 – nay (2012)

Các công trình, bài viết về các vấn đề liên quan tới bản sắc dân tộctrong lĩnh vực ca khúc mới lại tiếp tục được xuất hiện và thậm chí phát triểnphong phú cả về hình thức cũng như nội dung nghiên cứu

Về bài viết, một số bài phản ánh phần nào xu hướng vay mượn âm nhạcnước ngoài hay sự mờ nhạt của bản sắc dân tộc trong những ca khúc cho giới

trẻ hiện nay, chẳng hạn như các bài Ca khúc trẻ đi về đâu (2006) của Đỗ Tuấn

và Ca khúc Việt đi về đâu? (2009) của Nguyễn Đình San Một số bài viết khác, bài Trao đổi về ca khúc mang bản sắc dân tộc và tính đương đại (2010)

của Ngọc Điệp bộc lộ những suy nghĩ, tình cảm của người viết đối với âm

nhạc dân gian dân tộc được phản ánh trong các ca khúc mới, còn bài Ca khúc Trịnh Công Sơn với bản sắc dân tộc và tính chiến đấu (2010) của Lê Văn

Huân thì theo hướng nhận xét suy tôn một nhạc sĩ

Về sách, các nghiên cứu thể hiện khá đa dạng về nội dung đề tài Cuốn

Ca từ trong âm nhạc Việt Nam (2000) của Dương Viết Á nghiên cứu về vẻ đẹp ca từ trong ca khúc Cuốn Tôi viết ca khúc tiếng Việt (2001) của Tiến Dũng đi vào hướng dẫn phương pháp sáng tác ca khúc Việt Nam Cuốn Âm thanh và cuộc đời (2003) của Đỗ Nhuận lại được viết dưới dạng hồi ký, trong

đó tác giả có chia sẻ những kinh nghiệm dùng chất liệu dân gian dân tộc trongsáng tác ca khúc

Đặc biệt, ở giai đoạn này có cuốn sách của tác giả người Mỹ – Jason

Gibbs với tiêu đề Rock Hà Nội và Rumba Cửu Long – câu chuyện âm nhạc Việt, được Nguyễn Trương Quý dịch ra tiếng Việt (2008) Cuốn sách là một

tập hợp gồm 12 bài viết về ca khúc mới Việt Nam, nội dung được sắp xếptheo trình tự tựa như một bức phác họa về lịch sử hình thành và phát triển của

ca khúc mới Việt Nam từ những năm 20 của thế kỷ trước đến thập niên đầucủa thế kỷ XXI Trong đó, tác giả cuốn sách đã đề cập đến các yếu tố như:thang âm – điệu thức, âm điệu và cách thể hiện của ca sĩ Ngoài ra, tác giảcũng quan tâm cả đến những nội dung liên quan về tác giả của các ca khúc, vềđịa danh hay cảnh quan đặc trưng của một số vùng miền được chứa đựngtrong các ca khúc

Ngoài ra, năm 2007 có công trình nghiên cứu về ca khúc dưới hình

thức luận văn thạc sĩ Văn hóa học có tiêu đề Các yếu tố dân gian trong ca khúc Việt Nam thời đổi mới (1986 – 2007) của Trần Bảo Lân Trong công

trình trên, tác giả chủ yếu bàn về các yếu tố dân gian trong ca khúc thời đổimới và một số vấn đề có liên quan.

Nhìn chung, các nghiên cứu về bản sắc dân tộc trong ca khúc mới ởgiai đoạn này có sự gia tăng đáng kể về cả số lượng công trình bài viết lẫn sự

đa dạng và phong phú về góc độ tiếp cận vấn đề

Trên đây là tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan tới bản sắcdân tộc trong các lĩnh vực văn hóa và âm nhạc nói chung cũng như bản sắcdân tộc trong lĩnh vực ca khúc mới nói riêng Những tài liệu thu thập được

đã cho thấy, việc nghiên cứu về bản sắc dân tộc trong văn hóa và ca khúcmới Việt Nam đã được một số tác giả quan tâm tới Tuy nhiên, cho tới nay

vẫn chưa thấy có chuyên khảo nào dành riêng cho việc nghiên cứu một cách tổng hợp và bao quát những khía cạnh liên quan tới bản sắc dân tộc trong

ca khúc mới Việt Nam.

Trong tiểu mục tiếp theo, chúng tôi sẽ đi vào tìm hiểu cụ thể nhữngvấn đề về bản sắc dân tộc đã được đề cập tới từ các công trình, bài viết củacác tác giả đi trước

1.2.2 Những vấn đề đã được đề cập

Có thể tổng hợp các vấn đề đã đề cập liên quan tới bản sắc dân tộctrong văn hóa Việt Nam nói chung, trong âm nhạc và trong ca khúc mới ViệtNam nói riêng như sau:

1.2.2.1 Về khái niệm bản sắc dân tộc

Trong những tài liệu được tập hợp, có một số khái niệm cụ thể vềbản sắc dân tộc đã được đề cập ở tiểu mục 1.1.1.3 – về khái niệm “bản sắcdân tộc” qua các công trình, bài viết Chúng tôi sẽ tổng hợp lại vấn đề này

ở tiểu mục 1.2.3

Bên cạnh việc đưa ra khái niệm, nhiều công trình, bài viết đã chỉ ranhững khía cạnh khác của bản sắc dân tộc tùy theo từng lĩnh vực được đề cậpnhư sẽ được trình bày ở những tiểu mục tiếp theo

1.2.2.2 Về những yếu tố liên quan đến việc hình thành bản sắc dân tộc

Vấn đề này nhận được khá nhiều sự quan tâm, trong đó có những ýkiến mang tính bao quát, lại có những ý kiến nhấn mạnh một khía cạnh cụ thể.Tuy vậy, có thể phân chia thành một số nhóm sau:

Nhóm thứ nhất, nhấn mạnh vai trò của phong tục tập quán 5 hoặc những

thói quen trong suy nghĩ và hành động của cộng đồng dân tộc góp phần hình

thành nên bản sắc dân tộc Nhóm này có tác giả Ngô Phương Lan trong bài

viết về lĩnh vực điện ảnh với tiêu đề Kết hợp tính dân tộc, tính hiện đại trong thực tiễn sáng tác điện ảnh và tác giả Hà Xuân Trường qua bài viết về lĩnh vực âm nhạc: Bàn thêm về tính dân tộc trong nghệ thuật nhân cuộc thảo luận

về tính dân tộc trong âm nhạc

Nhóm thứ hai, quan tâm đến vai trò của không gian văn hóa cộng đồng

trong sự hình thành bản sắc dân tộc Có hai tác giả công trình, bài viết về lĩnhvực văn hóa nói chung Một là của Đỗ Huy và Trường Lưu trong cuốn sách

Bản sắc dân tộc của văn hóa, còn một là của Thiên Lang với bài Dân ca và không gian văn hóa.

Nhóm thứ ba, đề cao vai trò của lịch sử với sự hình thành của bản sắc dân tộc Những ý kiến này có trong cuốn Bản sắc dân tộc của văn hóa của Đỗ

Huy và Trường Lưu; có trong các bài viết về lĩnh vực văn hóa, như các bài:

Khi dân tộc nhịp bước cùng thời đại của Thanh Đạm và Về tính dân tộc của

Tô Ngọc Thanh Ngoài ra, còn có trong bài viết về lĩnh vực âm nhạc: Góp bàn về tính dân tộc trong âm nhạc của tác giả Tú Ngọc

Nhóm thứ tư, chỉ ra vai trò của giao lưu văn hóa trong sự hình thành

bản sắc dân tộc Những ý kiến này có trong hai bài viết đều về lĩnh vực văn

hóa: bài Vấn đề về đặc sắc văn hóa dân tộc của Trần Đình Hượu và bài Về tính dân tộc của Tô Ngọc Thanh

5 Chữ in nghiêng là do chúng tôi muốn nhấn mạnh.

Tính dân tộc trong âm nhạc của Cù Huy Cận, Con hơn cha là nhà có phúc

của Đỗ Nhuận, Góp bàn về tính dân tộc trong âm nhạc của Tú Ngọc, Một số

ý kiến về tính dân tộc trong âm nhạc của Phạm Đình Sáu, Bàn về biến số hằng số và bản sắc dân tộc trong âm nhạc Việt Nam của Nguyễn Thụy Loan

-và Bàn thêm về tính dân tộc trong nghệ thuật nhân cuộc thảo luận về tính dân tộc trong âm nhạc của Hà Xuân Trường

Nhóm thứ hai, quan tâm đến tính khách quan hay chủ quan của bản sắc

dân tộc Các ý kiến về vấn đề này có trong các bài viết: Tính dân tộc hiện đại trong văn hóa, văn nghệ Việt Nam của Thành Duy, Điện ảnh Việt Nam, những bản sắc riêng của Inrina Miaccova, Tính dân tộc trong âm nhạc Việt Nam của Nguyễn Phúc, Cấu trúc và giải cấu trúc bản sắc văn hóa Hà Nội của Nguyễn Văn Chính và Văn hóa – cái dân tộc và quốc tế của Hồ Sĩ Vịnh.

1.2.2.4 Về sự biểu hiện của bản sắc dân tộc

Có những tiếp cận khác nhau về biểu hiện của bản sắc dân tộc, trong đó

sự phong phú, đa dạng phụ thuộc đặc điểm riêng của mỗi lĩnh vực văn hóa cụthể Tuy nhiên, có thể phân chia sự quan tâm của các tác giả trước về vấn đềnày thành các nhóm sau:

Nhóm thứ nhất, nhấn mạnh về bản chất, cốt cách, đặc điểm dân tộcđược thể hiện qua nội dung và hình thức của bản sắc dân tộc Có ba bài viết

về lĩnh vực âm nhạc quan tâm đến khía cạnh này Đó là các bài: Nắm vững

vốn dân tộc, học tập tinh hoa thế giới để xây dựng một nền âm nhạc hiện thực

xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Hà Huy Giáp, Một số ý kiến về tính dân tộc

trong âm nhạc của Phạm Đình Sáu và Mấy ý nghĩa về tính dân tộc và tính hiện đại trong âm nhạc Việt Nam của Nguyễn Đình Tấn

Nhóm thứ hai, nói về biểu hiện của bản sắc dân tộc trong từng lĩnh vựcvăn hóa cụ thể Nhóm này có bài viết về lĩnh vực điện ảnh của tác giả Trần

Luân Kim (Bản sắc dân tộc và yếu tố hiện đại trong sáng tác điện ảnh hiện nay), các bài viết về lĩnh vực sân khấu truyền thống như: Về mối quan hệ giữa tính dân tộc và tính hiện đại trong các loại hình sân khấu truyền thống (chèo, rối nước, tuồng, cải lương) của Trịnh Quang Khanh, Giữ gìn bản sắc

và phát triển hiện đại trong sân khấu cải lương của Lê Duy Hạnh; một bài viết về lĩnh vực múa của tác giả Nguyễn Thành Đức: Vấn đề ngôn ngữ nghệ thuật múa trong thời kỳ hiện đại – hội nhập và đổi mới; một số bài viết về lĩnh vực âm nhạc nói chung như: Suy nghĩ về tính dân tộc trong tác phẩm âm nhạc của Hoàng Đạm, “Dân tộc hiện đại” trong âm nhạc Việt Nam là gì? của Trần Văn Khê, Âm điệu dân tộc trong chúng ta của Nguyễn Thuyết Phong; hay bài viết của tác giả Lô Thanh về lĩnh vực thanh nhạc có tiêu đề Mấy suy nghĩ về sự phát triển nghệ thuật thanh nhạc dân tộc.

Nhóm thứ ba, thừa nhận có sự tương đồng trong một số biểu hiện củabản sắc dân tộc Một số công trình, bài viết ẩn chứa nhận định này, bao gồm

cuốn sách Con người, môi trường và văn hóa của Nguyễn Xuân Kính; các bài viết: Con hơn cha là nhà có phúc của nhạc sĩ Đỗ Nhuận và Tính dân tộc trong một số ca khúc của Văn Chung của Nguyễn Viêm.

Nhóm thứ tư, đề cập đến những loại yếu tố biểu hiện bản sắc dân tộc

Các tác giả thể hiện sự quan tâm gồm có: Quang Đạm qua bài viết Thử miêu tả bản sắc dân tộc, bản sắc văn hóa Việt Nam, Trần Độ với bài Về bản sắc dân tộc của văn hóa Việt Nam của và Hà Xuân Trường trong bài

Bàn thêm về tính dân tộc trong nghệ thuật nhân cuộc thảo luận về tính dân tộc trong âm nhạc.

Nhóm thứ năm, bàn về vai trò của chất liệu dân gian với bản sắc dân

tộc Có một số bài viết thể hiện vấn đề này, đó là các bài: Suy nghĩ về tính dân tộc trong tác phẩm âm nhạc của tác giả Hoàng Đạm, Vấn đề ngôn ngữ nghệ thuật múa trong thời kỳ hiện đại – hội nhập và đổi mới của Nguyễn Thành Đức, Dân ca và không gian văn hóa của Thiên Lang

1.2.2.5 Về mối quan hệ giữa chủ thể sáng tạo và bản sắc dân tộc

Quan tâm đến vấn đề này bao gồm các nhóm ý kiến dưới đây:

Nhóm thứ nhất, đề cao vai trò của việc am hiểu văn hóa dân tộc đối vớichủ thể sáng tạo Điều này được thể hiện trong bài viết về lĩnh vực múa của

tác giả Chu Thúy Quỳnh Dân tộc hiện đại – mối quan hệ gắn bó mọi thời đại

và trong bài viết về lĩnh vực âm nhạc của nhà nghiên cứu Trần Văn Khê Âm nhạc dân tộc Việt Nam.

Nhóm thứ hai, quan tâm đến vai trò của cảm xúc ở người sáng tác đốivới văn hóa dân tộc truyền thống Thể hiện điều này có bài viết về lĩnh vực

nhiếp ảnh: Đi tìm tính dân tộc và tính hiện đại trong nghệ thuật nhiếp ảnh của tác giả Chu Chí Thành; các bài viết về lĩnh vực âm nhạc như: Cảm xúc, tâm hồn chân thành, sâu sắc là điều kiện trước tiên của một tác phẩm có tính dân tộc đậm đà của nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát, Từ cuộc sống dân tộc, tâm hồn dân tộc, dựng nên ca khúc dân tộc của nhạc sĩ Hồ Bắc và Hào sảng dân tộc trong âm nhạc của nhạc sĩ Nguyễn Thiện Đạo.

Nhóm thứ ba, chỉ ra tầm quan trọng của khả năng ứng dụng tri thức vănhóa dân tộc truyền thống trong tác phẩm của người sáng tác Quan tâm đến

khía cạnh này có các tác giả: Tô Vũ với bài Một số đặc điểm về tính dân tộc trong âm nhạc, Thiên Lang với bài Dân ca và không gian văn hóa, Nguyễn

Viêm với bài Tính dân tộc trong một số ca khúc của Văn Chung và Hải Long với bài Thấm nhuần dân ca có tạo được ca khúc hay?

1.2.3 Nhận xét

Những kết quả nghiên cứu trên – kể cả những công trình bài viết vềlĩnh vực văn hóa nói chung và về lĩnh vực ca khúc mới, đã cho thấy trong cácvấn đề nhận được sự quan tâm của các tác giả đi trước, có những khía cạnh đãthống nhất, cũng có những khía cạnh lại chưa được thống nhất hoặc cần phảibàn thêm Cụ thể là:

1.2.3.1 Những khía cạnh đã thống nhất

Các khía cạnh đã có sự thống nhất giữa quan điểm của các tác giả đitrước bao gồm:

Thứ nhất, bằng những cách diễn đạt khác nhau nhưng về cơ bản các ý

kiến đều có điểm chung về bản sắc dân tộc Khía cạnh này đã được chỉ ra ởtiểu mục 1.1.1 – về khái niệm bản sắc dân tộc Đó là cách suy nghĩ, cách làmcủa một dân tộc được thể hiện ở những sản phẩm văn hóa của dân tộc đó phânbiệt được với sản phẩm văn hóa của các dân tộc khác

Thứ hai, cơ sở của việc tạo thành bản sắc dân tộc là không gian văn hóa

cộng đồng, là lịch sử của dân tộc, là phong tục tập quán hay những thói quentrong suy nghĩ và thực hành văn hóa của một dân tộc Ngoài ra còn có cả sựtham gia của quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa

Thứ ba, tìm đặc tính của bản sắc dân tộc là phải tìm ở bản chất, cốt

cách, đặc điểm dân tộc thể hiện qua nội dung và hình thức của các tác phẩmvăn hóa nghệ thuật

Thứ tư, bản sắc dân tộc “không nhất thành bất biến” mà luôn luôn vận

động và biến đổi

Thứ năm, trong từng lĩnh vực văn hóa cụ thể, bản sắc dân tộc sẽ có

những biểu hiện khác nhau Ngoài ra, bên cạnh những khía cạnh văn hóa độc

đáo riêng có của dân tộc, cũng có những khía cạnh văn hóa có biểu hiệntương đồng với văn hóa một số dân tộc khác.

Thứ sáu, có một số điều quan trọng mà người sáng tạo sản phẩm văn

hóa nghệ thuật dựa trên chất liệu dân gian dân tộc cần quan tâm Đó là sự amhiểu văn hóa dân tộc mình, khả năng ứng dụng tri thức văn hóa dân tộc trongtác phẩm và cảm xúc chân thành về văn hóa dân tộc

Ngoài những khía cạnh đã được thống nhất ở trên, vẫn còn một số khíacạnh khác có những ý kiến chưa thống nhất, thậm chí là trái chiều, như ở tiểumục tiếp theo

1.2.3.2 Những khía cạnh chưa thống nhất hoặc còn mâu thuẫn

Những khía cạnh này bao gồm:

a, Mối liên quan giữa các yếu tố dân gian đối với bản sắc dân tộc

Khía cạnh này có sự khác biệt giữa ba quan điểm:

- Nguyễn Thành Đức – tác giả bài viết Vấn đề ngôn ngữ nghệ thuật múa trong thời kỳ hiện đại – hội nhập và đổi mới (2009) khẳng định “múa dân gian – dân tộc luôn mang lại bản sắc đậm đà của tộc người” [48, tr.93].

Điều này cho thấy, tác giả bài viết đã thừa nhận vai trò quan trọng của chấtliệu dân gian với ý nghĩa bản sắc

- Trong bài viết Suy nghĩ về tính dân tộc trong tác phẩm âm nhạc

(1972) của tác giả Hoàng Đạm có đoạn: “một tác phẩm âm nhạc có thể giàungôn ngữ dân gian nhưng chưa chắc đã có tính dân tộc, nếu tác phẩm đókhông mang hơi thở cuộc sống mới, hay là không biểu hiện gì, hoặc biểu hiệnnhững tình cảm đen tối, phản động, lạc lõng với thời đại” [41, tr.125] Nhưvậy, tuy không phủ định hoàn toàn chất liệu dân gian với ý nghĩa bản sắc,nhưng tác giả của quan điểm này lại đề cao tuyệt đối vai trò của thời đại trongviệc tạo nên bản sắc dân tộc trong tác phẩm âm nhạc

- Theo tác giả Thiên Lang trong bài viết Dân ca và không gian văn hóa (2006) thì:

(…) khi khai thác một quãng đặc trưng âm nhạc của dân ca,

“mượn” từ dân ca dù chỉ là một nét giai điệu, một thủ thuật nhấnnhá, một cách gieo quãng hay cả một hệ thống thang âm (…)cũng chỉ là sử dụng các thành tố của một không gian văn hóa nhưnhững chất liệu âm nhạc Những chất liệu ấy không hề mang ýnghĩa “bản sắc” hay quyết định “tính dân tộc” của một tác phẩm.[99, tr.01]

Có thể thấy, tác giả của quan điểm trên hầu như đã phủ định tính dângian với ý nghĩa bản sắc dân tộc, mà chủ yếu đề cao vai trò của tâm thức dântộc của người sáng tác

b, Về biểu hiện của bản sắc dân tộc trong quốc gia có nhiều thành phần dân tộc

Cũng có ba quan điểm khác biệt về khía cạnh này:

- Tác giả Quang Đạm trong bài viết Thử miêu tả bản sắc dân tộc, bản sắc văn hóa Việt Nam (1986) đã khẳng định bản sắc dân tộc chỉ bao gồm

những yếu tố chung bao quát các tộc người trong nước

- Trần Độ – tác giả bài viết Về bản sắc dân tộc của văn hóa Việt Nam (1986) lại nhận thức: ngoài yếu tố chung, bản sắc dân tộc còn là bản sắc riêng của mỗi tộc người trong nước

- Trong bài viết Bàn thêm về tính dân tộc trong nghệ thuật nhân cuộc thảo luận về tính dân tộc trong âm nhạc (1972) của Hà Xuân Trường, tác giả

cho rằng: ngoài yếu tố chung của các tộc và yếu tố riêng của mỗi tộc người,còn có cả yếu tố riêng của mỗi vùng miền trong nước

c, Về đặc tính khách quan, chủ quan của bản sắc dân tộc

Đây là khía cạnh có hai quan điểm không thống nhất với nhau, thậmchí là trái chiều:

- Theo tác giả Hồ Sĩ Vịnh trong bài Văn hóa – cái dân tộc và cái quốc

tế (1981) thì bản sắc dân tộc được “hình thành một cách khách quan (…)”

Ba là, những biến đổi của bản sắc dân tộc trong ca khúc mới diễn ranhư thế nào? Riêng ở khía cạnh này, mặc dù các tác giả đi trước đã có sựđồng thuận rằng bản sắc dân tộc không “nhất thành bất biến” mà luôn luônbiến đổi, nhưng chưa có những nghiên cứu cụ thể về sự biến đổi của bản sắcdân tộc trong ca khúc mới Để thực sự làm rõ chi tiết vấn đề, cần có sự sosánh những khác biệt của việc biểu hiện bản sắc dân tộc trong các ca khúcmới ở những giai đoạn lịch sử khác nhau của đất nước Tuy nhiên, do điềukiện khách quan và chủ quan, trong luận án này, chúng tôi chỉ tập trung tìm

hiểu những biến đổi của bản sắc dân tộc trong ca khúc mới ở hai giai đoạntrước đổi mới và đổi mới.

Bốn là, bản sắc dân tộc có nhất thiết phải là những yếu tố chung củacác thành phần dân tộc hay không? Vấn đề được làm rõ sẽ là lời giải đáp chokhía cạnh còn tồn tại những quan điểm còn chưa thống nhất, thậm chí cònmâu thuẫn về loại yếu tố biểu hiện bản sắc dân tộc trong một quốc gia cónhiều thành phần dân tộc như đất nước ta

Năm là, bản sắc dân tộc mang tính khách quan hay chủ quan? Kếtquả nghiên cứu về vấn đề này sẽ góp bàn thêm với những quan điểm còntồn tại mâu thuẫn, thậm chí là trái chiều về đặc tính khách quan, chủ quancủa bản sắc dân tộc

Còn một nội dung nữa của chương, xin được trình bày trong tiểu mụctiếp theo:

1.3 CÁC LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN

1.3.1 Các lý thuyết

Xác định lý luận nền tảng trong luận án này là vấn đề bản sắc dân tộctrong ca khúc mới Việt Nam, vì vậy chúng tôi tập trung làm sáng tỏ một sốkhía cạnh lý thuyết cùng với những tranh luận liên quan đến bản sắc dân tộctrong ca khúc mới và bản sắc dân tộc nói chung Bản sắc dân tộc là vấn đềlớn, có nhiều quan điểm bàn luận, thậm chí có cả những quan điểm trái chiều

về việc định nghĩa nó cũng như xác định nội hàm ngữ nghĩa của khái niệmnày mà đã đề cập đến phần nào ở trên Bởi vậy, trong quá trình thực hiện luận

án, ngoài việc dựa trên cơ sở những lý thuyết phù hợp với mục tiêu nghiêncứu của đề tài, chúng tôi còn sử dụng một số quan điểm khác nhau đã đượccông bố về bản sắc dân tộc nói chung cũng như bản sắc dân tộc trong âm nhạc

và trong ca khúc mới Việt Nam nói riêng để tìm hiểu, xem xét và bàn luận

Đối với những lý thuyết liên quan đến bản sắc dân tộc, chúng tôi dựa trên quan điểm của một số nhà nghiên cứu đi trước Cụ thể là:

Với một số quan điểm về việc biểu hiện bản sắc dân tộc trong âm nhạc cũng như trong các lĩnh vực văn hóa nói chung: cuốn Lược sử âm nhạc Việt Nam (1993) của Nguyễn Thụy Loan – giáo trình dành cho bậc đại học âm

nhạc chuyên nghiệp, trong đó hệ thống lại một cách tổng quát lịch sử âm nhạcViệt Nam từ thời kỳ đầu dựng nước Đáng lưu ý, trong cuốn sách này, tác giảđánh giá “Lịch sử âm nhạc Việt Nam trước hết là lịch sử hình thành và pháttriển của nền âm nhạc dân gian phong phú của các tộc người trên đất nước ta– nền tảng của âm nhạc bác học chuyên nghiệp” [29, tr.05] Cũng quan điểm

của cùng tác giả trên, qua cuốn Âm nhạc cổ truyền Việt Nam (2006) đánh giá

dân ca Việt Nam là “một tập quán lâu đời”, “một kho tàng đầy báu vật”, “mộttấp gương phản chiếu cuộc sống, tâm hồn, tính cách dân tộc” [32, tr.153-154-

160] Tác giả Nguyễn Xuân Kính qua cuốn Con người, môi trường và văn hóa (2003) thì khẳng định “Văn hóa dân gian thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc” [23, tr.85] Trong một bài viết về lĩnh vực múa có tiêu đề Vấn đề ngôn ngữ nghệ thuật múa trong thời kỳ hiện đại – hội nhập và đổi mới (2009), tác giả Nguyễn Thành Đức cũng đã thừa nhận “múa dân gian – dân tộc luôn mang lại bản sắc đậm đà của tộc người” [48, tr.93]… Tôi sử dụng những quan

điểm này làm cơ sở để tiếp tục tìm hiểu và đánh giá vai trò của các yếu tố dângian trong việc tạo nên bản sắc dân tộc trong ca khúc mới Việt Nam

Tuy nhiên, bản sắc dân tộc trong ca khúc mới có biến đổi hay không, nếu có biến đổi thì những biến đổi đó cụ thể thế nào? Để giải quyết vấn đề

này, chúng tôi dựa vào quan điểm của một số nhà nghiên cứu đi trước về đặctính vận động và biến đổi của bản sắc dân tộc Quan điểm của Phạm Đình Sáu

trong bài viết Một số ý kiến về tính dân tộc trong âm nhạc (1972) bàn về tình

hình chung của âm nhạc nước nhà đang trên đà trưởng thành, về sự kế thừa,

phát huy “vốn cổ” và tiếp thu tinh hoa của thế giới, trong đó có câu: “bản sắcdân tộc không phải là cái gì mãi mãi cố định Trái lại, nó luôn luôn phát triển”

[41, tr.173] Trong bài Góp bàn về tính dân tộc trong âm nhạc (1972), tác giả

Tú Ngọc bàn về sự biểu hiện của tính dân tộc qua nội dung và hình thức tácphẩm Tác giả cũng chỉ ra những yếu tố có thể biểu hiện được tính dân tộctrong âm nhạc như âm điệu, tiết tấu, âm sắc, hòa âm, phức điệu, điệu thức, thểloại… Bài có đoạn viết: “Những biểu hiện của tính dân tộc trong âm nhạccũng thay đổi những hình thái của mình qua những chặng đường lịch sử” [41,tr.116] Cùng quan điểm với hai tác giả trên, Nguyễn Thụy Loan trong bài

viết Bàn về biến số - hằng số và bản sắc dân tộc trong âm nhạc Việt Nam

(1994) có cho rằng: “Bản sắc dân tộc mang những đặc tính của một quá trìnhhơn là một thực thể có hình hài cố định, nhất thành bất biến” [30, tr.11] Tô

Ngọc Thanh qua bài Về tính dân tộc (2009) cũng nhận định: “Là một hiện

tượng thuộc phạm trù xã hội – lịch sử, tính dân tộc không nhất thành bất biến,

nó biến đổi theo những đòi hỏi của sự chuyển biến của xã hội” [48, tr.248]…Như vậy, những vấn đề liên quan đến bản sắc dân tộc trong ca khúc mới cũng

sẽ không nằm ngoài quy luật vận động chung mà các nhà nghiên cứu đi trước

đã chỉ ra Sự vận động và biến đổi của chúng cụ thể như thế nào, do nhữngnguyên nhân gì và đánh giá về chúng ra sao? Chúng tôi sẽ tiến hành tìm hiểu

cụ thể trong các chương tiếp theo

Để giải quyết một vấn đề đang còn tồn tại những quan điểm khác

nhau – về bản sắc dân tộc trong quốc gia có nhiều thành phần dân tộc như

đất nước ta, chúng tôi tham khảo quan điểm của một số tác giả đi trước:

Quang Đạm trong bài Thử miêu tả bản sắc dân tộc, bản sắc văn hóa Việt Nam viết năm 1986 (bản sắc dân tộc là những yếu tố chung của các tộc người trong nước) [62, tr.15], Trần Độ qua bài Về bản sắc dân tộc của văn hóa Việt Nam viết năm 1986 (bản sắc dân tộc ngoài cái chung của quốc gia

còn có bản sắc riêng của các tộc người) [62, tr.25-26] và Hà Xuân Trường

ở bài Bàn thêm về tính dân tộc trong nghệ thuật nhân cuộc thảo luận về tính dân tộc trong âm nhạc viết năm 1972 (bản sắc dân tộc ngoài những

yếu tố chung của quốc gia còn những yếu tố riêng của tộc người hay vùngmiền) [41, tr.45] Những quan điểm trên sẽ được dùng làm cơ sở để thẩmđịnh và xác định những loại yếu tố tạo thành bản sắc dân tộc trong ca khúcmới Việt Nam là gì, đồng thời qua đó cũng sẽ đánh giá mức độ đúng saicủa các quan điểm đó

Để giải quyết một vấn đề khác nữa – bản sắc dân tộc mang tính khách quan hay chủ quan, chúng tôi cũng tham khảo ý kiến một số tác giả đi trước:

Hồ Sĩ Vịnh với bài viết Văn hóa – cái dân tộc và quốc tế viết năm 1981 (bản

sắc dân tộc là sản phẩm của loài người được hình thành một cách khách quan)

[62, tr.296], Nguyễn Văn Chính qua bài Cấu trúc và giải cấu trúc bản sắc văn hóa Hà Nội viết năm 2010 (bản sắc văn hóa dân tộc không phải là một

thực thể tồn tại khách quan mà nó được tạo nên thông qua tư duy chủ quancủa mỗi cá nhân hay cộng đồng) [74, tr.20] Việc tham khảo những ý kiếntrên cũng là để thẩm định lại xem thực chất bản sắc dân tộc trong ca khúc mớimang tính khách quan hay chủ quan

Đối với các lý thuyết về âm nhạc liên quan đến luận án, chúng tôi dựa vào cách phân loại các yếu tố biểu hiện âm nhạc trong cuốn sách Lý thuyết

âm nhạc cơ bản của V.A.Vakhrameep do tác giả Vũ Tự Lân dịch và xuất bản

năm 1993 Đây là một hệ thống lý thuyết âm nhạc cơ bản bao gồm các kháiniệm về âm thanh, âm nhạc, các nhân tố biểu hiện âm nhạc như: cao độ,trường độ, cường độ, sắc thái, tiết tấu, tiết nhịp, điệu thức, giọng, quãng, hợpâm…và những mối tương quan của chúng Cho đến nay, lý thuyết trên vẫnđang được xem là cơ sở cho hầu hết các lĩnh vực nghiên cứu, sáng tác và biểudiễn âm nhạc trên thế giới cũng như ở Việt Nam

Bên cạnh đó, chúng tôi ứng dụng phương pháp xác định điệu thức ngũcung và một số khái niệm, thuật ngữ do nhà nghiên cứu Nguyễn Thụy Loanđưa ra trong nhiều bài viết, công trình cũng như bài giảng, chẳng hạn: điệuthức, hệ thống điệu thức trong dân ca Việt Nam và trong âm nhạc Việt Namnói chung; tên gọi các điệu thức và hệ thống điệu thức trong âm nhạc cổtruyền Việt Nam như: Bắc, Nam, Xuân, Oán gốc, các dạng Oán biến thể từ 1đến 4, Tây Nguyên 1, Tây Nguyên 2, Tây Nguyên 3

Ngoài ra, chúng tôi cũng sử dụng phương pháp ghi mô hình điệu thức

đã được nhà nghiên cứu trên ứng dụng trong hai bài viết: Thử dẫn giải về một

lý thuyết điệu thức của người Việt qua bài bản Tài tử Cải lương, Việt Nam – một tụ điểm của thế giới ngũ cung phong phú, và nhất là trong một số bài

giảng khác của cùng tác giả Chẳng hạn như:

- Mô hình của điệu thức Bắc: 2.3.2.26 (ví dụ: C - D - F - G - A)

- Mô hình của hệ thống điệu thức Oán 1: 4.1.2.2 (ví dụ: C - E - F - G - A)

Mô hình của hệ thống điệu thức Tây Nguyên 1: 4.1.2.4 (ví dụ: C E

-F - G - H)

Trong các mô hình trên đây, các con số 1, 2, 3, 4 biểu thị số lượng nửacung chứa trong khoảng cách (quãng) giữa 2 bậc liền kề của một điệu thứchoặc hệ thống điệu thức

Như vậy, những lý thuyết và quan điểm vừa trình bày ở trên sẽ được sửdụng làm cơ sở, kết hợp với quan điểm của chính bản thân người viết luận ánnày trong quá trình phân tích, tìm hiểu và giải quyết các mục tiêu nghiên cứucủa luận án

1.3.2 Phương pháp nghiên cứu

Do đề tài phải giải quyết những vấn đề phức tạp mang tính liên ngành,trong quá tiến hành luận án, chúng tôi sẽ sử dụng những phương pháp nghiên

6 Các con số chỉ khoảng cách ½ cung ở các bậc liền kề của điệu thức.

cứu chung và cả những phương pháp nghiên cứu đặc thù thông qua những nộidung sau đây:

1.3.2.1 Những phương pháp nghiên cứu chung

Với các vấn đề đặt ra ở trên (tiểu mục 1.2.3.3), trong luận án sẽ sử dụngcác phương pháp sau:

Phương pháp nghiên cứu liên ngành, chủ yếu là giữa âm nhạc học vàvăn hóa học, được sử dụng nhằm giải quyết những khía cạnh âm nhạc cũngnhư văn hóa có liên quan tới bản sắc dân tộc trong các ca khúc mới Việt Namđược đề cập tới trong toàn bộ luận án

Phương pháp điều tra xã hội học cũng sẽ được sử dụng trong việc trưngcầu ý kiến công chúng về bản sắc dân tộc trong danh sách ca khúc dự kiến,nhằm giúp cho việc nhận định về bản sắc dân tộc trong ca khúc mới mangtính khách quan chứ không bị rơi vào nhận định chủ quan của người viết

Phương pháp xử lý tài liệu trên văn bản bao gồm:

- Việc xử lý các văn bản bằng chữ được sử dụng trong việc tìm hiểu cáccông trình bài viết để biết được tình hình nghiên cứu cũng như các quan điểmcủa các tác giả trước về các vấn đề thuộc bản sắc dân tộc có liên quan

- Việc xử lý các văn bản trên bản nhạc được sử dụng cho việc phân tíchtừng ca khúc nhằm tìm ra những yếu tố tác động lên cảm giác của công chúng

về vấn đề bản sắc dân tộc trong từng ca khúc được lựa chọn cho đề tài

- Các phương pháp khác như thống kê, tổng hợp, so sánh, đối chiếu và

xử lý tài liệu trên các phương tiện nghe nhìn cũng sẽ được sử dụng trong quátrình tiến hành luận án

Trên đây là các phương pháp sẽ được sử dụng trong quá trình thựchiện luận án Tuy nhiên, để xác định bản sắc dân tộc trong ca khúc mớiđược khách quan thì việc trưng cầu ý kiến đánh giá của công chúng về bảnsắc dân tộc trong các ca khúc mới Việt Nam cũng là thiết yếu Do vậy, ở

mục sau đây chúng tôi sẽ xây dựng tiêu chí cụ thể và chi tiết cho việc điềutra xã hội học

1.3.2.2 Phương pháp điều tra xã hội học về bản sắc dân tộc trong ca khúc mới

Do yêu cầu đảm bảo về tính đại diện, việc điều tra xã hội học sẽ đượcthực hiện với nhiều thành phần và số lượng công chúng phù hợp Cụ thể là:

a, Thành phần công chúng cần điều tra

Có bốn vấn đề được quan tâm tới khi phân nhóm và lựa chọn côngchúng cần điều tra, đó là các vấn đề về: mức độ am hiểu âm nhạc, vùng miền,nghề nghiệp và tuổi tác

- Về mức độ am hiểu âm nhạc của công chúng: thành phần công chúngViệt Nam rất đa dạng – có những người được học nhạc nhưng vì một lý donào đó lại không làm nghề âm nhạc, cũng có những người vừa hoạt động âmnhạc lại vừa làm các nghề khác, bên cạnh đó lại có những người không theohọc nhạc qua trường lớp thì lại hoạt động âm nhạc một cách say mê bởi năngkhiếu tự nhiên cũng như sự rèn luyện của bản thân họ

Những hiện tượng trên cho thấy, nếu chỉ căn cứ vào bằng cấp để đánhgiá trình độ am hiểu âm nhạc của công chúng trong nước thì cũng là khôngphản ánh đúng thực chất Vì vậy, căn cứ vào tình hình thực tiễn các hoạt động

âm nhạc nước nhà, chúng tôi đánh giá mức độ am hiểu âm nhạc của côngchúng chủ yếu theo hai nhóm chính: nhóm làm nghề âm nhạc và nhóm làmcác nghề khác ngoài âm nhạc Trong đó, nhóm làm nghề âm nhạc bao gồmnhiều chuyên ngành hẹp như sáng tác, lý luận, chỉ huy, ca sĩ, nhạc công, đàotạo; còn các nghề khác ngoài âm nhạc thì bao gồm cán bộ nghiên cứu, chuyênviên văn phòng, công nhân, nông dân, buôn bán, bộ đội và công an

- Về vùng miền cần điều tra: theo Từ điển tiếng Việt thông dụng thì

danh từ “vùng miền” (area, region) có nghĩa là “phần đất đai tương đối rộng,

có đặc trưng riêng” [65, tr.1282] Tuy nhiên, do điều kiện xã hội phát triển vàhội nhập ngày nay, việc tiếp cận thông tin giữa các vùng miền giáp ranh hoặcgần nhau không còn khoảng cách lớn như những năm trước đây Sự khác biệt

rõ nét có thể chỉ còn trong tâm lý công chúng ở những vùng miền có khoảngcách địa lý tương đối xa nhau, chẳng hạn như khoảng cách giữa ba miền Bắc,Trung, Nam hoặc có sự khác nhau cơ bản về địa hình tự nhiên giữa miền núi,miền đồng bằng và các vùng biên giới – hải đảo Tuy nhiên, những vùng núi

xa xôi hẻo lánh và biên giới hải đảo thường có mật độ dân cư thưa thớt, ít cóđiều kiện tiếp xúc thường xuyên với âm nhạc nói chung và ca khúc mới nóiriêng Do vậy, chúng tôi cho rằng không nhất thiết phải đến tận những vùngnày để điều tra xã hội học cho những ca khúc mới

Căn cứ vào những nhận định vừa nêu trên, chúng tôi dự định sẽ tiếnhành phát phiếu điều tra một cách ngẫu nhiên ở một số điểm rải đều cả bamiền Bắc – Trung – Nam của đất nước Trong đó, không thể thiếu Hà Nội,

Đà Nẵng, Nha Trang, TP Hồ Chí Minh – là những thành phố có lượng dân

số lớn và tính chất dân cư năng động vào, ra từ nhiều nơi trên đất nước Ngoài ra, chúng tôi cũng sẽ phát thêm phiếu điều tra ở một số vùng khác,thậm chí là cả một số điểm thuộc vùng cao hay nông thôn tùy theo tình hìnhthực tế và điều kiện bản thân

- Về tuổi tác của công chúng: việc lựa chọn lứa tuổi liên quan tới trảinghiệm của từng công chúng trong những bối cảnh lịch sử khác nhau, từ đótác động tới cảm nhận về bản sắc dân tộc trong các ca khúc họ được nghe.Chẳng hạn như, người nào sống trong thời chống Pháp hay chống Mỹ sẽ inđậm nét những ca khúc ở thời đại họ sống hơn là những ca khúc thời đại hiệnnay mà lớp trẻ đang chạy theo Ngược lại, giới trẻ ngày này cũng khó có thểcảm nhận được hết giá trị của những ca khúc được sáng tác ở các giai đoạnlịch sử trước Từ những đặc điểm này, chúng tôi phân nhóm công chúng theo

các lứa tuổi: cao niên, trung niên và thanh niên Ngoại trừ lứa tuổi thiếu niên– nhi đồng là nhóm đang hình thành và phát triển nhân cách nên luận ánkhông thực hiện điều tra ở nhóm này.

b, Số lượng công chúng cần điều tra

- Với nhóm làm nghề âm nhạc: các thành viên nhóm này – dù có đượchọc nhạc một cách bài bản qua các trường lớp hay không, thì nguồn kiếmsống chính của họ chủ yếu bằng nghề âm nhạc Họ thuộc nhiều lứa tuổi, cómặt ở nhiều vùng miền của đất nước và hoạt động trong những chuyên ngànhhẹp khác nhau, bao gồm: sáng tác, lý luận, chỉ huy, nhạc công, ca sĩ, đào tạo

âm nhạc chuyên nghiệp và giảng dạy âm nhạc phổ thông Tuy nhiên, do một

số đặc điểm tương đồng trong các chuyên ngành gần, chúng tôi xếp công

chúng làm âm nhạc thành 4 nhóm sau: nhóm nghiên cứu âm nhạc (gồm các nhà lý luận và các nhạc sĩ sáng tác), nhóm biểu diễn (gồm những người chỉ huy, nhạc công và ca sĩ), nhóm đào tạo âm nhạc (gồm những giảng viên âm nhạc ở môi trường đào tạo nghề âm nhạc) và nhóm giảng dạy âm nhạc phổ thông (là những giáo viên âm nhạc ở các trường tiểu học và phổ thông) Cũng cần nói thêm rằng, trong những thành phần công chúng ở trên đã bao gồm cả sinh viên hay học viên thuộc các ngành nghề theo từng nhóm vừa nêu.

Do đặc điểm nghề nghiệp, công chúng thuộc các nhóm: nghiên cứu,biểu diễn và đào tạo âm nhạc thường chỉ hiện diện các vùng thành thị, cònnhóm giảng dạy âm nhạc phổ thông thì có ở cả thành thị và nông thôn Căn cứvào những đặc điểm trên, nếu lấy trung bình 6 phiếu cho mỗi nhóm nhỏ thì sốlượng phiếu cần điều tra đối với công chúng làm nghề âm nhạc cụ thể sẽ là:

+ Với nhóm nghiên cứu âm nhạc: 6 phiếu (cho một nhóm nhỏ) x 3(lứa tuổi) x 1 (đặc thù vùng miền) x 3 miền (Bắc – Trung – Nam) = 54 phiếu

+ Theo cách tính tương tự, cũng có 54 phiếu cho mỗi nhóm biểudiễn và đào tạo âm nhạc