Chương 1 Triết học và vai trò triết học

GIỚI THIỆU CHUNG VỀ MÔN HỌC Tài liệu học tập Đánh giá học phần.Nội dung môn học.Nội quy lớp học. Chương 1: KHÁI LUẬN VỀ TRIẾT HỌC I. TRIẾT HỌC VÀ VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC 1. Khái lược về triết học 2. Vấn đề cơ bản của triết học 3. Biện chứng và siêu hình II. TRIẾT HỌC MÁC LÊNIN VÀ VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC MÁC LÊNIN TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI 1. Sự ra đời và phát triển của triết học Mác – Lênin 2. Đối tượng và chức năng của triết học Mác – Lênin 3. Vai trò của triết học Mác Lênin trong đời sống xã hội và trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

TÀI LIỆU HỌC TẬP

A.Tài liệu học tập chính

1.Bộ giáo dục và Đào tạo, Giáo trình Triết học Mác – Lênin,

Nhà xb Chính trị Quốc gia sự thật, Hà Nội 2021.

B Tài liệu tham khảo

1 Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn, Giáo trình Triết học

Mác-Lênin, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010.

2 Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình quốc gia các môn

khoa học Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, Giáo trình Triết học

Mác-Lênin, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999.

3 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ

X, XI, XII, XIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.Kỹ năng làm việc nhóm

TÀI LIỆU HỌC TẬP

Kỹ năng làm việc nhóm

NỘI DUNG MÔN HỌC

03/17/2023

Chương 1 Triết học và vai trò của triết học trong đời sống xã hội

Chương 2 Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Chương 3 Chủ nghĩa duy vật lịch sử

Chương 1: KHÁI LUẬN VỀ TRIẾT HỌC

1 Khái lược về triết học

2 Vấn đề cơ bản của triết học

3 Biện chứng và siêu hình

1 Khái lược về Triết học

03/17/2023

a Nguồn gốc của triết học

b Khái niệm Triết học

c Vấn đề đối tượng của triết học trong lịch sử

d Triết học - hạt nhân lý luận của thế giới quan

• Triết học ra đời vào khoảng từ thế kỷ VIII đến thế kỷ VI tr.CN tại các trung tâm văn minh lớn của nhân loại thời Cổ đại (phương Đông: Ấn Độ và Trung Hoa, phương Tây: Hy Lạp)

03/17/2023

a Nguồn gốc của triết học

- Triết học là một hình thái ý thức xã hội, là một bộ

phận của kiến trúc thượng tầng

Nguồn gốc nhận

a Nguồn gốc của triết học

 Trước khi triết học xuất hiện thế giới quan thần thoại

đã chi phối hoạt động nhận thức của con người

 Nhận thức thế giới là một nhu cầu tự nhiên, khách quan của con người.

- Nguồn gốc nhận thức

 Triết học là hình thức tư duy lý luận đầu tiên và thể hiện khả năng tư duy trừu tượng, năng lực khái quát của con người để giải quyết tất cả các vấn đề nhận thức chung về tự nhiên, xã hội, tư duy

Triết học là gì ?

Trung Quốc: Triết = Trí: sự truy tìm bản chất

của đối tượng nhận thức, thường là con người,

xã hội, vũ trụ và tư tưởng tinh thần

Ấn Độ: Triết = “dar’sana”, có nghĩa là “chiêm

ngưỡng” là con đường suy ngẫm để dẫn dắt con người đến với lẽ phải, thấu đạt được chân lý về

vũ trụ và nhân sinh

Phương Tây:

Philosophia vừa mang nghĩa là giải

thích vũ trụ, định hướng nhận thức và hành vi, vừa nhấn mạnh đến khát vọng tìm kiếm chân lý của con người.

b Khái niệm triết học

b Khái niệm triết học

03/17/2023

Đặc thù của triết học:

Sử dụng các công cụ lý tính, các tiêu chuẩn lôgíc và những kinh nghiệm khám phá thực tại của con người để diễn tả thế giới và khái quát thế giới quan bằng lý luận

Triết học khác với các khoa học khác ở tính đặc thù của hệ thống

tri thức khoa học và phương pháp nghiên cứu.

Triết học là hệ thống quan điểm lí luận chung nhất về thế giới và

vị trí con người trong thế giới đó, là khoa học về những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy

Quan điểmCác nhà kinh điển CN Mác – Lênin về triết học:

c Vấn đề đối tượng của triết học trong lịch sử

03/17/2023

Triết học tự nhiên bao gồm tất cả những tri thức

mà con người có được, trước hết là các tri thức thuộc khoa học tự nhiên sau này như toán học, vật lý học, thiên văn học

Triết học kinh viện, triết học mang tính tôn giáo

Triết học tách ra thành các môn khoa học như cơ học, toán học, vật lý học, thiên văn học, hóa học, sinh học, xã hội học, tâm lý học, văn hóa học

Đỉnh cao của quan niệm “Triết học là khoa học của mọi khoa học” ở Hêghen

Trên lập trường DVBC để nghiên cứu những quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy

d Triết học - hạt nhân lý luận của thế giới quan

03/17/2023

Là khái niệm triết học chỉ hệ thống các tri thức, quan điểm, tình cảm, niềm tin, lý tưởng xác định về thế giới

và về vị trí của con người (bao gồm cá nhân, xã hội và

cả nhân loại) trong thế giới đó Thế giới quan quy định các nguyên tắc, thái độ, giá trị trong định hướng nhận

thức và hoạt động thực tiễn của con người.

 Thế giới quan:

- Quan hệ giữa thế giới quan và nhân

THÀNH PHẦN CỦA THẾ GIỚI QUAN

- Trong đó tri thức là cơ sở trực tiếp hình thành TGQ

- Tri thức chỉ gia nhập thế giới quan khi đã được kiểm nghiệm ít nhiều trong thực tiễn và trở thành niềm tin.

- Lý tưởng là trình độ phát triển cao nhất của TGQ

Niềm tin Lý tưởng Tri thức

Trong lịch sử phát triển của tư duy, thế giới quan thể hiện dưới nhiều hình thức đa dạng khác nhau, nên cũng được phân loại theo

nhiều cách khác nhau

Thế giới quan khoa học

- Là TGQ có niềm

tin mãnh liệt vào

sức mạnh của lực

lượng siêu nhiên

đối với TG, đối

với con người

- Định hướng cho hoạt động của con người trên cơ sở tổng kết những thành tựu của quá trình nghiên cứu KH, thực nghiệm KH

và dự báo KH

THẾ GIỚI QUAN

TGQ kinh

nghiệm

d Triết học, hạt nhân lý luận của thế giới quan

03/17/2023

Bản thân triết học chính là thế giới quan

Thứ

nhất

Trong số các loại thế giới quan phân chia theo các cơ

sở khác nhau thì thế giới quan triết học bao giờ cũng

là thành phần quan trọng, đóng vai trò là nhân tố cốt lõi

Thứ

hai

Triết học bao giờ cũng có ảnh hưởng và chi phối các thế giới quan khác như: thế giới quan tôn giáo, thế giới quan kinh nghiệm, thế giới quan thông thường…,

d Triết học, hạt nhân lý luận của thế giới quan

 Vai trò của thế giới quan: TGQ có vai trò đặc biệt quan

trọng trong cuộc sống của con người và xã hội:

 Triết học với tính cách là hạt nhân lý luận chi phối mọi thế giới quan

2 Vấn đề cơ bản của triết học

03/17/2023

a • Nội dung vấn đề cơ bản của triết học

b • Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

c • Thuyết có thể biết (Khả tri luận) và thuyết không thể biết (Bất khả tri luận)

a Nội dung vấn đề cơ bản của

Triết học

Triết học nghiên cứu thế giới

nói chung Trong đó, tất cả các sự

vật, hiện tượng đều được khái quát

trong hai phạm trù “vật chất” hoặc

“ý thức”.

“Vấn đề cơ bản lớn của mọi triết học, đặc

biệt là của triết học hiện đại, là mối quan hệ

giữa tư duy và tồn tại”

cái nào có trứơc

cái nào có sau?

Không nhận thức được

THUYẾT KHÔNG THỂ BIẾT

CÓ

DV

DT

VC VÀ YT CÁI NÀO CÓ TRƯỚC?

CÁI NÀO QUYẾT ĐỊNH? CON NGƯỜI CÓ KHẢ NĂNG

KHÔNG NHẬN THỨC ĐƯỢC

NHẬN THỨC ĐƯỢC

CÓ TRƯỚC

NHỊ NGUYÊN

03/17/2023 Chương 1- TH và vai trò của TH trong đời sống xã hội 29

VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC

CÓ HAI MẶT

MẶT THỨ NHẤT

Giữa YT và VC cái nào

có trước, cái nào có sau,

cái nào quyết định cái

- Ý nghĩa của vấn đề cơ bản của triết học

+ Là cơ sở để phân biệt các trường phái triết học, nhận biết quan điểm triết học và các nhà triết học

Thần thoại Âu cơ

Kinh Thánh

Đêmôcrit

b Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

tự nhiên.

- HT hợp thành các phái khác nhau của CNDT

Giải quyết Mặt thứ nhất VĐCB của triết học

- Chủ nghĩa duy vật thể hiện dưới 3 hình thức

về phương pháp luận siêu hình, máy móc nhưng đã chống lại quan điểm duy tâm tôn giáo giải thích về thế giới

Do C.Mác & Ph.Ănghen sáng lập – V.I.Lênin phát triển: Khắc phục hạn chế của CNDV trước đó

=> Đạt tới trình độ:

DV triệt để trong cả

TN & XH; biện chứng trong nhận thức; là công cụ để nhận thức và cải tạo thế giới

CNDVSH (TK XVII-XVIII)

CNDVBC

Hình thức cao nhất

của CNDV

Ví dụ:

- Phái Cha-rơ-vác (Ấn độ): Cơ sở đầu tiên là

đất, nước, lửa và không khí.

- Triết học cổ đại TQuốc: Vật chất là “Ngũ hành”

- Trường phái triết học Hy-lạp cổ đại coi cơ sở đầu tiên của mọi tồn tại là nước (Ta-lét),

+ Không khí (A-na-xi-men);

+ Lửa (Hê-ra-clít)

+ Đê-mô-crit: Có hai cơ sở đầu tiên của mọi tồn tại đó là nguyên tử và trống rỗng

36

03/17/2023 Chương 1- TH và vai trò của TH trong đời sống xã hội 38

Quan niệm của Triết học

phương Tây cổ đại.

Talét cho rằng: Nước là cơ sở VC đầu

tiên của TG.

624 – 547 TCN

03/17/2023 Chương 1- TH và vai trò của TH trong đời sống xã hội 39

và sự phát triển

Phương pháp tư duy siêu hình trong việc nhận thức thế giới

- CNDV là TGQ KH, là cơ sở lý luận đúng đắn dẫn dắt, thúc đẩy các

03/17/2023 Chương 1- TH và vai trò của TH trong đời sống xã hội 41

• Tình yêu bắt nguồn từ vật chất hay ý thức?

• Cant: “ Cái đẹp không nằm ở đôi má hồng của người thiếu nữ mà nằm trong ánh mắt của kẻ si tình” , câu nói này thuộc lập trường triết học nào?

* Giải thích câu nói của Khổng Minh, theo các

em câu nói này theo lập trường triết học nào? Mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên

Nhân nguyện như thử, như thử

Thiên lý vị nhiên, vị nhiên

THẢO LUẬN

b Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

03/17/2023

Duy tâm chủ quan

Duy tâm khách quan

Thừa nhận tính thứ nhất của ý thức từng người cá nhân - G.Berkeley, Hume, G.Fichte)

Giống nhau : tinh thần ý thức là cái có trước

Khác nhau: do thần linh, thượng đế

Khác nhau: ý thức cá nhân

b Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

• CNDT đã thừa nhận sự sáng tạo của một lực lượng siêu nhiên nào

đó đối với toàn bộ thế giới

Sự khác nhau giữa CNDT triết học với CNDT

tôn giáo

- CNDT triết học + Là sản phẩm của tư duy

lý tính + Dựa trên cơ sở tri thức thức và năng lực mạnh

mẽ của tư duy.

- Trong TGQ tôn giáo:

+ Lòng tin là cơ sở chủ

yếu

+ Đóng vai trò chủ đạo

đối với vận động

NGUỒN GỐC RA ĐỜI CỦA CNDT

- Về nguồn gốc xã hội

+ Sự tách rời LĐTO với LĐCT

và địa vị thống trị củaLĐTO đối với LĐCT trong các XH trước đây đã tạo ra quan niệm về vai trò quyết định của nhân tố tinh thần

+ Trong lịch sử, g/c thống trị và nhiều lực lượng XH đã từng ủng hộ, sử dụng CNDT làm nền tảng lý luận cho những quan điểm chính trị - xã hội

của mình

- Về phương diện nhận

thức luận:

+ CNDT bắt nguồn từ

cách xem xét phiến diện,

tuyệt đối hóa, thần thánh

PHÂN CHIA CÁC HỌC THUYẾT

VC và TT là hai bản nguyên có thể cùng quyết định nguồn gốc và sự vận

động của thế giới

- Điển hình là Đề-các-tơ

c Thuyết có thể biết (Khả tri luận) và thuyết không thể biết (Bất khả tri luận)

Nghi ngờ

trong việc đánh giá tri thức đã đạt được và cho rằng con người không thể đạt đến chân lý khách quan

03/17/2023 Chương 1- TH và vai trò của TH trong đời sống xã hội 49

MQH GIỮA YT & VC

Mặt 1: YT & VC cái nào

có trước, cái nào có sau năng nhận thức TG không Mặt 2: Con người có khả

VC &

YT tồn tại độc lập nhau

CNDT

YT có trước,

VC có sau

HOÀI NGHI

Hoài nghi tri thức đạt được

BẤT KHẢ TRI

Không nhận thức được TG

KHẢ TRI

Nhận thức được

TG

3 Biện chứng và siêu hình

03/17/2023

a • Khái niệm biện chứng và siêu hình trong lịch sử

b • Các hình thức của phép biện chứng trong lịch sử

a Khái niệm biện chứng và siêu hình trong lịch sử

Phương pháp siêu hình Phương pháp biện chứng

 Nhận thức đối tượng trong

trạng thái tĩnh tại, cô lập, tách rời

 Là phương pháp được đưa từ

toán học và vật lý học cổ điển vào

các khoa học thực nghiệm và triết

học

 Có vai trò to lớn trong việc giải

quyết các vấn đề của cơ học

nhưng hạn chế khi giải quyết các

vấn đề về vận động, liên hệ

 Nhận thức đối tượng trong các mối liên hệ phổ biến; vận động, phát triển

 Là phương pháp giúp con người không chỉ thấy sự tồn tại của các sự vật mà còn thấy cả sự sinh thành, phát triển và tiêu vong của chúng

 Phương pháp tư duy biện chứng trở thành công cụ hữu hiệu giúp con người nhận thức và cải tạo thế giới

03/17/2023

Bên ngoài đấu tranh của các Bên trong – sự

MĐL

Thay đổi lượng

và chất

Động, biến đổi, mối liên hệ

Siêu hình Biện chứng

Phép biện chứng duy vật

b Các hình thức của phép biện chứng trong lịch sử

b Các hình thức cơ bản của PBC

PBC cổ đại Trực quan, tự phát

PBCDT PPL: BC- TGQ: DT

PBCDV TGQ: DV - PPL: BC

- Chỉ là trực kiến, chưa có các kết quả của nghiên cứu

và thực nghiệm khoa học minh chứng

PBC duy vật: do Mác và Ăngghen sáng lập ra, Lênin và các nhà triết học hậu thế phát triển PBC này đã khắc phục những hạn chế của PBC chất phác và PBC duy tâm

PBC duy tâm:

- Đỉnh cao triết học cổ điển Đức,khởi đầu là Cantơ và người hoàn thiện là Hêghen

- Bắt đầu từ tinh thần và kết thúc ở tinh thần

- Thế giới hiện thực chỉ là sự phân ảnh biện chứng của ý niệm

- Nên PBC của các nhà triết học cổ điển Đức là BC DT.

b.Các hình thức cơ bản của Phép biện chứng

03/17/2023 Chương 1- TH và vai trò của TH trong đời sống xã hội 56

“Người ta không thể tắm hai lần

Hêraclít II TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN VÀ VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI

3

1 Sự ra đời và phát triển của triết học Mác – Lênin

03/17/2023

a Những điều kiện lịch sử của sự ra đời triết học

Mác

b Ba thời kỳ chủ yếu trong hình thành và phát triển

của Triết học Mác (Giai đoạn Mác và Ăngghen)

c Thực chất và ý nghĩa cuộc cách mạng trong triết

học do C.Mác và Ph.Ăngghen thực hiện

d Giai đoạn Lênin trong sự phát triển Triết học

Mác

a Những ĐK lịch

sử cho sự ra đời triết học Mác

 ĐIỀU KIỆN KINH TẾ

vũ đài lịch sử

- nhân tố CT-XH

quan trọng

Thực tiễn CM Của GCVS -cơ sở chủ yếu

vũ đài lịch sử

- nhân tố CT-XH

quan trọng

- Chủ nghĩa Mác ra đời vào những

năm 40 của thế kỷ XIX

- Ở Châu Âu PTSX TBCN phát triển

mạnh mẽ, mâu thuẫn giữa g/c VS và

TS diễn ra gay gắt.

- Phong trào đấu tranh của g/c VS

diễn ra mạnh mẽ và rộng khắp: Cuộc

khởi nghĩa của CN Lion ở Pháp (1831

– 1834); khởi nghĩa của công nhân dệt

ở Xilêdi - Đức và phong trào hiến

62/50

CNXH KHÔNG TƯỞNG PHÁP KTCT TS CĐ ANH

TRIẾT HỌC CĐ ĐỨC

CHỦ NGHĨA MÁC

TƯ TƯỞNG NHÂN LOẠI

kế thừa tinh hoa di sản lý luận của nhân loại, trong đó trực tiếp nhất là:

G.Hê ghen (1770 - 1831)

+ GS.nhà triết học Đức,

+ Duy tâm khách quan

+ Diễn đạt PBC dưới dạng lý luận chặt chẽ

thông qua một hệ thống các quy luật, phạm trù

L.Phoiơbắc (1804 - 1872)

+ Là người Đức

+ GS, nhà triết học duy vật

+ Đã ảnh hưởng sâu sắc đến sự hình

thành thế giới quan và phương pháp

luận triết học của chủ nghĩa Mác.

Triết học cổ điển Đức

+Thứ nhất: Lý luận giá trị-lao động

+ Thứ 2: Lý luận về tiền

+ Thứ 3: Lý luận về tư bản

+ Thứ tư: Lý luận về các nguồn thu nhập

+Thứ 5: Lý luận về tái sản xuất

A.Smith (1723-1790)

D.Ricácđô (1772-1823)

Kinh tế chính trị cổ điển Anh

+ Cuối thế kỷ thứ XVIII, đầu thế kỷ thứ XIX

+ Tinh thần nhân đạo,

+ Phê phán mạnh mẽ chủ nghĩa tư bản

+ Vạch trần cảnh khốn cùng cả về vật chất lẫn tinh thần của người lao động

- Nguồn gốc lý luận trực tiếp của HT Mác về CNXH- CNXHKH

* Tiền đề khoa học tự nhiên

69

•Sự phát triển của KHTN cuối TK 18 -

đầu TK 19, đặc biệt là 3 phát minh:

Học thuyết tiến hóa của Đac-Uyn

Định luật bảo toàn

và chuyển hóa

năng lượng Học thuyết tế bào

LOMONOXOP

Chứng minh quá trình phát triển của giới hữu sinh tuân theo các quy luật khách quan; về sự phát sinh, phát triển đa dạng bởi tính

di truyền – biến dị - chọn lọc tự nhiên và mối liên hệ hữu cơ giữa

các loài thực, động vật.

ĐÁCUYN

73/50

* Nhân tố chủ quan trong sự ra đời triết học Mác

đều

tích

cực t

ham gia ho

ạt động

tron

g n

ền S

X TBC

N n

ên

đã đứng trê

Xây dựng hệ thống lý luận để cung cấp cho GCCN một công cụ sắc bén để nhận thức và cải tạo thế giới

Nhân tố chủ quan trong sự hình thành triết học Mác