Bài giảng Triết học Mác - Lênin - Chương 1: Triết học và vai trò của triết học trong đời sống xã hội

Bài giảng Triết học Mác - Lênin - Chương 1: Triết học và vai trò của triết học trong đời sống xã hội. Chương này cung cấp cho học viên những kiến thức về: triết học và vấn đề cơ bản của triết học; triết học Mác - Lênin và vai trò của triết học Mác - Lênin trong đời sống xã hội;... Mời các bạn cùng tham khảo!

BIÊN SOẠN: Bộ môn Triết học Email: triethoc@tmu.edu.vn

NỘI DUNG SỐ TIẾT

Giờ thảo luận 7/24/2020 - Thảo luận trên lớp 9 tiết

Tài liệu tham khảo

1 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Giáo trình Triết học Mác –

Lênin (Sử dụng trong các trường đại học – hệ không

chuyên lý luận chính trị, Hà Nội, 2019) (Tài liệu dùng

tập huấn giảng dạy năm 2019)

2 Giáo trình Triết học (Dùng trong đào tạo trình độ thạc

sĩ, TS các ngành KHXH không thuộc chuyên ngành triết học), NXB ĐHSP

3 Nguyễn Hữu Vui (Chủ biên) (1998), Lịch sử triết học,

NXB CTQG Hà Nội

Đề tài thảo luận

• Đề tài 1: Vấn đề bản thể luận trong triết học Mác – Lênin và sự vận dụng của Đảng ta trong thực tiễn cách mạng Việt Nam

• Đề tài 2: Quan niệm về phát triển trong triết học Mác – Lênin và sự vận dụng lý luận này ở Việt Nam

• Đề tài 3: Vấn đề nhận thức luận trong triết học Mác – Lênin Liên

hệ với quá trình học tập và nghiên cứu khoa học của sinh viên

• Đề tài 4: Nội dung cơ bản của học thuyết hình thái kinh tế xã hội và

ý nghĩa của vấn đề này với con đường đi lên CNXH ở Việt Nam

• Đề tài 5: Nội dung của nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội và ý nghĩa của vấn đề này ở Việt Nam

• Đề tài 6: Vấn đề giai cấp trong cách mạng xã hội chủ nghĩa và ý nghĩa của lý luận này ở Việt Nam

• Đề tài 7: Vấn đề con người trong triết học Mác Lênin và ý nghĩa của lý luận này ở Việt Nam

Chương 1: TRIẾT HỌC VÀ VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI

1 Khái lƣợc về Triết học

7/24/2020

a Nguồn gốc của triết học

b Khái niệm Triết học

c Vấn đề đối tƣợng của triết học trong lịch sử

d Triết học - hạt nhân lý luận của thế giới quan

• Triết học ra đời vào khoảng từ thế kỷ VIII đến thế kỷ VI tr.CN tại các trung tâm văn minh lớn của nhân loại thời Cổ đại (phương Đông: Ấn Độ và Trung hoa, phương Tây: Hy lạp)

a Nguồn gốc của triết học

• Triết học là một hình thái YTXH, là một bộ phận của KTTT

7/24/2020

 Triết học là hình thức tư duy lý luận đầu tiên và thể hiện khả năng tư duy trừu tượng, năng lực khái quát của con người để giải quyết tất cả các vấn đề lý luận chung về tự nhiên, xã hội, tư duy

 Trước khi triết học xuất hiện thế giới quan thần thoại chi phối hoạt động nhận thức của con người

• Nguồn gốc nhận thức:

a Nguồn gốc của triết học

a Nguồn gốc của triết học

Triết học là gì ?

Trung Quốc: Triết = Trí: cách thức và nghệ

thuật diễn giải, có tính bắt bẻ trong học thuật để đạt chân lý tối cao

Ấn Độ: Triết = “darshana”, có nghĩa là “chiêm

ngưỡng”, là tri thức dựa trên lý trí, là con đường suy ngẫm để dẫn dắt con người đến với

lẽ phải

Phương Tây:

philosophia: yêu mến sự thông thái;

triết học vừa mang tính định hướng, vừa nhấn mạnh đến khát vọng tìm kiếm chân

lý của con người

b Khái niệm triết học

b Khái niệm triết học

c Vấn đề đối tượng của triết học trong lịch sử

7/24/2020

Triết học nghiên cứu mọi lĩnh vực của thế giới Triết học phương Đông thiên về con người và XH Triết học phương Tây thiên về giới tự nhiên

Triết học là một bộ phận của thần học và có nhiệm

vụ lý giải và chứng minh cho Kinh Thánh Triết học kinh viện thay thế cho triết học tự nhiên

Khoa học tự nhiên tách ra thành khoa học độc lập Triết học (siêu hình học) nghiên cứu cái chung, bản chất ẩn dấu đằng sau các sự vật, hiện tượng

Triết học Mác – Lênin dựa trên lập trường DVBC nghiên cứu những quy luật chung nhất của TN, XH và tư duy

d Triết học - hạt nhân lý luận của thế giới quan

Thế giới quan: là toàn bộ quan niệm của con người về thế

giới, về bản thân con người, về cuộc sống và vị trí của con người trong thế giới

Các hình thức cơ bản của thế giới quan

Thế giới quan huyền thoại (thần thoại):

Thế giới quan tôn giáo:

Thế giới quan triết học:

Cấu trúc của TGQ: Tri thức và niềm tin, trong đó tri thức

phải trở thành niềm tin; niềm tin phải dựa trên tri thức

d Triết học, hạt nhân lý luận của thế giới quan

2 Vấn đề cơ bản của triết học

a • Nội dung vấn đề cơ bản của triết học

b • Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

c

• Thuyết có thể biết (Khả tri) và thuyết

không thể biết (Bất khả tri)

b Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

Duy tâm chủ quan

Duy tâm khách quan

TGVC

Thừa nhận tính thứ nhất của YT con người; phủ nhận tồn tại khách quan của sự vật; mọi sự vật hiện tượng VC chỉ là phức hợp các cảm giác ấy

b Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

lồ, các bộ phận biệt lập tĩnh tại Tuy còn hạn chế về phương pháp luận siêu hình, máy móc nhưng đã chống lại quan điểm duy tâm tôn giáo về thế giới

Do C.Mác & Ph.Ănghen sáng lập – V.I.Lênin phát triển: Khắc phục hạn chế của CNDV trước đó

=> Đạt tới trình độ:

DV triệt để trong cả

TN & XH; BC trong nhận thức; là công cụ

để nhận thức và cải tạo thế giới

CNDVSH (TK XVII-XVIII)

CNDVBC

Hình thức cao nhất

của CNDV

c Thuyết có thể biết (Khả tri) và thuyết không thể biết (Bất khả tri)

Thuyết khả tri Bất khả tri Hoài nghi luận

Cái mà con người biết chỉ là những hiện tượng được biểu hiện ra bên ngoài

Sự hoài nghi trong việc xem xét tri thức đã đạt được và cho rằng con người không thể đạt đến chân

lý khách quan (hoài nghi Kinh Thánh và các tín

a Khái niệm biện chứng và siêu hình trong lịch sử

Siêu hình

Thừa nhận đối tượng ở trạng thái

tĩnh cô lập, tách rời, tĩnh tại chỉ phát

triển về lượng

Chỉ nhìn thấy sự riêng biệt không

thể dung hóa của đối tượng (có hoặc

không)

Là phương pháp của KHTN,

(muốn nhận thức đúng đối tượng

phải tách ra khỏi không gian và thời

gian) chỉ thích hợp với từng đối

tượng trong phạm vi nhất định,

không mang tính phổ biến

Phương pháp biện chứng

Nhận thức đối tượng trong các MLH phổ biến vận động, phát triển (nguyên nhân của vận động, phát triển nằm ở bản thân sự vật)

Là PP giúp con người vừa thấy

sự tồn tại của sự vật đồng thời thấy

cả sự sinh thành, phát triển và sự tiêu vong của sự vật (hoặc là…, hoặc là; vừa là…, vừa là…)

Là PP nhận thức sự vật trong MLH ràng buộc, phụ thuộc, vận động phát triển; trở thành công cụ hiệu quả giúp con người nhận thức

và cải tạo thế giới 7/24/2020

b Các hình thức cơ bản của PBC

PBC cổ đại Trực quan, tự phát

PBCDT PPL: BC- TGQ: DT

PBCDv TGQ: DV - PPL: BC

II TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN VÀ VAI TRÒ CỦA

TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI

• Sự ra đời và phát triển của triết học Mác – Lênin

3

1 Sự ra đời và phát triển của triết học Mác – Lênin

7/24/2020

a Những điều kiện lịch sử của sự ra đời triết học

Mác

b Những thời kỳ chủ yếu trong sự hình thành và

phát triển của Triết học Mác

c Thực chất và ý nghĩa cuộc cách mạng trong triết

học do C.Mác và Ph.Ăngghen thực hiện

d Giai đoạn Lênin trong sự phát triển Triết học Mác

Karl.Marc (1818-1883) F.Engghen (1820-1895)

a Những điều kiện lịch sử của sự ra đời triết học Mác (nhân tố khách quan)

• Điều kiện kinh tế - xã hội

Điều kiện kinh tế xã hội

vũ đài lịch sử

- nhân tố CT-XH

quan trọng

Mâu thuẫn XH Giữa GCVS

28

CNXH KHÔNG TƯỞNG PHÁP KTCT HỌC TS CĐ ANH

TRIẾT HỌC CĐ ĐỨC

TƯ TƯỞNG NHÂN LOẠI

Triết học MÁC- LÊNIN

* Tiền đề khoa học tự nhiên

•Sự phát triển của KHTN thời kỳ cuối TK

18 đầu TK 19, đặc biệt là 3 phát minh:

Học thuyết tiến hóa của Đac-Uyn

Định luật bảo toàn

và chuyển hóa

năng lƣợng

Học thuyết tế bào

a Những điều kiện lịch sử của sự ra đời triết học Mác (nhân tố chủ quan)

Xuất thân từ tầng lớp trên nhƣng C.Mác và Ph.Ăngghen đều tích cực tham gia hoạt động thực tiễn

Hiểu sâu sắc cuộc sống khốn khổ của GCCN trong nền SX TBCN nên đã đứng trên lợi ích của GCCN

Xây dựng hệ thống lý luận để cung cấp cho GCCN một công cụ sắc bén để nhận thức

và cải tạo thế giới

7/24/2020

b Những thời kỳ chủ yếu trong sự hình thành

và phát triển của Triết học Mác (TNC)

1841 - 1844

• Thời kỳ hình thành tư tưởng triết học với bước chuyển từ chủ nghĩa duy tâm và dân chủ cách mạng sang chủ nghĩa duy vật và lập trường giai cấp vô sản

Thời kỳ 1841 - 1844

• Thời kỳ hình thành tư tưởng triết học với bước chuyển từ chủ nghĩa duy tâm và dân chủ cách mạng sang chủ nghĩa duy vật và lập trường giai cấp vô sản

• Một số tác phẩm tiêu biểu:

 Các bài viết của Mác trên báo Sông Gianh 1843)

(1842- Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen

 Lời nói đầu của Góp phần phê phán triết học pháp

quyền của Hêghen

7/24/2020

Thời kỳ 1844-1848:

• Thời kỳ đề xuất những nguyên lý triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử (đoạn tuyệt với triết học truyền thống, xây dựng triết học hiện đại)

Bản thảo kinh tế - triết học (1844)

Thời kỳ 1848-1895: Thời kỳ C.Mác và Ph.Ăngghen

bổ sung và phát triển toàn diện lí luận triết học

• Giai đoạn học thuyết Mác tiếp tục được bổ sung, phát triển toàn diện trong sự gắn bó hơn nữa với thực tiễn cách mạng của GCCN từ từ phát thành tự giác:

 Đấu tranh giai cấp ở Pháp (1850)

 Biệ chứng của tự nhiên (1873-1886)

 Sự phát triển từ CNXH không tưởng đến CNXHKH (1880)

c Thực chất và ý nghĩa cuộc cách mạng trong triết học do C.Mác và Ph.Ăngghen thực hiện

 C.Mác và Ph.Ăngghen, đã khắc phục tính chất trực quan, siêu hình của chủ nghĩa duy vật cũ và khắc phục tính chất duy tâm, thần bí của phép biện chứng duy tâm, sáng tạo ra một chủ nghĩa duy vật triết học hoàn bị, đó là chủ nghĩa duy vật biện chứng

 C.Mác và Ph Ăngghen đã vận dụng và mở rộng quan điểm duy vật biện chứng vào nghiên cứu lịch sử xã hội, sáng tạo

ra chủ nghĩa duy vật lịch sử - nội dung chủ yếu của bước ngoặt cách mạng trong triết học

 C.Mác và Ph Ăngghen đã sáng tạo ra một triết học chân chính khoa học, với những đặc tính mới của triết học duy vật biện chứng 7/24/2020

d Giai đoạn Lênin trong sự phát triển Triết học Mác

Hoàn cảnh lịch sử V.I.Lênin phát triển Triết học Mác

 Cuối XIX, đầu XX: CNTB chuyển sang giai đoạn CNĐQ,

xuất hiện những mâu thuẫn mới ngày cang gay gắt đặc biệt

là GCTS >< GCVS

 Trung tâm cách mạng thế giới chuyển sang nước Nga và xuất hiện phong trào giải phóng dân tộc tại các nước thuộc địa cần hệ thống lý luận mới soi đường

 KHTN phát triển mạnh (vật lý học) dẫn đến một số nhà khoa học sự khủng hoảng về TGQ…bị CNDT lợi dụng gây ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức và hoạt động CM

 Xuất hiện những trào lưu tư tưởng mới như CN kinh nghiệm phê phán, chủ nghĩa thực dụng, chủ nghĩa xét lại đã tấn công nhằm xuyên tạc và phủ nhận chủ nghĩa Mác

V.I.Lênin trở thành người kế tục trung thành và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác và triết học Mác trong thời đại mới

- thời đại đế quốc chủ nghĩa và quá độ lên chủ nghĩa xã hội

 Thời kỳ 1893 - 1907, V.I.Lênin bảo vệ và phát triển triết học Mác nhằm thành lập đảng Mác - xít ở Nga và chuẩn bị cho cuộc cách mạng dân chủ tư sản lần thứ nhất

 Từ 1907 - 1917 là thời kỳ V.I.Lênin phát triển toàn diện triết học Mác và lãnh đạo phong trào công nhân Nga, chuẩn

bị cho cách mạng xã hội chủ nghĩa

 Từ 1917 - 1924 là thời kỳ Lênin tổng kết kinh nghiệm thực tiễn cách mạng, bổ sung, hoàn thiện triết học Mác, gắn liền với việc nghiên cứu các vấn đề xây dựng chủ nghĩa xã hội

 Thời kỳ từ 1924 đến nay, triết học Mác - Lênin tiếp tục được các Đảng Cộng sản và công nhân bổ sung, phát triển

7/24/2020

2 Đối tƣợng và chức năng của triết học Mác - Lênin

7/24/2020

a Khái niệm triết học Mác – Lênin

b Đối tƣợng của triết học Mác - Lênin

c Chức năng của triết học Mác - Lênin

a Khái niệm triết học Mác – Lênin

mạng của giai cấp công nhân,

nhân dân lao động và các lực

lƣợng xã hội tiến bộ trong

nhận thức và cải tạo thế giới

a Khái niệm triết học Mác – Lênin

7/24/2020

Triết học Mác - Lênin là triết học duy vật

biện chứng cả về tự nhiên và xã hội

Triết học Mác - Lênin trở thành thế giới

quan, phương pháp luận khoa học của giai

cấp CN và các lực lượng tiến bộ trên thế

giới

Ngày nay, triết học Mác - Lênin đang

đứng ở đỉnh cao của tư duy triết học nhân

loại, là hình thức phát triển cao nhất của

các hình thức triết học trong lịch sử

b Đối tượng của triết học Mác - Lênin

• Đối tượng nghiên cứu là giải quyết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trên lập trường duy vật biện chứng và nghiên cứu những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy

• Khi nghiên cứu triết học Mác - Lênin cần phân biệt rõ ràng đối tượng của triết học và đối tượng của các khoa học

cụ thể;

• Khoa học cụ thể là điều kiện tiên quyết cho sự phát triển của triết hoc; triết học cung cấp phương pháp luận phổ biến, định hướng phát triển khoa học

c Chức năng của triết học Mác - Lênin

7/24/2020

Chức năng thế giới quan

Giúp con người nhận

Thế giới quan DVBC có vai trò là

cơ sở khoa học để đấu tranh với các loại thế giới quan duy tâm, tôn giáo, phản khoa học

c Chức năng của triết học Mác - Lênin

vì tri thức triết học là tri thức chung nhất về tự nhiên, xã hội và

tư duy

Việc nghiên cứu triết học giúp chúng ta có được phương pháp luận chung nhất, trở nên năng động, sáng tạo, phù hợp với xu thế phát triển chung

Chức năng phương pháp luận

3 Vai trò của triết học Mác - Lênin trong đời sống xã hội và trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

• Nghiên cứu triết học Mác – Lênin là cơ sở để hình thành TGQ khoa học để định hướng hoạt động nhận thức và thực tiễn

• Triết học Mác – Lênin có sự thống nhất giữa lý luận

và phương pháp và trở thành CNDV triệt để và PBCDV trở thành công cụ giúp con người nhận thức đúng giới tự nhiên, xã hội và tư duy con người

• Có được nguyên tắc khách quan, dựa trên tinh thần biện chứng, ngăn ngừa bệnh chủ quan khi vận dụng lý luận vào thực tiễn

7/24/2020

3 Vai trò của triết học Mác - Lênin trong đời sống xã hội và trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

• Ngày nay cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và duy tâm biểu hiện ở hình thức mới do vậy càng cần thiết có sự liên minh chặt chẽ giữa triết học và khoa học

• Triết học Mác - Lênin là cơ sở thế giới quan và phương pháp luận khoa học và cách mạng để phân tích xu hướng phát triển của xã hội trong điều kiện cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại phát triển mạnh mẽ

• Vì vậy, triết học trở nên khô cứng, lạc hậu nếu tách rời khoa học chuyên ngành; ngược lại nếu không đứng vững trên lập trường duy vật khoa học và thiếu tư duy biện chứng thì dễ mắc sai lầm và mất phương hướng đễ đi đến kết luận sai lầm về triết học 7/24/2020

3 Vai trò của triết học Mác - Lênin trong đời sống

xã hội và trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam

hiện nay

7/24/2020

Triết học Mác – Lênin không phải là phương thuốc vạn năng, do vậy bên cạnh tri thức triết học cần phải trang bị tri thức khoa học cụ thể và tri thực kinh nghiệm cụ thể được tích lũy bởi mỗi cá nhân

Bồi dưỡng TGQDV và tư duy biện chứng để chống bệnh chủ quan và tư duy siêu hình – đó là kết quả trực tiếp của nghiên cứu triết học nói chung và triết học Mác – Lênin nói riêng

Cần tránh 2 thái cực: coi thường triết học sẽ bị rơi vào tình

trạng mò mẫm, thiếu chủ động và sáng tạo; đề cao thái quá triết học sẽ bị mắc bệnh giáo điều, dễ vấp váp, thất bại