Tranh Đông Hồ một dòng tranh dân gian, một dòng hồi tưởng về quá khứ “Tranh Đông Hô gà lợn nét tươi phong Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp” Hai câu thơ của nhà thơ Hoàng Cầm về nét đẹp của tranh Đ[.]
Trang 1Tranh Đông Hồ- một dòng tranh dân gian, một dòng hồi tưởng về quá khứ.
“Tranh Đông Hô gà lợn nét tươi phong Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp”
Hai câu thơ của nhà thơ Hoàng Cầm về nét đẹp của tranh Đông Hồ đã đi vào tiềm thức của nhiều thế hệ người Việt, nhắc nhở chúng ta về một giá trị văn hoá từ lâu đời của dân tộc Hôm
nay, nhóm ba chúng mình sẽ đưa cô và các bạn đi tìm hiểu về tranh Đông Hồ- một dòng tranh dân gian, một dòng hồi tưởng về quá khứ.
1 Giới thiệu chung:
Tranh Đông Hồ là một trong ba dòng tranh dân gian nổi tiếng nhất của nước ta, có tên đầy đủ là tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ Đây được coi là dòng tranh Tết không thể thiếu trong bất cứ gia đình nhà Việt nào trong xã hội xưa Nghề làm tranh Đông Hồ được công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể cấp Quốc gia năm 2013
2 Nguồn gốc:
Hiện nay chưa có xác minh chính xác về niên đại của tranh Đông Hồ, nhưng các nhà nghiên cứu cho rằng dòng tranh này xuất hiện vào khoảng thế kỉ XVII-XVIII Theo tích xưa, một nghệ nhân nước ta từng sang Trung Hoa học nghề khắc in tranh, sau đó mang
về truyền cho làng Hồng Lục, Liễu Tràng, Hải Dương, sau này, nghề khắc in tranh được phổ biến khắp nơi
Tuy khởi nguồn của dòng tranh khắc gỗ là ở Liễu Tràng, Hải Dương, nhưng tranh Đông
Hồ lại phát triển rực rỡ nhất ở làng Đông Hồ (xưa gọi là làng Mái) thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh Trước đây, cứ đến tháng Chạp là Đình tranh mở các phiên chợ bán tranh, mỗi nhà đều là một phường tranh Cho đến nay, người dân làng Mái vẫn còn truyền nhau câu ca dao:
“Hỡi cô thắt lưng bao xanh
Có về làng Mái với anh thì về Làng Mái có lịch có lề
Có sông tắm mát có nghề làm tranh”
3 Quy trình để làm ra một bức tranh Đông Hồ rất công phu Trước khi in tranh, phải chuẩn
bị sẵn giấy in để thành 1 tập Khi in, người ta nhúng thét lá thông vào chậu màu để lấy màu, rồi quét đều trên mặt bìa Phương pháp lấy mực để in tranh dân gian Đông Hồ theo cách xếp ván, tức là cầm "co" ván dập đi, dập lại tấm ván xuống mặt bìa đã được phết màu, để màu thấm đều trên bề mặt ván, sau đó đặt ván in lên tờ giấy định in sao cho cân đối, chính xác, ấn mạnh ván in vào tờ giấy, để có sự liên kết nhất định, rồi lật ngửa ván in
có dính cả tờ giấy in tranh lên; lấy xơ mướp xoa đều lên mặt sau tờ giấy, để cho phẩm mầu trên mặt ván tiếp tục thấm đều trên mặt giấy Tiếp đó, gỡ tờ tranh ra khỏi ván in, rồi mang tranh ra phơi ở những nơi thoáng mát Phải in lần lượt từng màu một, nếu có 5 màu thì 5 lần in, mỗi lần in là một lần phơi… Cứ thế, dưới ánh sáng mặt trời lấp lánh từng
Trang 2hình ảnh, đường nét của cảnh sắc thiên nhiên, nếp sinh hoạt của người dân, những hình ảnh của cuộc sống thường ngày như “bừng” sáng trên giấy dó
4 Màu sắc, chất liệu:
Ngoài các đặc điểm về đường nét và bố cục, nét dân gian của tranh Đông Hồ còn nằm ở màu sắc và chất liệu giấy in Giấy in tranh Đông Hồ được gọi là giấy điệp: người ta nghiền nát vỏ con điệp, một loại sò vỏ mỏng ở biển, trộn với hồ (hồ được nấu từ bột gạo
tẻ, hoặc gạo nếp, có khi nấu bằng bột sắn) rồi dùng chổi lá thông quét lên mặt giấy dó Chổi lá thông tạo nên những ganh chạy theo đường quét và vỏ điệp tự nhiên cho màu trắng với ánh lấp lánh những mảnh điệp nhỏ dưới ánh sáng Thật độc đáo phải không nào? Màu sắc sử dụng trong tranh là màu tự nhiên từ cây cỏ như đen (than xoan hay than
lá tre), xanh (gỉ đồng, lá chàm), vàng (hoa hòe), đỏ (sỏi son, gỗ vang), v.v Đây là những màu khá cơ bản, không pha trộn và vì số lượng màu tương ứng với số bản khắc gỗ, nên thường thường tranh Đông Hồ chỉ dùng tới 4 màu mà thôi
5 Nội dung tranh:
- Có thể chia tranh Đông Hồ thành 7 loại chính, gồm tranh thờ, tranh chúc tụng, tranh lịch sử, tranh truyện, tranh phương ngôn, tranh cảnh vật và tranh phản ánh sinh hoạt
- Về nội dung, tranh dân gian Đông Hồ phản ánh sâu sắc đời sống tinh thần, vật chất của con người, xã hội theo quan điểm mỹ học dân gian của người dân nơi đây Đó là những bức tranh khắc hoạ ước mơ ngàn đời của người lao động về cuộc sống gia đình thuận hoà, ấm no, hạnh phúc, về một xã hội công bằng, tốt đẹp
- Dù được du nhập từ Trung Quốc, học theo nghệ thuật niên hoạ Trung Hoa, nhưng tranh Đông Hồ lại phát triển mạnh ở Đại Việt, mang một tâm hồn của người Việt Tuy có sự gần gũi nhất định giữa nội dung tranh khắc gỗ màu của Việt Nam với của Trung Quốc, có những tranh mà cả hai nước đều có, song tranh Đông Hồ phát triển thành một hướng riêng tồn tại nhiều thế kỷ và được thừa nhận như dòng tranh dân gian được biết đến nhiều nhất ở Việt Nam Vì được coi là tranh Tết nhà quê nên những nghệ nhân dân gian rất ưu tiên những hình ảnh thôn dã của làng quê Việt Nam, với những loại cây đặc trưng chỉ phương Nam mới có như cây dừa, hay hình ảnh những người đi chân đất; và đặc biệt đó là hình những người phụ nữ oai phong như
“Bà Triệu cưỡi voi” hay “Trưng Trắc, Trưng Nhị” Đây là những hình ảnh không có trong tranh dân gian Trung Quốc Ngay cả bức tranh “Đám cưới chuột”- một bức tranh có chủ đề giống với Trung Quốc, nhưng cách thể hiện của người nghệ nhân Đông Hồ cũng rất khác biệt Đó là sự tiếp thu có chọn lọc của tranh dân gian Đông
Hồ với dòng tranh dân gian Trung Quốc để làm nên sự đặc biệt riêng có của mình Và
ở đó, người ta còn thấy sự thay đổi cho phù hợp với thời cuộc của dòng tranh này
6 Hiện trạng: Dù hàm chứa nhiều giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc, nhưng tranh Đông Hồ lại đang đứng trước nguy cơ bị mai một
- Do sự biến đổi của bối cảnh sống, như cầu thị hiếu của người tiêu dùng, từ chỗ có 17 dòng họ làm tranh, ngày nay, làng tranh Đông Hồ chỉ còn lại hai gia đình nghệ nhân
Trang 3Nguyễn Đăng Chế và Nguyễn Hữu Sam cùng con cháu theo nghề tranh Năm 2017 nghề tranh Đông Hồ bắt đầu được lập hồ sơ đệ trình lên UNESCO để đưa vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp
- Theo đánh giá của một số họa sĩ, tranh Đông Hồ in ở thời điểm hiện tại thường không
có màu sắc thắm như tranh cổ, nguyên nhân là người ta trộn màu trắng vào điệp quét giấy để bớt lượng điệp khiến giấy mất độ óng ánh và trở nên "thường", màu sắc sử dụng cũng chuyển sang loại màu công nghiệp, các bản khắc mới có bản không được tinh tế như bản cổ Ngoài ra, một số bản khắc đã đục bỏ phần chữ Hán (hoặc chữ Nôm) bên cạnh phần hình của tranh khiến tranh ít nhiều bị què cụt về mặt ý nghĩa Điều này có thể lý giải bằng một số nguyên nhân như: +Thời sau năm 1945, chữ Hán (và chữ Nôm) bị chính quyền coi là phong kiến lạc hậu, liệt vào danh mục bài xích nên thợ in đục bỏ cho đỡ rách việc +Thế hệ sau này không phải ai cũng đọc và hiểu được các ký tự ấy nên tự ý bỏ đi + Cũng do không đọc hiểu được nên các ván khắc truyền lại "tam sao thất bản", đến mức còn lại các ký tự nhưng không đọc được ra chữ gì
7 Kết luận: Ngày nay tục lệ mua tranh Đông Hồ treo ngày tết đã mai một, làng tranh cũng
thay đổi nhiều, tuy vậy, dòng tranh này vẫn đóng vai trò như một di sản văn hoá, một dòng tranh dân gian không thể thiếu Tranh Đông Hồ có tuổi đời hàng trăm năm, nhưng không thuộc về quá khứ, thể hiện được khát vọng của dân gian, bám sát những thăng trầm của thời cuộc, tiềm tàng sức sống bền bỉ với thời gian