Vẻ đẹp ý nghĩa sâu sắc trong tranh Đông Hồ

Các thế hệ học sinh của tôi,chắc chắn một điều rằng chúng chưa bao giờ được thưởng thức vẻ đẹp của mộtcái tết đậm đà bản sắc dân tộc với sự góp mặt của những bức tranh tết làng Hồ.. Nhữn

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do lựa chọn đề tài

Vẻ đẹp và ý nghĩa sâu sắc trong tranh tết Đông Hồ

Trong dòng chảy thời gian, xã hội ngày càng hiện đại với sự phát triển củanhiều loại hình nghệ thuật, vui chơi giải trí đa dạng, phong phú, thu hút con người.Cùng với đó, con người có cuộc sống hiện đại và nhịp sống nhanh hơn Cũng chính

sự hiện đại và vội vã này mà nhiều giá trị truyền thống đang dần mai một Mộttrong những giá trị đó là thói quen treo tranh tết Đó là những bức tranh dân gianĐông Hồ được sử dụng làm tranh tết được người dân háo hức mua về trang trí nhàcửa vào những ngày tết và gửi gắm vào đó bao tâm nguyện về một năm mới nhiềukhởi sắc

Nhưng tết bây giờ không còn ai treo tranh tết làng Hồ nữa, nó đã thành quákhứ Thay vào đó là những ánh đèn nhấp nháy, là những loại hoa, cây cảnh đắttiền Tôi thấy tiếc cho vẻ đẹp của một dòng tranh đậm đà tâm hồn Việt Tôi tiếccho cái tết cổ truyền đang mất dần đi nét truyền thống Các thế hệ học sinh của tôi,chắc chắn một điều rằng chúng chưa bao giờ được thưởng thức vẻ đẹp của mộtcái tết đậm đà bản sắc dân tộc với sự góp mặt của những bức tranh tết làng Hồ

Là một giáo viên Mỹ thuật tại trường trung học tôi luôn mong muốn tìmhiểu kĩ về dòng tranh này để truyền tải cho các em những kiến thức cơ bản về dòngtranh dân gian Đông Hồ qua đó muốn tạo nên hứng thú tìm hiểu về các giá trị nghệthuật của nó Vì thế tôi quyết định lựa chọn và viết về “ Vẻ đẹp và ý nghĩa sâu sắctrong tranh tết Đông Hồ”

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài.

Nói đến tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ, mỗi con người Việt Nam không aichưa từng nghe đến, bởi nó mang trong mình những giá trị lớn lao của tâm hồnViệt, giá trị nghệ thuật, giá trị xã hội, giá trị đạo đức nhân văn sâu sắc của các thế

hệ ông cha để lại

Đã có nhiều tác giả nghiên cứu về tranh dân gian như: Nguyễn Thái Lai- làngĐông Hồ, NXB Mĩ thuật -2002 Viết về làng tranh Đông Hồ tác giả có đề cập đếnlịch sử tranh Đông Hồ, các thể loại tranh và phân tích nội dung.Tác giả Chu Quang

Tử, Nguyễn Thái Lai, Phạm Thị Chỉnh trong Lược sử Mĩ thuật học – NXB Giáodục -1998 lại viết về tranh dân gian một cách khai lược, tổng hợp và có so sánhnhững đặc điểm của từng dong tranh dân gian Việt Nam

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của tôi khi nghiên cứu tiểu luận là muốn nghiên cứu về vẻ đẹpvà ýnghĩa sâu sắ trong các bức tranh tết của tranh dân gian Đông Hồ nhằm bổ sungthêm kiến thức về tranh dân gian Đông Hồ phục vụ cho công tác giảng dạy MĩThuật

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tương nghiên cứu

“ Vẻ đẹp và ý nghĩa sâu sắc của tranh tết Đông Hồ”

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ

5 Phương pháp nghiên cứu

-Thu thập thông tin, tiếp cận, so sánh cùng phương pháp tư duy logic, nghiêncứu đánh giá dòng tranh đồng thời chỉ ra những yếu tố đặc sắc của dòng tranh này.-Các phương pháp được áp dụng xử lý các thông tin khai thác để so sánh đốichiếu trong khi trình bày tiểu luận

- Phương pháp tổng kết đánh giá

6 Những đóng góp mới của tiểu luận

Giúp cho bản thân hiểu hơn về vẻ đẹp đặc sắc và những triết lí sâu sắc củanhững người nghệ sĩ dân gian gửi gắm vào trong các tác phẩm nghệ thuật củamìnhtrong tranh thông qua các bức tranh tết làng Hồ

Cung cấp cho các thế hệ học sinh nói riêng và công chúng nói chung kiến thức,kinh nghiệm để tiếp cận với nghệ thuật khắc gỗ Việt Nam, gìn giữ và phát triểndòng tranh lớn nhất đang bị mai một này

7 Bố cục của tiểu luận

Chương I Nguồn gốc tranh khắc gỗ dân gian Việt Nam

1 Vài nét về quá trình phát triển tranh dân gian Việt Nam

2 Nguồn gốc tranh dân gian Đông Hồ

Chương II Vẻ đẹp đặc trưng và ý nghĩa sâu sắc trong tranh dân gian Việt Nam

1 Khái niệm về tranh dân gian

2 Vẻ đẹp của không gian trong tranh dân gian ĐôngHồ

2.1.Vẻ đẹp của nét – mảng trong tranh dân gian Đông Hồ

2.2.Vẻ đẹp của màu săc trong tranh dân gian Đông Hồ

B PHẦN NỘI DUNG

Chương I Nguồn gốc tranh khắc gỗ dân gian Việt Nam

1.Vài nét về quá trình phát triển tranh khắc gỗ Việt Nam

Nghệ thuật khắc gỗ Việt Nam bắt nghuồn từ nghệ thuật nguyên thủy, nghệthuật tranh dân gian đã nảy sinh từ rất xa xưa Xuất hiện từ thời Lý (1020 – 1025)đến nhà Hồ (1400 – 1414) được duy trì phát triển tới thời Hậu Lê (1533 – 1789),song song với việc in và phát tiền giấy cũng như cùng với đạo phật thịnh hành.Năm 1396 vào cuối thời Trần, Hồ Quý Li cho phát tiền giấy gọi là thông báo HộiSao Các đồng bạc đều in hình vẽ khác nhau tùy theo giá trị của chúng:sóng, mâyrùa, lân, phượng và rồng, nghệ thuật vẽ tiền đạt đến sự điêu luyện

Thế kỉ 17 tranh dân gian phát triển khá mạnh Chẳng những được người thôn quê

ưa thích, tranh dân gian còn thâm nhập tự nhiên vào nhà quyền quý, khá giả ở kinhthành Trong bài thơ “ Tử thời khúc vịnh” nhà thơ Hoàng Sĩ Khải có ghi lại:

Chung quỳ khéo vẽ nên hình

Bùa đào cấm quỷ phòng linh ngăn tà

Tranh vẽ gà cửa treo thiếp yểm

Dưới thềm hoa điểm thọ dưng

Hình “Chung quỳ” và bức tranh “bùa đạo” mà nhà thơ nói đến ở đây là hai bức

vẽ thần Thân Thư và Uất Luật có thể xua đuổi tà ma theo quan niệm dân gian bấygiờ Về hình tượng, ý nghĩa có thể liên tưởng đến bức tranh “ Ông tướng” canh

cổng sau này Bức tranh “gà” cũng tưởng tượng cho quan niệm đó – gà gáy lên sẽxua tan đêm tối cùng tất cả ma quỷ giữ yên cho mọi nhà Vì thế tranh “gà” rất phổbiến trong các dòng tranh dân gian Từ tranh Đông Hồ, Hàng Trống cho đến KinhHoàng sang thế kỉ 18 tranh dân gian phát triển rất mạnh Nhưng đến thời Phápthuộc, do ảnh hưởng của thời cuộc giấy gió không có, giấy báo cũng hết, tranh dângian phải in trên giấy sinh học số lượng ít lại xấu Đến nay chỉ còn làng tranh Đông

Hồ (Bắc Ninh) còn giữ được nghề cho đến sau này với tính cách là một làng nghềphụ thủ công chủ yếu làm tranh điệp và chủ yếu là hàng xuất khẩu

2 Nguồn gốc tranh dân gian Đông Hồ

Tranh dân gian Đồng Hồ xuất hiện vào thời Lý (1020 – 1225) và Hồ (1400 –1414) và phát triển nhất vào thời Hậu Lê (1533- 1789) Các nhà nghiên cứu chorằng thời kỳ hưng thịnh nhất là vào khoảng thế kỉ XVII đến cuối thế kỉ XIX TranhĐông Hồ bắt nguồn từ làng Đông Hồ thuộc huyện Thuận Thành tỉnh Bắc Ninhnằm bên bờ sống Đuống thơ mộng quanh năm bồi đắp phù ra màu mỡ cho nhândân hai bên bờ sông Ở đó có dòng họ Nguyễn Đăng nối tiếng vẽ mẫu khắc ván.Đây là nơi nổi tiếng có nghề in tranh bằng bản khắc gỗ Vì lẽ đó nghề thủ công này

là một trong những thể loại tranh dân gian được người Việt coi như món ăn tinhthần, người bạn gần gũi của họ là một dòng tranh có nghệ thuật độc đáo và mangtính dân tộc bởi kĩ thuật in mẫu mực ổn định do trải qua nhiều thế hệ Tranh dângian Đông Hồ nói riêng không hề có tên tác gia, nó trở thành vốn tài sản chung củadân tộc và được rèn dũa, đúc kết qua tay của các nghệ nhân làng nghề truyền từ đờinày sang đời khác nên nó chắt lọc được những cái gì được gọi là tinh hoa, tinh túynhất và không ngừng được bồi đắp qua từng thế hệ

Có thể nói tranh dan gian nói chung và tranh dân gian Đông Hồ nói riêng đãchứng tỏ sự thống nhất, hoàn chỉnh trong nếp nghĩ và lao động của một dân tộc, đóchính là tính sáng tạo của quần chúng nhân dân lao động, vì thế nó mang bản sắcdân tộc đậm đà Tuy nhiên, tranh dân gian cũng như các loại hình nghệ thuật cónguồn gốc bản địa ăn sâu vào trong tâm hồn của người dân nhưng cần có sự giaolưu văn hóa của khu vực, thế giới thì mới học tập thêm để nâng cao

Chương II: Vẻ đẹp đặc trưng và ý nghĩa sâu sắc trong tranh dân gian Đông Hồ

1 Vẻ đẹp đặc trưng trong tranh dân gian Đồn Hồ

1.1 Vẻ đẹp về không gian-bố cục

Nếu hội họa phương Tây sử dụng phối cảnh không gian xa gần tạo ra bố cục theoquy luật thị giác của thì đối với tranh Đông Hồ thì lại rất khác, nó không có đườngchân trời, không có tiền cảnh, hậu cảnh, không có chuyển sắc độ đậm nhạt v.v…

mà chỉ có những mảng màu đơn sắc, được bao bằng đường viền thô, dứt khoát, cácnhân vật được dàn lên hết mặt tranh Bố cục của tranh thường được thể hiện đầy

đủ, trọn vẹn theo lối vẽ “đơn tuyến bình đồ”, do đó xem tranh dân gian Đông Hồ tathường bắt gặp cái thú vị ở những nét ngây ngô, đơn giản nhưng hợp lý hợptình.Một nét độc đáo nữa trong tranh dân gian Đông Hồ, đó là bên cạnh các hìnhthể, trong tranh thường có chữ đề thơ, mảng chữ là một phần tạo nên sự chặt chẽ

và hoàn chỉnh trong bố cục không gian của tranh bên cạnh việc thể hiện rõ ý tưởng

về nội dung Nét chữ cũng là nét vẽ trong tranh, hài hòa, ăn ý với nét vẽ ở các hìnhthể khác Vì thế, trong tranh dân gian Đông Hồ, với chỉ vài nhân vật được tạo hìnhmột cách đơn giản, không gian mang tính ước lệ cùng những chữ đề thơ nhưngngười xem vẫn cảm nhận hết ý vị của tranh, dễ dàng nắm bắt được ý nghĩa cũngnhư tư tưởng mà nghệ nhân muốn truyền tải vào trong tác phẩm

Không gian hai chiều trong tranh dân gian Đông Hồ là tổ hợp ngôn ngữ đồ hoạ(màu sắc, đường nét, mảng đậm nhạt) để diễn tả vật trong tranh với hai chiều đó làchiều cao và chiều rộng, chiều thứ ba được các hoạ sĩ nghệ nhân ước lệ bằng cách

sử dụng các thủ pháp ngôn ngữ đồ hoạ để tạo ra như vật ở trước đặt xuống dưới,vật ở sau đặt lên trên Không gian hai chiều còn gọi là không gian ước lệ

Hình 1: Đám cưới chuột - Nguồn: Internet

Đoàn đám cưới của họ nhà chuột được kéo dài kín bức tranh với hai lớp hìnhtrên – dưới (sau – trước) Đầu tiên là hình ảnh chú rể cùng đoàn cô dâu và hộ tốngđược sắp xếp ở hàng dưới Hình ảnh chú rể chuột đi đầu còn ngoái lại sau để xemđại diện họ nhà chuột phía sau dâng lễ vật cho mèo có trót lọt hay không Hình ảnh

họ nhà chuột đi phía sau được vẽ ở lớp trên của bức tranh và cuối cùng là Mèo đãtạo ra bức tranh một không gian trải dài, rộng, bố cục tranh chặt chẽ tạo sự vui mắthứng thú cho người xem

Hình 2: Em bé ôm cá-Nguồn: Internet

Hình 3: Hứng dừaNguồn: Internet

1.2 Đường nét trong tranh dân gian Đông Hồ

Là sự tổng hợp nét cong uyển chuyển, cộng vào đó là không gian trong tranhđược cấu trúc nhịp nhàng mềm mại Nét to khỏe của cây dừa khác với nét khắcnhân vật tạo nên không như không gian cũng như miêu tả hình tượng trong tranh.Đường nét không chỉ là định hướng ban đầu hay chặn hình giới hạn mà quantrọng hơn là tạo ra không gian chiều râu cho tác phẩm Xem kĩ các bức tranh củaĐông Hồ:

Hình 4: Gà mái - Nguồn: Internet

Hình ảnh gà mái được thể hiện rất rõ nét Đôi cánh gà mẹ được tả bằng cáchchấm xếp hàng đều đặn để tả lông nhỏ xốp mềm mà cũng là thay đổi phương án

cho đỡ nhàm mắt Tác giả gợi không gian đàn gà đông đúc thể hiện được nhiều gócnhìn của đàn gà và sự phong phú của không gian.

Hình 5: Chăn trâu thổi sáo - Nguồn: Internet

Các nghệ nhân Đông Hồ tả gai cọng sen bằng nét băm rất tài tình, một tập hợpcác nét băm ngắn xếp dài đều đặn vừa cho ta thấy gợi ý cọng sen có nhiều gai Contrâu dưới cằm nó có lớp lông tơ mềm mại bằng các nét băm song song đều nhau rấtuyển chuyển

Hình 6: Tranh vinh hoa - phú quý

Nguồn: Internet

Hình 7: Chăn trâu thả diều - Nguồn: Internet

Tranh (Phú quý), (Chăn trâu thả diều) ta cũng gặp nhiều nét băm này Mỗi cách

tả nét lại cho thấy một hình dạng đa chiều trong không gian đồng thời tả chất củahình tượng trong không gian

Tranh đám cưới chuột (Hình 1) các con chuột đang khúm núm nét từ đuôi chạyđến lưng bổng mở ra thành mảng rồi co lại để gồng mình, lên gân tay và cơ đùi, lấyhết can đảm tiến đến hối lễ lão mèo khủng khiếp Cách sử dụng nét đó tạo nênkhông gian giữa hai vật Mèo và Chuột có một khoảng cách tâm lý đặc biệt

Nét gợi khối trong tranh (Phú quý) cổ con vịt là hai đường chạy song song tạocảm giác bẹt nhưng cổ vịt được cài các nét ngắn hơi cong nhằm tả nét gấp khi cổvịt co lại Một điều thú vị nữa về nét là hình ảnh mỗi em bé có một kiểu tóc khácnhau trong tranh Đông Hồ: Thoạt nhìn ta nhìn hình ảnh em bé trong tranh chỉ làmột dù ôm vịt, gà, cóc, hay cá Nhưng nhìn kĩ sẽ phải thán phục các nghệ sĩ dângian xưa Mỗi bé một kiểu tóc, vẫn chỉ là một loại nét ngắn nhưng với cách sắp xếpkhác nhau cho ra cấu trúc tóc khác nhau Tranh Đông Hồ phục vụ chủ yếu chongười dân lao động nên nét vẽ có viền dứt khoát khỏe khoắn làm cho bức tranhsinh động, chất đồ họa và chất biểu cảm cao Có thể nói nét giữ vai trò vô cùng lớntrong việc diễn tả không gian trong tranh Nét không những diễn tả được khối,không gian, tạo chất mà còn diễn tả được sự vận động tĩnh tại của sự vật, cao hơn

nó còn diễn tả được những trạng thái tình cảm của con người và thái độ của conngười đối với sự vật đó

1.3 Vẻ đẹp về màu sắc trong tran dân gian ĐôngHồ

Thuật sử dụng màu sách trong tranh dân gian Đông Hồ rất tài tình có thể nói đãđạt đến chuẩn mực tuyệt mĩ, mỗi tranh mỗi vẻ Màu sắc trong tranh Đông Hồ rấtđặc sắc và nguồn gốc cũng đặc biệt Chỉ có ít màu nhưng được kết hợp rất tài tình,thiên về ánh sáng hầu như không cần đến màu ghi trung gian Những màu ấy dù inhay vẽ đều rất khiêm tốn chỉ vài màu nhưng do cách chế biến, kĩ thuật in chồng, inlệch tạo ra màu cổ truyền gọi là thước cái

Ví dụ: Son đỏ thắm được nghiền ra từ thứ đất đồi nung non Màu đỏ vàng đượcchiết xuất từ gỗ cây vang, màu vàng ấm được lấy từ hoa hòe, hay dành dành Màuxanh chàm lấy từ cây chàm Màu đen xốp lấy từ than lá tre hay than rơm Màutrắng óng ánh lấy từ vỏ con điệp Có thể nói đặc trưng ngôn ngữ đồ hoạ cũng đượcthể hiện qua cách sử dụng màu sắc trong tranh Đông Hồ một cách rõ nét Vớinhững chất liệu hoàn toàn tự nhiên tranh Đông Hồ có màu sắc gần gũi, ấm áp rấtđặc biệt mà có lẽ chỉ riêng Việt Nam mới có Nói về vẻ đẹp tuyệt vời này nhà thơHoàng Cầm trong bài thơ “Bên kia sông Đuống” từng viết:

“ Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong

Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp”

Chỉ với hai câu thơ đã khái quát lên được màu sắc của cả một dòng tranh được vínhư màu của dân tộc Cái giỏi của màu sắc trong tranh Đông Hồ là ở chỗ chỉ vớibốn màu cơ bản: đen, vàng, đỏ, xanh các nghệ nhân đã làm nên những bức tranhhết sức sống động, hài hoà và vô cùng độc đáo Ta có thể thấy trong “Đám cướichuột” (hình1) hay đàn gà

Màu xanh được sử dụng trong tranh dân gian Đông Hồ rất nhiều, bởi màuxanh là biểu trưng cho sự sinh sôi nảy nở, biểu tượng cho sự tươi tốt và những ước

mơ bình dị và tốt đẹp của con người Hầu như trong bất kì bức tranh dân gianĐông Hồ nào cũng thấy sự góp mặt củ màu xanh

Chính sự tương phản của màu sắc, sự độc đáo trong sử dụng chất liệu đã tạonên giá trị thẩm mĩ độc đáo và khác biệt với cac dòng tranh dân gian khác Cách sửdụng màu sắc của tranh dân gian Đông Hồ cùn chứa đựng giá trị biểu trưng mangtính triết lí của học thuyết ngũ hành như: màu trắng ứng với hành kim, màu xanhứng với hành mộc, màu đen ứng với hành thuỷ, màu đỏ ứng với hành hoả, màuvàng ứng với hành thổ Theo quan niệm của nghệ nhân Đông Hồ tiếp thu quanniệm triết học phương đông “màu xanh được tượng trưng cho sự sống sinh sôi, làmàu của mùa xuân, màu hợp với mắt nhìn Màu đỏ tượng trưng cho lửa, nhiệtnóng, màu của mùa hạ Màu vàng tượng trưng cho màu của đất, tượng trưng cho

mẹ của thiên nhiên… Cho nên trong các hành Đông Hồ thường xử lý màu vànglàm nền cho mặt tranh, có ý nghĩa quan trọng trong tổng hoà các mối quan hệ củabức tranh

Ví dụ tranh ngũ hổ: Hình tượng 5 con hổ được bố trí 4 con 4 góc tượng trưngcho bốn hành theo chiều tương khắc ngược kim đồng hồ Màu trắng trong tranhĐông Hồ thường được các nghệ nhân khai thác từ độ lấp lánh với bột họ tạo nênmặt tranh tạo hiệu đằm thắm vừa có được cái hồn của dân tộc Có nhà văn đã miêu

tả như sau: “Tranh gà lợn đỏ như xôi gấc, vàng như cốm non, đổ như ngô già, nâunhư đất cày, vàng như lúa chín,xanh như lá mạ hay vàng như nghệ kho cá toànnhững màu sắc thân mến từ bao đời rồi Những màu sắc ấy vào tâm trí người nôngdân từ thế hệ này đến thế hệ khác thành những màu dân tộc.

Thuật sử dụng màu sách trong tranh dân gian Đông Hồ rất tài tình có thể nói đãđạt đến chuẩn mực tuyệt mĩ, mỗi tranh mỗi vẻ Màu sắc trong tranh Đông Hồ rấtđặc sắc và nguồn gốc cũng đặc biệt Chỉ có ít màu nhưng được kết hợp rất tài tình,thiên về ánh sáng hầu như không cần đến màu ghi trung gian Những màu ấy dù inhay vẽ đều rất khiêm tốn chỉ vài màu nhưng do cách chế biến, kĩ thuật in chồng, inlệch tạo ra màu cổ truyền gọi là thước cái

Ví dụ: Son đỏ thắm được nghiền ra từ thứ đất đồi nung non Màu đỏ vàng đượcchiết xuất từ gỗ cây vang, màu vàng ấm được lấy từ hoa hòe, hay dành dành Màuxanh chàm lấy từ cây chàm Màu đen xốp lấy từ than lá tre hay than rơm Màutrắng óng ánh lấy từ vỏ con điệp Có thể nói đặc trưng ngôn ngữ đồ hoạ cũng đượcthể hiện qua cách sử dụng màu sắc trong tranh Đông Hồ một cách rõ nét Vớinhững chất liệu hoàn toàn tự nhiên tranh Đông Hồ có màu sắc gần gũi, ấm áp rấtđặc biệt mà có lẽ chỉ riêng Việt Nam mới có Nói về vẻ đẹp tuyệt vời này nhà thơHoàng Cầm trong bài thơ “Bên kia sông Đuống” từng viết:

“ Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trongMàu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp”

Chỉ với hai câu thơ đã khái quát lên được màu sắc của cả một dòng tranh được vínhư màu của dân tộc Cái giỏi của màu sắc trong tranh Đông Hồ là ở chỗ chỉ vớibốn màu cơ bản: đen, vàng, đỏ, xanh các nghệ nhân đã làm nên những bức tranhhết sức sống động, hài hoà và vô cùng độc đáo Ta có thể thấy trong “Đám cướichuột” (hình1) hay đàn gà (Hình )

Màu xanh được sử dụng trong tranh dân gian Đông Hồ rất nhiều, bởi màuxanh là biểu trưng cho sự sinh sôi nảy nở, biểu tượng cho sự tươi tốt và những ước

mơ bình dị và tốt đẹp của con người Hầu như trong bất kì bức tranh dân gianĐông Hồ nào cũng thấy sự góp mặt củ màu xanh

Chính sự tương phản của màu sắc, sự độc đáo trong sử dụng chất liệu đã tạonên giá trị thẩm mĩ độc đáo và khác biệt với cac dòng tranh dân gian khác Cách sửdụng màu sắc của tranh dân gian Đông Hồ cùn chứa đựng giá trị biểu trưng mangtính triết lí của học thuyết ngũ hành như: màu trắng ứng với hành kim, màu xanhứng với hành mộc, màu đen ứng với hành thuỷ, màu đỏ ứng với hành hoả, màuvàng ứng với hành thổ Theo quan niệm của nghệ nhân Đông Hồ tiếp thu quan

niệm triết học phương đông “màu xanh được tượng trưng cho sự sống sinh sôi, làmàu của mùa xuân, màu hợp với mắt nhìn Màu đỏ tượng trưng cho lửa, nhiệtnóng, màu của mùa hạ Màu vàng tượng trưng cho màu của đất, tượng trưng cho

mẹ của thiên nhiên… Cho nên trong các hành Đông Hồ thường xử lý màu vànglàm nền cho mặt tranh, có ý nghĩa quan trọng trong tổng hoà các mối quan hệ củabức tranh

Ví dụ tranh ngũ hổ: Hình tượng 5 con hổ được bố trí 4 con 4 góc tượngtrưng cho bốn hành theo chiều tương khắc ngược kim đồng hồ Màu trắng trongtranh Đông Hồ thường được các nghệ nhân khai thác từ độ lấp lánh với bột họ tạonên mặt tranh tạo hiệu đằm thắm vừa có được cái hồn của dân tộc Có nhà văn đãmiêu tả như sau: “Tranh gà lợn đỏ như xôi gấc, vàng như cốm non, đổ như ngôgià, nâu như đất cày, vàng như lúa chín,xanh như lá mạ hay vàng như nghệ kho

cá toàn những màu sắc thân mến từ bao đời rồi Những màu sắc ấy vào tâm tríngười nông dân từ thế hệ này đến thế hệ khác thành những màu dân tộc

Tứ Quý Lễ Trí – Nhân Nghĩa – Vinh Hoa – Phú Quý là bốn bức thường được treo cùng nhau trong dịp năm mới Bốn bức tranh này hoàn toàn là những sáng tạo đáng tự hào của người Việt, truyền tải những ước mơ cao đẹp từ bao đời nay.

Hình 5: Múa lân - Nguồn: Internet

Tranh mô tả hình ảnh múa lân quen thuộc trong ngày những Tết, phản ánhkhông khí vui tươi hứng khởi dịp đầu xuân mới

Hình 6: Lí ngư vọng nguyệt - Nguồn: Internet.

Ý nghĩa sâu sắc trong tranh dân gian Đông Hồ Tranh Đông Hồ thường làtranh Tết, là thú vui tao nhã, một phong tục đẹp của người Việt Nam xưa, đặc biệt

ở các vùng đồng bằng Bắc bộ Cứ mỗi dịp Tết Nguyên Đán, các gia đình dù giàuhay nghèo, ngoài bánh chưng, thịt mỡ, dưa hành cũng không thể thiếu câu đối đỏcùng những bức tranh tết Những bức tranh dân gian màu sắc tươi tắn được dán lêntường nhà làm không khí thêm phần rộn rã, ấm cúng Tranh tết Đông Hồ khôngphải là sự minh họa về ngày tết mà thông qua nội dung của các bức tranh này là sựgửi gắm, là lời chúc phúc cho những gì tốt đẹp nhất cho một năm mới, một nămphát tài, phát lộc bằng những hình ảnh biểu tượng dân dã, gần gũi nhưng lại chứađựng những thông điệp ẩn ngữ đầy tính nhân văn Với sự phong phú, đa dạng cả vềmẫu mã, thể loại, chủ đề, tranh dân gian Đông Hồ phản ánh hầu như tất cả những

gì diễn ra trong đời sống bình dị của người lao động như: Chăn trâu thổi sáo, Hứngdừa, Đấu vật, Đánh ghen… cho tới những ước mơ, khát vọng cuộc sống tốt đẹphơn như Lễ trí, Nhân nghĩa, Vinh hoa, Phú quý, Lợn đàn, Gà đàn… Cái hấp dẫncủa tranh dân gian Đông Hồ là không chỉ đề cập cuộc sống: thóc đầy bồ, gà đầysân, ước mong vinh hoa phú quý mà còn đề cập đến cuộc sống lứa đôi, vợ chồngvới cái nhìn hóm hỉnh mà sâu sắc Tranh dân gian Đông Hồ càng xem càng cảmnhận thấy ý nghĩa văn hóa sâu sắc, chứa đựng những ẩn ý, nhắc nhở, răn dạy chitiết, đầy đủ về mọi sự đúng sai, phải trái ở đời, mang đậm một cái nhìn lạc quan,trìu mến và tha thiết đối với cuộc sống

Đây là một trong những bức tranh Đông Hồ được nhiều gia đình chọn treovào dịp Tết, đặc biệt là ở những gia đình có coan cháu thi cử trong năm đó Bứctranh hàm ý hi vọng người học trò học hành chăm chỉ rồi sẽ đến lúc vượt vũ môn,

thành công như “cá chép hóa rồng”.Theo văn hóa dân gian, cá chép là biểu tượngcho ý thức, nghị lực vươn lên trong cuộc sống, trong thi cử, là ước nguyện trongchốn quan trường với mong muốn “vượt vũ môn hóa rồng” (rồng là biểu tượng chovua chúa).

Trăng là biểu tượng của trí tuệ (ánh sáng trong đêm) Trên thực tế, không có bóngtrăng soi đáy nước, mà chỉ có bóng trăng soi mặt nước Bóng trăng soi đáy nướctrong tranh chỉ là một hình tượng qui ước Hình tượng bóng trăng đáy nước là biểutượng cho ảo ảnh của một giá trị đích thực của mặt trăng trên không gian Hìnhtròn của mặt trăng là biểu tượng của sự hoàn thiện, viên mãn Con cá chép trongtranh lại không tìm về giá trị đích thực của mặt trăng trên cao, mà lại tìm những ảoảnh của cuộc đời Hàm ý của bức tranh muốn nhắn gửi “hãy tìm về sự hoàn thiện,viên mãn của con người”

Vẻ đẹp toát lên ngay từ hình tượng độc đáo với một bố cục rất ấn tượng nhưng hài hòa và cân đối Chính biểu tượng của bức tranh đã làm nên sự vi diệu, sâu lắng và sự minh triết trong bức tranh này Con cá chép được tả tỉ mỉ, trau chuốt đến từng ô vảy cho thấy sự hoàn thiện về nhân cách và tài đức Mặt trăng tròn vành vạnh biểu tượng của sự hoàn thiện, viên mãn đích thực, là mục đích vươn tới của đời người.

Hình 7: Tiền tài - Nguồn: Internet

Tranh tiền lộc vẽ Thần Tài chính là thể hiện của người xưa mong muốn cónhiều tiền, nhiều lộc trong năm mới Truyền thuyết kể rằng, có một người lái buôntên Âu Minh khi đi qua hồ Thanh Thảo được Thủy Thần ban cho một cô hầu làNhư Nguyệt Âu Minh đem Như Nguyệt về nuôi và từ đó gia đình làm ăn phát đạt,giàu có vô cùng Một hôm vào ngày Tết, Như Nguyệt phạm lỗi bị Âu Minh đánhnên sợ quá liền trốn vào đống rác rồi biến mất Từ đó nhà Âu Minh sa sút dần.Người ta nói Như Nguyệt là Thần Tài, thế nên từ đó có tục thờ Thần Tài cũng như

lệ kiêng đổ rác vào ngày Tết

Tranh khai thác nét đẹp dũng mãnh, oai nghiêm từ những ánh mắt, chòm râu, vẻmặt, cùng khí thế toàn thân đều toát lên sức sống mãnh liệt của loài chúa sơn lâm

trong các tư thế hổ đứng, hổ ngồi, hổ cưỡi mây lướt gió… như các vị thần chuyêndiệt trừ tà ma, điều xui xẻo.

Tranh Ngũ HỗTranh vẽ năm con hổ được bố cục chặc chẽ, cân đối trên mặt giấy Màu sắc sử dụng trong tranh mang tính triết lý của học thuyết ngũ hành phương Đông: Bốn chú hổ ở bốn góc bố trí các màu trắng, đen, xanh, đỏ tượng trưng cho các hành Kim, Thuỷ, Mộc, Hỏa theo chiều tương khắc ngược kim đồng hồ theo thuyết Ngũ hành phương Đông Chú hổ còn lại được bố trí ngay chính giữa tranh, được xử lý bằng gam màu vàng, là hành Thổ, tượng trưng cho mẹ của muôn loài.… tranh Đông Hồ thường sử dụng màu vàng làm nền, có ý nghĩa quan trọng trong tổng hòa quan hệ của bức tranh.

Hình 8: Công múa - Nguồn: Internet

Theo quan niệm dân gian, chim công là một con vật tượng trưng cho cái đẹp

và phẩm cách cao quý Ngoài ra, người xưa cũng tin rằng treo hình ảnh chim côngtrong nhà sẽ giúp xua đuổi tà ma