Giáo trình sơn mài pdf

Môn học này giúp người học nắm vữngkiến thức và kỹ năng về chất liệu sơn mài, từ đó có thể chủ động sử dụng chất liệu đểthể hiện những ý tưởng nghệ thuật.. Chương 1 giới thiệu NghềSơn tr

M C L CỤC LỤC ỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU 2

Chương 1: Nghề sơn cổ truyền Việt Nam 1

1 MỞ ĐẦU 1

2 MỤC TIÊU 1

3 TÀI LIỆU VÀ ĐIỀU KIỆN HỌC TẬP 1

4 NỘI DUNG 2

4.1 Giới thiệu về sơn ta 2

4.2 Những sản phẩm sơn ta truyền thống 5

4.3 Kỹ thuật và chất liệu Error! Bookmark not defined. 5 KẾT LUẬN 8

6 CÂU HỎI TỰ ĐÁNH GIÁ 8

7 BÀI TẬP PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG 9

8 HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN 13

Chương 2: Tranh sơn mài Việt Nam 14

1 MỞ ĐẦU: 14

2 MỤC TIÊU 14

3 TÀI LIỆU VÀ ĐIỀU KIỆN HỌC TẬP 14

4 NỘI DUNG 15

4.1 Lịch sử ra đời và phát triển tranh sơn mài 15

4.2 Tính chất và đặc điểm của tranh sơn mài Việt Nam: 19

4.3 Một số thể loại tranh sơn mài: Error! Bookmark not defined 4.4 Phương pháp vẽ tranh sơn mài Error! Bookmark not defined 4.5 Tranh sơn khắc Error! Bookmark not defined. 5 KẾT LUẬN 21

6 CÂU HỎI TỰ ĐÁNH GIÁ 21

7 BÀI TẬP PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG 21

8 HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN 22

TÀI LIỆU THAM KHẢO 23

LỜI NÓI ĐẦU

Sơn mài là một chất liệu của độc đáo hội họa Việt Nam Sơn mài lộng lẫy vàngson, tinh tế, sâu lắng phù hợp với cách nghĩ, với điều kiện, môi trường sống của ngườiViệt nên kể từ khi ra đời, phát triển đã và đang ngày càng có vị thế đặc biệt trong hộihọa Việt Nam Nhằm học tập và phát huymột chất liệu mang đầy bản sắc, môn Bố cục

- Kỹ thuật, Chất liệu Sơn mài đã được đưa vào giảng dạy, là môn học cơ bản trongchương trình đào tạo Mỹ thuật ở Việt Nam Môn học này giúp người học nắm vữngkiến thức và kỹ năng về chất liệu sơn mài, từ đó có thể chủ động sử dụng chất liệu đểthể hiện những ý tưởng nghệ thuật Đối với sinh viên sư phạm mỹ thuật việc hiểu rõ vềsơn mài còn giúp cho những bài giảng về các tác phẩm hội họa Việt Nam thêm sâu sắchơn

Môn Bố cục – Chất liệu Sơn mài của chương trình Đại học Sư phạm Mỹ thuậtgồm 02 học phần: 01 học phần chính thức và 01 học phần tự chọn Giáo trình này tậptrung vào nội dung của học phần chính gồm 4 đơn vị học trình (120 tiết) Nội dunggiáo trình Bố cục – Chất liệu Sơn mài chia làm 2 chương Chương 1 giới thiệu NghềSơn truyền thồng: Những đồ sơn, làng nghề, kỹ thuật cơ bản của sơn ta và bài tập chépvốn cổ bằng chất liệu sơn mài Chương 2 khái quát lịch sử ra đời và phát triển củatranh sơn mài, các tác phẩm và họa sĩ tiêu biểu của nghệ thuật sơn mài, tính chất vàđặc điểm của tranh sơn mài, phương pháp vẽ tranh sơn mài

Học xong học phần, này người học hiểu nghề sơn ta truyền thống, tranh sơn màiViệt Nam, thấy được giá trị và vẻ đẹp của nghệ thuật sơn mài Người học nắm đượckiến thức, kỹ thuật cơ bản từ đó sáng tác được tranh bằng chất liệu này

Người biên soạn

Nội dung học phần IV: Bố cục – Chất liệu Sơn mài (75 tiết)

Chương 1: Nghề sơn cổ truyền Việt Nam

1 MỞ ĐẦU

Phần này giới thiệu về nghề sơn cổ truyền Việt Nam và nghề sơn lâu đời ở một

số nước (Đông Á và Đông Nam Á): Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Xrilanka Người học được giới thiệu về các sản sơn truyền thống như các đồ gia dụng lọ hoa,hộp sơn, đĩa các đồ thờ như hoành phi, câu đối, bàn thờ các tượng phủ sơn và cácthành phần kiến trúc phủ sơn Qua phần này người học cũng nắm được những vật liệu

và kỹ thuật cơ bản của nghề sơn ta

2 MỤC TIÊU

- Kiến thức: Nắm được những nét chính về nghề sơn cổ truyền Việt Nam.Biết được các sản phẩm sơn truyền thống, các vật liệu và kỹ thuật cơ bảncủa nghề sơn

- Kỹ năng: Có thể phân biệt được các loại vật liệu cơ bản và thể hiện đượccác kỹ thuật của sơn mài qua các bài: Chép vốn cổ và tranh phong cảnh

3 TÀI LIỆU VÀ ĐIỀU KIỆN HỌC TẬP

1 Tài liệu và phương tiện cần thiết:

- Tài liệu:

+ Phạm Đức Cường (1997), Kỹ thuật sơn mài, Nxb Mỹ thuật.

+ Lê Huyên (1995), Nghề sơn cổ truyền Việt Nam, Nxb Mỹ thuật

+ Tranh Sơn mài Việt Nam (19940), Nxb Mỹ thuật

- Phương tiện:

+ Sơn cánh dán, then; Son trai, son nhì, son thắm…

+ Thép, mo, bút tỉa…

+ Bạc quì, bạc vụn, vỏ trứng, vỏ trai…

+ Dầu hỏa (xăng), giẻ lau bút, giấy báo cũ, giấy ráp nước, bao tải cũ…

+ Đĩa sứ, hộp đựng dầu rửa bút, giấy can…

2 Điều kiện hỗ trợ học tập:

- Phòng học lý thuyết có đầy đủ trang thiết bị: Projecter, máy tính cá nhân…

- Phòng học thực hành: Đủ ánh sáng, có phòng ủ, bể mài…

4 NỘI DUNG

Chương này có 3 nội dung chính:

1 Giới thiệu về nghề sơn

2 Những sản phẩm sơn ta truyền thống

3 Kỹ thuật và chất liệu

4.1 Giới thiệu về sơn ta.

- Là một trong những nghề thủ công mỹ nghệ lâu đời, xuất hiện tại nhiều nước:trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam

- Những phát hiện mộ thuyền Việt Khê (Hải Phòng), mộ thuyền La Đôi (Hải Hưng), mộ cổ Vinh Quang (Hà Tây), mộ cổ Đường Dù (Đông Sơn) có niên đại từ thế kỷ IV trước Công nguyên trở lại cất giữ nhiều hiện vật phủ sơn và trang trí hoa văn cùng những đồ nghề làm sơn được tùy táng đã khẳng định sự

có mặt lâu đời của một ngành nghề sơn cổ truyền

- Nghề sơn thể hiện qua các tục ngữ người Việt: “Đẹp vàng son, ngon mật mỡ”,

“Tốt gỗ hơn tốt nước sơn”, “ Sơn ăn tùy mặt, ma bắt tùy người”…

- Trên khắp các làng quê Việt Nam, nơi nào cũng có đình chùa với vô vàn các tượng, hoành phi câu đối, bàn ghế, cột, kèo và các đò vật phủ sơn son, thếp vàng

- Nghề sơn còn là nghề có từ lâu đời ở các nước: Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Mianma…

Có một số bằng chứng cho thấy việc sử dụng nó thậm chí còn lớn tuổi hơn 8.000 năm khai quật khảo cổ từ Trung Quốc

Hình 1 Quan tài sơn mài từ đời Chu ( TK 4 – TCN)

Hình 2 Quan tài được phủ sơn của Đại Hầu Phu Nhân thời Tây Hán

Hình 3 Đĩa sơn ở thời kỳ Qin Dinasty (221 – 206) BCHình 4 Đồ sơn Hàn Quốc

Hình 15 Tượng Phật và Hoành phi sơn son thếp vảng

4.1.1 Nhựa sơn chất liệu chính của nghề sơn

sơn nhựa có nguồn gốc từ một loài cây bản địa Trung Quốc, loài

Toxicodendron vernicifluum (trước đây là Rhus vernicifluum), thường được gọi

là cây dầu bong

Hình 16 Cây sơn Hình 17 Lấy mủ cây sơn

Nhựa cây sơn ở Thái Lan, Việt Nam, Miến Điện và Đài Loan, được gọi làThitsi, không chứa urushiol, nhưng các chất tương tự được gọi là "laccol" hoặc

"thitsiol" Kết quả cuối cùng là tương tự nhưng nhẹ nhàng hơn so với sơn Trung Quốchoặc Nhật Bản

xã Dị Nậu, huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ, nơi được xem là “cái nôi” của câysơn có chất lượng cao

Hình 18 Lấy mủ cây sơn

Hình 19 Sơn chín

4.1.2 Lịch sử phát triển của nghề sơn.

Trong lịch sử dân tộc, nghề sơn xuất hiện khá sớm Cưdân Việt cổ từ khoảng 2.500 năm trước đã tìm thấy cây sơn mọc hoang dã và đã biếtcách sử dụng nhựa cây để trám thuyền hay dùng để phủ lên các vật dụng khác nhằmtăng độ bền chắc cho vật dụng

Ở Thăng Long có phố Hàng Hòm và phố Nam Ngư là nơi tập trung buôn bánsơn và những người làm nghề sơn vẽ Đồ sơn ở Thăng Long được dùng nhiều trongđền thờ, chùa tháp, lễ hội như kiệu, long đình, khay tráp, mâm bồng, giường tủ Sơnsống được pha với dầu trẩu làm sơn quang dầu, tăng độ bóng, chống bụi, chống mưacho đồ vật dụng

4.1.3 Một số làng nghề nổi tiếng

Làng nghề: Cát Đằng, Hạ Thái, Sơn Đồng

Hình 20 Mài vóc Hình 21 Dán vỏ trứng ở làng nghề

Hình 22 Tượng phủ sơn ở láng Sơn ĐồngLàng Kiêu Kị

4.2.2 Đồ gia dụng.

Hộp và lọ sơn

Hình 30 Họa tiết gắn vỏ trứng

thếp vàngHình 37 Sơn then

Hình 38 Sơn cánh dán

- Son: trai, nhì, thắm, tươi

 Son trai: Còn gọi là lòng trai, màu sắc tương tự màu vermillon

 Son tươi: còn gọi là đào ba, là ba tươi, màu sắc tương tự màu đỏ rouge delille

 Son thắm: còn gọi là đào thắm, tương tự màu carmin

 Son nhì: tương tự màu carmin foncé

 Bột màu các loại: Trắng ti – tan, son nhật…

Dụng cụ vẽ sơn ta và công cụ để thể hiện sơn mài

1- Thép sơn các cỡ to nhỏ, từ các thép bản 2- 3 mm đến các bản 5- 6 cm dùng tô mảngmàu

7 - Mo sừng, bay xương dùng nhào trộn màu

- Ngoài ra còn dùng miếng kính, đĩa, chén, bát để pha và đựng sơn, chiếu, tải,

để ủ sơn, khăn lau sơn, vặn sơn, dầu tây để pha sơn, lau bút vv…

Hình 42 Thép các cỡ

Đá mài, giấy giáp

Hình 43 Đá mài và giấy ráp

4.3.2 Kỹ thuật cơ bản của nghề sơn truyền thống

- Quyét sơn (vài nước)

Từ hàng mộc có 3 cách làm vóc: Vóc chay, Vóc hom đất thó, Vóc hom đất phù sa

đồ gia dụng, sơn được dùng để làm tăng độ bền, làm đẹp cho các thành phần kiến trúc,

đồ thờ cúng: hoành phi, câu đối, ban thờ, tượng phật có mặt trong các gia đình, cácđình, chùa, cung điện khắp các làng quê, đô thị Việt Nam

6 CÂU HỎI TỰ ĐÁNH GIÁ

1 Nghề sơn có từ bao giờ? Hãy nêu tên một số nước có nghề sơn

2 Vật liệu chính của nghề sơn là gì? Nêu tên khoa học của cây sơn Cây sơn được trồng chính ở địa phương nào?

3 Hãy nêu những mốc chính về sự phát triển nghề sơn ở việt Nam

4 Hãy nêu tên các sản phẩm chính của đồ sơn

5 Hãy nêu tên vật liệu và dụng cụ chính của nghề sơn

6 Hãy nêu những kỹ thuật cơ bản của nghề sơn

…

7 BÀI TẬP PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG

1 Thể hiện bài tập chép vốn cổ ( nêu yêu cầu cụ thể )

Bài 1: Chép tranh vốn cổ (15 tiết)

Khuôn khổ: 20 cm x 25cm

Cần thực hiện bài theo các bước:

- Phác thảo

- Thể hiện

Hình 47 Sinh viên k3 Sư phạm Mỹ thuật đang thể hiện bài chép vốn cổ

Hình 48 Bài chép vốn cổ của sinh viên

2 Thể hiện bài sáng tác tranh chân dung (60 tiết)

Bài 2: Chân dung

Khuôn khổ: 30 cmx 40cm

Cần thực hiện bài theo các bước:

- Phác thảo

Nên sử dụng tư liệu, ký họa phong cảnh từ những đợt đi thực tế chuyênmôn, phác thảo theo các bước

- Thể hiện:

Hình 49 Mẹ con dao đỏ của Nguyễn Thanh Bình

Hình 50 Bạn của Nguyễn Thu Hương

Hình 51 Chân dung bà lão

3 Thể hiện bài sáng tác tranh phong cảnh (60 tiết)

Hình 52 Bài tranh phong cảnh

Hình 53 Bài tranh phong cảnh của sinh viên K1 Sư phạm Mỹ thuật

8 HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN

Học phần sơn mài được dạy sau khi hoàn thành học phần bố cục 1 Người họcphải chuẩn bị đầy đủ các vật liệu, phương tiện học tập, phòng ủ, phòng mài theo yêucầu Tài liệu để làm bài chép vốn cổ có thể chọn từ: Tranh dân gian Đông Hồ, HàngTrống, tranh làng Sình, hoặc các mảng chạm khắc trang trí ở đình làng

Học phần VII Bố cục chất liệu sơn mài 2 (75 tiết) Chương 2: Tranh sơn mài Việt Nam

1 MỞ ĐẦU:

Phần này giới thiệu về sự ra đời và phát triển của tranh sơn mài Việt Nam, một

số tác giả, tác phẩm góp phần khẳng định giá trị nghệ thuật sơn mài: Nguyễn Gia Trí,Trần Văn Cẩn, Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm một số họa sĩ trẻ đang tìm tòi vàphát triển sơn mài: Đinh Quân, Vũ Thăng Qua phần này người học nắm được tínhchất đặc điểm, một số thể loại tranh sơn mài

Người học nắm được những kiến thức cơ bản về chất liệu, kỹ thuật sơn mài,sáng tác được một bố cục theo chủ đề bằng chất liệu sơn mài Qua đó hiểu được vẻđẹp, giá trị của một chất liệu truyền thống

2 MỤC TIÊU

Học xong bài này, bạn cần đạt được những mục tiêu sau:

- Kiến thức: Nắm được sự hình thành và phát triển của sơn mài từ chất liệu

mỹ nghệ trở thành chất liệu của hội họa Hiểu được đặc điểm tính chất củatranh sơn mài truyền thống cũng như sự tìm tòi, thể hiện của các họa sĩđương đại Hiểu được qui trình thể hiện tác phẩm bằng chất liệu sơn mài

- Kỹ năng: Nắm được các kỹ thuật cơ bản của chất liệu Thể hiện được bố cụctheo chủ đề bằng chất liệu sơn mài

3 TÀI LIỆU VÀ ĐIỀU KIỆN HỌC TẬP

Tài liệu tham khảo

- Tài liệu:

+ Phạm Đức Cường (1997), Kỹ thuật sơn mài, Nxb Mỹ thuật.

+ Lê Huyên (1995), Nghề sơn cổ truyền Việt Nam, Nxb Mỹ thuật

+ Tranh Sơn mài Việt Nam (19940), Nxb Mỹ thuật

- Phương tiện:

+ Sơn cánh dán, then; Son trai, son nhì, son thắm…

+ Thép, mo, bút tỉa…

+ Bạc quì, bạc vụn, vỏ trứng, vỏ trai…

+ Dầu hỏa (xăng), giẻ lau bút, giấy báo cũ, giấy ráp nước, bao tải cũ…

+ Đĩa sứ, hộp đựng dầu rửa bút, giấy can…

2 Điều kiện hỗ trợ học tập:

- Phòng học thực hành: Đủ ánh sáng, có phòng ủ, bể mài…

4 NỘI DUNG

Chương này có 5 nội dung chính:

1 Lịch sử ra đời và phát triển tranh sơn mài

2 Tính chất và đặc điểm tranh sơn mài

3 Một số thể loại tranh sơn mài

4 Phương pháp vẽ tranh sơn mài

Nội dung cụ thể:

4.1 Lịch sử ra đời và phát triển tranh sơn mài.

Tranh sơn mài Việt Nam có nguồn gốc từ nghề sơn ta truyền thống Thuật ngữsơn mài ra đời cùng với kỹ thuật mài sơn.Tranh sơn mài Việt Nam với những kiệt tác

đã khẳng định được vi trí của mình trong nền nghệ thuật thế giới Từ khi ra đời chođến nay, tranh sơn mài vẫn luôn xứng đáng là chất liệu được tôn vinh là quốc họa ViệtNam

4.1.1 Giai đoạn (1930- 1945):

Đây là thời kỳ phát hiện và đi tìm kỹ thuật chất liệu Cuộc cách mạng đầu tiên

là đi tìm kỹ thuật gắn vỏ trứng và đã để lại nhiều thành công qua những tác phẩm như:

“Gió mùa hạ”- Phạm Hậu(1940), “Khoai nước”- Nguyễn Gia Trí, “Đánh cá đêmtrăng”- Nguyễn Khang(1940)…

Hình 54 Trong vườn của Nguyễn Gia TríThể hiện qua hàng loạt tác phẩm thời kỳ ấy như: ”Bờ ao”- Trần quang Trân(1934) ” Hai thiếu nữ đi trên đồng lúa”- Nguyễn Tiến Chung (1940) “Đi chợ Tết quađình”- Sỹ Ngọc…Thời kỳ này, tranh sơn mài đã được khẳng định qua một số cuộctriển lãm, điển hình là triển lãm cá nhân đầu tiên của hoạ sĩ Nguyễn Gia Trí (năm1939), công bố về phong cách hiện thực nên thơ với những tác phẩm: “Lùm tre nôngthôn”, “Bên hồ Hoàn kiếm”, “Vườn xuân”

Hình 55 Lùm tre nông thôn của Nguyễn Gia TríViệc tìm ra màu trắng là bước nhảy vọt trong quá trình cách mạng kỹ thuậttruyền thống Sơn mài Việt Nam thoát khỏi lối bình phong trang trí trở thành chất liệuhội họa

4.1.2 Giai đoạn (1945- 1975)

Thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945- 1954), do hoàn cảnh đất nước chiếntranh ảnh hưởng của chính trị, kinh tế, văn hóa nghệ thuật nhằm phục vụ tiền tuyến.Các loại hình tranh hầu như xuất hiện hết sức khiêm tốn

Hình 56 Mùa đông sắp đến của Trần Văn Cẩn

Đó là: Họa sĩ Tô Ngọc Vân với “Bộ đội và dân công nghỉ trên đồi”- (1953).Nguyễn Sỹ Ngọc – “Cái bát”(1949), Nguyễn Sáng – “Niềm vui”, Nguyễn Tư Nghiêm– “Bộ đội thổi sáo dưới nhà sàn”(1948), “Chạy giặc trong rừng” Giai đoạn (1954-1975), hàng loạt tác phẩm sơn mài đỉnh cao của phong cách hiện thực đã ra đời như:

“Con nghé quả thực” (1957) - Nguyễn Tư Nghiêm, “Tát nước đồng chiêm”(1958)

Hình 57 Tát nước đồng chiêm của Trần văn Cẩn, “Mùa đông sắp đến”(1960) - Trần Văn Cẩn, “Tổ đổi công miền núi” (1958) – HoàngTích Chù, “Bình minh trên nông trang” (1958) Nguyễn Đức Nùng, “Đổi ca” (1962) –Nguyễn Sỹ Ngọc, “Chiều vàng” (1962) – Dương Bích Liên, “Vườn Đại phong” (1962)– Thanh Ngọc, “Nhớ một chiều Tây Bắc” - Phan Kế An

Hình 58 Nhớ một chiều Tây Bắc của Phan Kế AnBên cạnh đề tài hợp tác hóa nông thôn là mảng đề tài chiến tranh cách mạngvẫn đang được các họa sĩ thể hiện với ý chí mãnh liệt mang đầy tính sử thi hoànhtráng Đó là: “Trái tim và nòng súng”(1963) – Huỳnh Văn Gấm, “Kết nạp Đảng trênchiến trường Điện Biên Phủ” (1963) – Nguyễn Sáng

Thời kỳ này Nguyễn Tư Nghiêm cho ra đời một loạt tác phẩm “Múa cổ” và tranh congiống phỏng theo dân gian với hình ảnh của mươì hai con giáp

Hình 59 Điệu múa cổ của Nguyễn Tư NghiêmNăm 1958 tại triển lãm quốc tế các nước xã hội chủ nghĩa ở Liên xô, tranh sơnmài Việt Nam vẽ theo lối hiện thực đã được đánh giá cao

4.1.3 Giai đoạn (1975- Nay)

Có thể chia giai đoạn này thành hai thời kỳ: Từ (1975- 1985) và từ (1985- nay)

Từ năm 1985 là thời điểm bắt đầu của thời kỳ đổi mới

Hình 60 Thiếu nữ của Nguyễn SángBên cạnh một nhóm tác giả vẫn trung thành với kỹ thuật truyền thống với những tácphẩm hiện thực đầy chất trữ tình như: Phan Kế An với “Những đồi cọ” (1965).Nguyễn Tiến Chung với “Thiếu nữ với mùa xuân” (1975) Nguyễn Tư Nghiêm –

“Chân dung” – (1989) Phạm Ngọc Sỹ - “Sưởi lửa” (1992) Đoàn Văn Nguyên – “Bác

Hồ làm thơ” (1995)

Một số tác giả trẻ đi tìm sự thể hiện mới cho tranh sơn mài tạo nên một vàiphong cách mới lạ như: Họa sĩ Thành Chương – “Hai chị em” (1998) Đào Minh Tri –

“Sự sống” (1999) Hồ Hữu Thủ - “Tiếng vọng của vật chất” (1999) Công Quốc Hà –

“Phố trắng” (2003) Đinh Quân – “Chị em” (1999) Trịnh Quốc Chiến – “Tiếngchuông” (1999) Vũ Thăng- “Đánh cờ”…

Hình 61 Hóa thạch của Võ Xuân Huy