Khóa luận tốt nghiệp thế giới nghệ thuật thơ trần đăng khoa thời niên thiếu

Viết thuê đề tài giá rẻ trọn gói KB Zalo/Tele 0973 287 149 TRƯỜNG ĐẠI HỌC AN GIANG KHOA SƯ PHẠM TRẦN THỊ ĐỊNH LỚP DH5C1 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGÀNH NGỮ VĂN THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT THƠ TRẦN[.]

Trang 1

TRƯỜNG ĐẠI HỌC AN GIANG

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT THƠ TRẦN ĐĂNG

KHOA THỜI NIÊN THIẾU

Giảng viên hướng dẫn:

Th.S NGUYỄN THỊ HỒNG HOA

Long Xuyên, 05 / 2008

Trang 2

Viết thuê đề tài giá rẻ trọn gói - KB Zalo/Tele : 0973.287.149

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, khoa Sư phạm và Bộ môn Ngữ Văn trường Đại học An Giang đã tạo mọi điều kiện giúp tôi hoàn thành luận văn này.

Ngoài những nỗ lực cá nhân, tôi đ ã nhận được rất nhiều sự giúp

đỡ từ phía các thầy cô, gia đình và bạn bè Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn cô Nguy ễn Th ị Hồng Hoa – người đã tận tình hướng dẫn, động viên tôi rất nhiều trong quá trình thực hiện luận văn này.

Một lần nữa, tôi xin chân thành cảm ơn!

Long Xuyên, ngày 4 tháng 5 năm 2008.

Sinh viên thực hiện TRẦN THỊ ĐỊNH

Luanvanmaster.com – Cần Kham Thảo - Kết bạn Zalo/Tele : 0973.287.149

Trang 3

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài nghiên cứu 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng nghiên cứu 4

5 Phạm vi, nội dung nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Đóng góp mới của đề tài 5

8 Dàn ý của khóa luận 5

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I: TRẦN ĐĂNG KHOA - “THẦN ĐỒNG” CỦA THI CA VIỆT NAM. 1 Đôi nét về Trần Đăng Khoa và tập thơ Góc sân và khoảng trời 6

1.1 Về Trần Đăng Khoa 6

1.2 Về tập Góc sân và khoảng trời 7

2 Những yếu tố hình thành và phát triển hồn thơ Trần Đăng Khoa 8

2.1 Dòng sữa văn học dân gian của quê hương 8

2.2 Truyền thống gia đình 8

2.3 Ảnh hưởng từ các nhà thơ, nhà văn bậc thầy 9

2.4 Sự động viên, giúp đỡ của gia đình và thầy cô, bạn bè 9

2.5 Thời đại kháng chiến chống Mĩ 10

CHƯƠNG II: GÓC SÂN VÀ KHOẢNG TRỜI - NHỮNG NGUỒN CẢM HỨNG DÀO DẠT 1 Cảm hứng từ cảnh vật thiên nhiên và hình ảnh người nông dân 1.1 Cảnh vật thiên nhiên 11

1.2 Hình ảnh người nông dân 19

2 Cảm hứng từ những người thân yêu 22

3 Cảm hứng từ hoàn cảnh lịch sử của đất nước 25

3.1 Số phận của những em bé Việt Nam trong chiến tranh 25

3.2 Lòng căm thù giặc Mĩ sâu sắc 31

3.3 Tình cảm đối với Bác Hồ kính yêu 34

3.4 Tình cảm dành cho các chú bộ đội 38

3.5 Tình cảm đối với những miền quê trên đất nước 44

CHƯƠNG III: GÓC SÂN VÀ KHOẢNG TRỜI – MỘT SỐ HÌNH THỨC BIỂU HIỆN NỔI BẬT 1 Giọng điệu 48

1.1 Hồn nhiên, trong sáng, thiết tha 48

1.2 Triết lí, suy tư 50

2 Trí tưởng tượng, liên tưởng phong phú 55

Trang 4

3 Ngôn ngữ chính xác, sáng tạo, biểu cảm và giàu nhạc điệu 57

4 Biện pháp tu từ 59

4.1 Nhân hóa 59

4.2 So sánh 62

PHẦN KẾT LUẬN 65

Trang 5

vươn lên để ngày một phong phú, đa dạng và được đánh giá là “một bộ phận quan trọng

của nền văn học dân tộc” [14;262] Ở bộ phận văn học này có sự góp mặt của các bút danh

tiếng đầy tâm huyết: Nguyễn Huy Tưởng, Tô Hoài, Đoàn Giỏi, Võ Quảng, Phạm Hổ,…

Họ viết cho các em với tình yêu thương, sự đồng cảm và trên hết là muốn cung cấp cho các

em những câu chuyện, những vần thơ bổ ích, mang giá trị nhận thức và giáo dục cao Đặcbiệt, trong thời kì kháng chiến chống Mĩ đã xuất hiện một loạt các em thiếu nhi làm thơ:Trần Đăng Khoa, Chu Hồng Quý, Cẩm Thơ, Hoàng Hiếu Nhân,… mà tiêu biểu nhất làTrần Đăng Khoa

Tuổi thơ tôi và bạn bè tôi đã thuộc làu những câu: trong Hạt gạo làng ta, Nghe thầy

đọc thơ,… Mặc dù chưa hiểu hết cái hay của những câu thơ đó, chúng tôi vẫn cảm nhận

được một cái gì đó rất thân thương, gần gũi Sau này lớn lên, tôi biết được tác giả củanhững vần thơ đã theo mình suốt thời thơ ấu là Trần Đăng Khoa, và càng thú vị hơn khibiết rằng những bài thơ đó được sáng tác từ khi tác giả còn rất nhỏ

Tập thơ Góc sân và khoảng trời đã nhận được không ít ý kiến đánh giá, phê bình,

nhưng chỉ đơn thuần là một vài nhận định, phê bình ngắn ngủi, chung chung về tổng thể

tập thơ hay cảm xúc đối với một vài bài thơ mà người viết cho là tiêu biểu Với đề tài :

“Thế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa thời niên thiếu”, chúng tôi sẽ góp thêm một

cách nhìn, cách cảm tương đối toàn diện và có hệ thống về một nhà thơ từng được mệnhdanh là “thần đồng” cũng như khẳng định lại những đóng góp của nhà thơ này

2 Lịch sử vấn đề

Tập thơ Góc sân và khoảng trời được viết từ năm 1966 đến 1973, in năm 1973 được

rất nhiều người quan tâm Tập thơ đã nhận được một số ý kiến phê bình và đánh giá về nộidung và nghệ thuật như sau:

2.1 Những ý kiến về giá trị nội dung của tập thơ

Nguyễn Văn Long đã xếp thơ Trần Đăng Khoa vào bộ phận văn học thiếu nhi từ sau

Cách mạng tháng 8 năm 1945 và có những nhận xét rất hay về tập thơ Góc sân và khoảng

trời cũng như về thơ của Trần Đăng Khoa nói chung: “Anh đã viết rất nhiều, rất hay về nông thôn nhỏ bé của mình Đến với thơ anh, ta được sống trong bầu không khí rất riêng, không khí của làng quê nông thôn Việt Nam” [14;297] Trong đó, ông nêu lên những ý

kiến của nhà nghiên cứu phê bình Nguyễn Đăng Mạnh về “nhà thơ mục đồng” và khen

Trang 6

1

Trang 7

ngợi “Trần Đăng Khoa luôn cảm nhận đựơc vẻ đẹp trong trẻo, trinh nguyên, thuần nhất

của vùng quê dân dã” [14;297].

Dương Thu Hương đã nhận định về thiên nhiên và cuộc sống của người nông dân

trong thơ Trần Đăng Khoa: Qua đó, Trần Đăng Khoa đã bộc lộ một tình yêu quê hương

sâu sắc và truyền cho người đọc tình yêu ấy Với tất cả bạn đọc nước ngoài, qua thơ anh,

họ cũng hiểu thêm phần nào về phong vị Việt Nam”[16;106] Chính cây bút nhỏ này đã làm

cho người ta chú ý nhiều hơn đến Việt Nam không chỉ vì Việt Nam là chiến trường ác liệtlúc bấy giờ mà còn do Việt Năm xuất hiện một hiện tượng thơ đáng tự hào Gerad

Gullaume đã thốt lên đầy xúc động khi nói về Trần Đăng Khoa:“Việt Nam, hồn tôi” (1)

Phạm Hổ trong tiểu luận “Đọc lại thơ Trần Đăng Khoa” cho rằng Trần Đăng Khoa

đã không viết về những cái gì xa lạ mà viết những cái ở ngay làng quê mà ngày ngày em

trông thấy và “hầu như toàn bộ thơ Trần Đăng Khoa là viết bằng lòng yêu thương…”

[11;887]

Hoài Thanh đã đề cập đến hình ảnh các chú bộ đội trong thơ các em thiếu nhi mà

đặc biệt là trong thơ Trần Đăng Khoa: “…Hình ảnh chú bộ đội gắn liền với cảnh sắc yêu

dấu, với không khí đầm ấm của quê em lại càng thêm gần gũi… ” [10;255]

Trần Đăng Xuyền đã chỉ ra những nhân tố góp phần làm nên hồn thơ cũng như một

và đặc điểm trong cái nhìn của Trần Đăng Khoa: nhân tố gia đình, cảnh sắc thiên nhiên ởlàng quê, ảnh hưởng của nhà thơ Xuân Diệu, bạn bè, thầy cô và không khí của thời đạikháng chiến chống Mĩ Đó là những nhân tố khách quan bên cạnh tài năng thiên bẩm của

Trần Đăng Khoa “Thơ Trần Đăng Khoa chạm đến bản chất, cái cốt lõi của làng quê”

[14;19] Quả thật, trong thơ Trần Đăng Khoa luôn có dấu ấn của thời chiến tranh khốc liệtcủa của cuộc kháng chiến chống Mĩ nhưng luôn giữ được vẻ trong trẻo, tươi tắn của tâmhồn trẻ thơ

Lã Thị Bắc Lý đã nêu những nội dung cơ bản của thơ Trần Đăng Khoa, trong đó nội

dung hàng đầu là thiên nhiên nông thôn bởi theo tác giả thì “đây là mảng nội dung nổi bật

nhất trong thơ Trần Đăng Khoa” [5;152] Sự vật trong thiên nhiên thì hầu như ai cũng biết,

cũng nhận thấy nhưng không ai có được cái nhìn như Trần Đăng Khoa Đó là một cái nhìn

ngộ nghĩnh, đáng yêu mà lại rất sâu sắc: “Thơ Trần Đăng Khoa luôn gợi cho bạn đọc cảm

nhận về một thiên nhiên nông thôn thuần nhất, tinh nguyên và hết sức thơ mộng… thiên nhiên trong thơ Trần Đăng Khoa không chỉ là sự yên tĩnh thơ mộng mà còn đầy sức sống, luôn luôn vận động và phát triển” [5;155] Bên cạnh đó, hình ảnh người nông dân được

nhắc đến Đó là những người dân lam lũ, cực nhọc, chịu thương chịu khó Ngòi bút của

Trần Đăng Khoa đã phác họa được “bức chân dung người nông dân dũng cảm, tự tin và

chiến thắng” Khi viết về điều gì, điều đầu tiên là người cầm bút phải thật hiểu rõ điều đó

và cần nhất là phải có tấm lòng sâu nặng Viết về người nông dân quê mình, Trần ĐăngKhoa hội tụ đầy đủ các yếu tố đó Khó có thể tìm thấy ở đâu có niềm vui tập thể bình dị,trong trẻo như niềm vui đồng ruộng của người nông dân như trong thơ Trần Đăng Khoa

Trang 8

2

(1)Việt Nam, hồn tôi - Gerad Gullaume (do nhà thơ Xuân Diệu dịch)

Trang 9

Qua việc miêu tả cuộc sống ở nông thôn, Trần Đăng Khoa đã ghi lại “âm vang của thời

đại” Tuy nhiên, Trần Đăng Khoa không đi sâu miêu tả cảnh, liệt kê, thống kê các số liệu

lịch sử mà “dấu ấn của thời đại dội vào thơ anh đã biến thành hình tượng, thành số phận

của một lớp người, một thế hệ trong chiến tranh” [5;162] Thế hệ măng non trong chiến

tranh cũng được miêu tả bằng những chi tiết rất xúc động Các em thiếu nhi tuy ít được sựquan tâm chăm sóc đầy đủ nhưng vẫn luôn lạc quan, tin tưởng ở tương lai của dân tộc

Chính Trần Đăng Khoa đã là một ví dụ điển hình cho điều đó “Điều kì diệu là Trần Đăng

Khoa nhìn cuộc chiến tranh tàn khốc, dữ dội một cách bình thản” [5;163].

2.2 Những ý kiến về giá trị nghệ thuật của tập thơ

Ngoài những ý kiến nhận xét, phê bình về nội dung còn có những ý kiến xoay

quanh mặt giá trị nghệ thuật của tập thơ Góc sân và khoảng trời như sau:

Lã Thị Bắc Lý đã nhận xét rằng Trần Đăng Khoa thường “sử dụng biện pháp nhân

hóa để miêu tả cảnh vật” [5;165] Trong cái nhìn “vật ngã đồng nhất” của trẻ con thì Trần

Đăng Khoa đã xem chú chó vàng như một người bạn thân quý với cách gọi những sự vậtbằng từ xưng hô: cái na, cu chuối, chị tre, bác nồi đồng, cậu mèo, ông trời, bà sân…Nhữngcảnh vật thiên nhiên trong tập thơ đều chứa đựng một tâm hồn, một sự sống lúc nào cũngsẵn sàng đón nhận ánh sáng Một đặc điểm dễ thấy nhất trong nghệ thuật của tập thơ là sự

liên tưởng, tưởng tượng độc đáo “…luôn luôn phát hiện ra những mối liên hệ của chúng

hoặc liên tưởng tới những hình ảnh tương đồng khác để từ đó khái quát lên một cái gì đó cao hơn” [5;167] Không dừng lại ở đó, tập thơ còn nhận được những nhận xét về nghệ

thuật sử dụng ngôn ngữ Anh Ngọc đã hết lời ngợi khen “thứ ngôn ngữ giản dị, chính xác

và giàu hình ảnh có thể gây hiệu qủa tình cảm mạnh mẽ” [1;340].

Riêng Phạm Hổ đã nhận xét thêm về nhạc điệu trong tập thơ “Trong nhiều bài, mỗi

bài như có một nhạc điệu riêng, một âm sắc riêng” [11;890] Các bài thơ của Trần Đăng

Khoa có sự gần gũi với ca dao bởi em được ru bằng những câu hát của bà, của mẹ Nhưngkhi làm thơ thì Trần Đăng Khoa không đưa tất cả vào thơ mình mà có sự chọn lọc và sángtạo

Chính vì thơ của Trần Đăng Khoa (đặc biệt là tập Góc sân và khoảng trời) chứa

đựng những yếu tố nội dung và nghệ thuật ấy mà vào những năm 1994-1995 Phạm Hổ đã

viết về Trần Đăng Khoa “thơ Trần Đăng Khoa viết lúc còn bé đã chịu sự thử thách khá dài

trên dưới 30 năm với bao nhiêu những đổi thay trong cuộc sống không thể lường trước… Đến nay, đọc lại thơ Trần Đăng Khoa, tôi vẫn thấy hay, có bài còn hay hơn”[11;892].

2.3 Những nhận xét chung

Qua phần tìm hiểu những nhận định, ý kiến đánh giá, phê bình, chúng tôi nhận thấyrằng hầu hết các tác giả đều khen ngợi hồn thơ Trần Đăng Khoa Em xứng đáng được nhậnnhững lời khen ngợi đó Em đã học tập và rèn luyện một cách công phu, sáng tác một cáchnghiêm túc chứ không phải vung bút lên là nảy ra những bài thơ hay Các ý kiến, nhận

Trang 10

3

Trang 11

định trên là cơ sở để chúng tôi tự phát hiện và khám phá để tìm hiểu rõ hơn, sâu hơn vềtâm hồn và tài năng Trần Đăng Khoa được thể hiện trong tập thơ Trong qua trình nghiêncứu, khóa luận sẽ giúp chúng tôi có cái nhìn khách quan để đánh giá chính xác những đónggóp của Trần Đăng Khoa cho bộ phận văn học thiếu nhi nói riêng và tiến trình phát triểncủa văn học Việt Nam nói chung.

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Với đề tài “Thế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa thời niên thiếu”, chúng tôi

muốn tập trung tìm hiểu thơ Trần Đăng Khoa ở góc độ thế giới nghệ thuật Tuy tập thơđược viết từ khi tác giả còn rất nhỏ nhưng vẫn được xem xét như một chỉnh thể nghệ thuật

có sự đan xen, hòa quyện và thống nhất giữa các yếu tố nội dung và hình thức Từ đó,chúng tôi cùng người đọc khám phá được cảm nhận và những sáng tạo từ hình tượng nghệthuật đến biện pháp nghệ thuật được Trần Đăng Khoa sử dụng trong tập thơ

4 Đối tượng nghiến cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là Thế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa

thời niên thiếu Trong phần trình bày của khóa luận, chúng tôi chủ yếu dựa trên văn bản

của tập thơ Góc sân và khoảng trời được Nhà xuất bản Văn học in năm 2006 Trong đó,

chúng tôi chỉ khảo sát và nghiên cứu các bài thơ được Trần Đăng Khoa viết từ năm 1966đến 1973, in từ trang 16 đến trang 152 Những bài còn lại viết vào năm 1974 được bổ sungsau này, chúng tôi xin phép không khảo sát mà chỉ liên hệ để làm phong phú thêm ý củacác vấn đề

5 Phạm vi, nội dung nghiên cứu

Trong giới hạn của đề tài, chúng tôi chỉ xin được đi sâu nghiên cứu tìm hiểu thế giới

nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa qua một điển hình là tập Góc sân và khoảng trời ở góc độ

các cảm hứng chủ đạo của tác giả và một số đặc sắc nghệ thuật nổi bật trong tập thơ

Trong qúa trình nghiên cứu, chúng tôi có liên hệ, so sánh, đối chiếu với thơ củaHoàng Hiếu Nhân, Cẩm Thơ, Xuân Quỳnh…để làm nổi bật thế giới nghệ thuật thơ TrầnĐăng Khoa

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp phân tích - tổng hợp

Đây là phương pháp nghiên cứu được sử dụng chủ yếu trong đề tài của luận văn.Chúng tôi đã dựa trên một số tài liệu nhận xét, đánh giá của các nhà phê bình nghiên cứu

cùng sự tìm tòi, phát hiện của bản thân trên văn bản của các bài thơ trong tập Góc sân và

khoảng trời để làm cơ sở cho việc tiếp cận và tìm hiểu tập thơ nhằm phục vụ tốt hơn cho

cho đề tài

6.2 Phương pháp so sánh

Phương pháp này giúp chúng tôi có sự liên hệ, đối chiếu, so sánh những điểm giống

và khác nhau giữa thơ Trần Đăng Khoa và thơ một số em nhỏ lúc bấy giờ trong cách thểhiện thế giới nghệ thuật thơ, giữa thơ Trần Đăng Khoa lúc còn là thiếu nhi và khi đã là

Trang 12

4

Trang 13

anh bộ đội Qua đó, chúng ta sẽ có cái nhìn đúng mức về tài năng, tâm hồn Trần Đăng

Khoa và những đóng góp cho nền văn học thiếu nhi qua tập Góc sân và khỏang trời.

6.3 Phương pháp thống kê

Đây là phương pháp không thể thiếu trong quá trình nghiên cứu Qua việc khảo sáttập thơ, tôi sẽ thống kê các yếu tố về nội dung và nghệ thuật có tính khái quát trong tậpthơ, những hình ảnh, chi tiết được lặp lại nhiều lần nhằm tìm ra cảm hứng chủ đạo và cácphép tu từ được sử dụng trong tập thơ Trên cơ sở này, chúng tôi tìm ra những nét riêng,nét độc đáo của tài năng thơ Trần Đăng Khoa

7 Những đóng góp mới của đề tài

Đề tài của khóa luận này là một đề tài mới mẻ Người ta biết đến Trần Đăng Khoa

như là một thần đồng thơ với Góc sân và khoảng trời Thế nhưng, mọi người lại ít quan

tâm nghiên cứu tập thơ một cách toàn diện Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi muốn khẳngđịnh tài năng, phong cách riêng của thơ Trần Đăng Khoa Đồng thời khóa luận sẽ cung cấpmột phần kiến thức cho giáo viên cấp I cấp II khi giảng dạy thơ Trần Đăng Khoa cũng nhưmột số phép tu từ có trong phân môn Tiếng Việt

8 Dàn ý khóa luận

Khóa luận với đề tài “Thế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa thời niên thiếu gồm

có 3 phần: phần mở đầu, phần nội dung và phần kết luận Trong đó, nội dung là phần trọngtâm, gồm có 3 chương:

Chương I: Trần Đăng Khoa - “thần đồng” của thi ca Việt Nam: Khóa luận sẽ

tìm hiểu về tiểu sử và những nhân tố hình thành và phát triển hồn thơ Trần Đăng Trần

Đăng Khoa Bên cạnh đó, sẽ giới thiệu đôi nét nội dung của tập Góc sân và khoảng trời

Chương II: Góc sân và khoảng trời - Những nguồn cảm hứng dào dạt: Chúng

tôi sẽ đi sâu tìm hiểu những cảm hứng chủ đạo được thể hiện trong tập thơ từ thiên nhiênđến cuộc sống của người dân ở làng quê Trần Đăng Khoa nói riêng và của cả nước nóichung trong không khí sôi sục của cuộc kháng chiến chống Mĩ Từ đó, chúng ta sẽ cảmnhận được cái nhìn trong trẻo, tươi sáng, tấm lòng chan chứa yêu thương của Trần ĐăngKhoa dành cho quê hương, đất nước, con người Việt Nam anh hùng

Chương III: Góc sân và khoảng trời - một số hình thức biểu hiện nổi bật: Chúng

tôi sẽ tập trung tìm hiểu một số hình thức nghệ thuật nổi bật được biểu hiện trong tập thơnhư: giọng điệu, ngôn ngữ và các phép tu từ… Từ đó, chúng tôi khẳng định phong cáchriêng của thi sĩ nhỏ tuổi này

Trang 14

5

Trang 15

Trần Đăng Khoa (bút danh cũng là tên khai sinh) sinh

ngày 26/ 04/ 1958 tại thôn Điền Trì, xã Quốc Tuấn, huyện Nam

Sách, tỉnh Hải Dương Bố mẹ Trần Đăng Khoa thuộc rất nhiều

truyện và thơ ca cổ Anh trai và em gái của Trần Đăng Khoa

đều là những người say mê văn học Riêng Trần Đăng Khoa,

khi học hết vỡ lòng (tương đương lớp 1 bây giờ) đã ham đọc sách, đã thuộc rất nhiều cadao và thơ ca cổ

Trần Đăng Khoa có bài thơ “Con bướm vàng” được đăng báo từ năm Trần Đăng Khoa 8 tuổi Tập thơ đầu tiên “Từ góc sân nhà em” in ở Nhà xuất bản Kim Đồng lúc Trần

Đăng Khoa tròn 10 tuổi Nhà thơ Xuân Diệu đã viết bài giới thiệu Trần Đăng Khoa trên

báo (ngày 6/ 6 /1973) khi tập thơ thứ hai “Góc sân và khoảng trời” được in năm 1973.

Năm 1975, đang học lớp 10 (tương đương lớp 12 bây giờ), trong đợt tổng động viênkhi cuộc kháng chiến chống Mĩ bước vào giai đoạn cuối, Trần Đăng Khoa tình nguyện vàoquân ngũ

Khi kháng chiến chống Mĩ giành thắng lợi, đất nước hoàn toàn giải phóng, TrầnĐăng Khoa về học trường Sĩ quan lục quân, rồi tiếp tục học ở trường viết văn Nguyễn Du(khóa IV) Sau đó, Trần Đăng Khoa được cử sang Cộng Hòa Liên bang Nga học tại Họcviện Văn học thế giới mang tên M Gorki Khi trở về nước, Trần Đăng Khoa làm việc choTạp chí Văn nghệ quân đội Về sau chuyển sang công tác tại Ban văn học nghệ thuật củaĐài tiếng nói Việt Nam

- Các tác phẩm chính

+ In ở trong nước

• Từ góc sân nhà em(1968)

• Thơ Trần Đăng Khoa, tập 1 (tuyển 1966-1969, 1970)

• Khúc hát người anh hùng (trường ca, 1975)

Trang 16

6

Trang 17

• Cánh diều no gió (CHDC Đức, 1973)

• Con bướm vàng (Hunggari, 1973)

- Các giải thưởng:

• Giải thưởng thơ Báo Thiếu niên Tiền Phong (1968, 1969, 1971)

• Giải thưởng văn học của Bộ lao động - thương binh xã hội (1975) với

Trường ca Khúc hát người anh hùng.

• Giải A cuộc thi thơ Báo Văn nghệ (1981 - 1982) với bài Đợi mưa trên

đảo Sinh Tồn.

• Giải thưởng Báo Người giáo viên nhân dân (1987)

• Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (đợt I năm 2001) với tập thơ Góc sân và khoảng trời.

1.2 Về tập Góc sân và khoảng trời

Theo Trần Đình Sử, thế giới nghệ thuật chính là “khái niệm chỉ tính chỉnh thể của

sáng tác nghệ thuật (tác phẩm, sáng tác của một tác giả, trào lưu) thịnh hành trong nghiên cứu văn học hiện đại) ” [16;1660].

Như vậy, thế giới nghệ thuật là sản phẩm, là kết quả của sự sáng tạo của tác giả chỉ

có trong tác phẩm nghệ thuật

Góc sân và khoảng trời là một chỉnh thể nghệ thuật có cấu trúc riêng, quy luật riêng

với những cảm nhận của tác giả về thiên nhiên ở nông thôn, về cuộc sống của người nôngdân, các anh bộ đội, các em thiếu nhi,… Tiếp cận thế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa

trong Góc sân và khoảng trời là tiếp cận hệ thống nghệ thuật hoàn chỉnh gồm hai yếu tố

nội dung và hình thức thống nhất với nhau Từ sự tiếp cận đó, ta sẽ khám phá được tư duynghệ thuật và những sáng tạo độc đáo của nhà thơ nhi đồng Trần Đăng Khoa

Tập thơ Góc sân và khoảng trời được Trần Đăng Khoa sáng tác từ năm 1966 -1973

được Nhà xuất bản Văn học phát hành vào năm 2006 gồm 142 bài, trong đó có 9 bài đượcviết vào năm 1974

Góc sân và khoảng trời được sáng tác trong những năm tháng dầu sôi lửa bỏng của

cuộc kháng chiến chống Mĩ nên chứa đựng rất nhiều yếu tố của thời đại Trần Đăng Khoa,với lòng căm thù giặc sâu sắc, đã tố cáo tội ác của giặc nhưng không phải bằng việc kể ranhững sự kiện, thống kê những con số như một nhà sử học mà như một nhà thơ với những

vần thơ “mạnh hơn những tiếng bom”.

Cảm hứng chủ đạo trong tập thơ là tình cảm của Trần Đăng Khoa dành cho quêhương, đất nước, con người Việt Nam Đó là tình cảm yêu thương, gắn bó, tự hào, lạc quan

và tin tưởng vào ngày toàn thắng của cách mạng Tập thơ còn thể hiện một năng lực quansát rất nhạy bén của Trần Đăng Khoa đối với những cảnh vật, cuộc sống ở nông thôn Tuycòn nhỏ tuổi nhưng Trần Đăng Khoa đã biết sử dụng nhiều cách biểu hiện khác nhau trongtập thơ để khắc họa, miêu tả thế giới với những sự vật vô cùng phong phú, đa dạng và sinh

Trang 18

7

Trang 19

động: nghệ thuật tả cảnh, ngôn ngữ chính xác, gợi cảm khiến hình ảnh quen thuộc trở nênđộc đáo và giọng thơ vừa hồn nhiên, trong sáng lại vừa triết lí, sâu sắc Tất cả những gìTrần Đăng Khoa nhắc đến trong thơ không xa lạ, cao siêu mà ngược lại, rất gần gũi, quenthuộc, thân thương Gần gũi, quen thuộc đến mức chúng ta không để ý, không nghĩ rằngtrăng, cây lúa, con trâu, con mèo, cánh cò, những đồ vật trong nhà… lại có thể viết thànhthơ với những nét vô cùng độc đáo của nó Trần Đăng Khoa, với đôi mắt trẻ thơ, với tàinăng thiên bẩm cùng với sự học tập, lao động, sáng tạo nghiêm túc đã viết nên những vầnthơ thật hay Trải qua gần nửa thế kỉ mà tập thơ của một em nhỏ Trần Đăng Khoa vẫnđược đánh giá là hay, là có ý, có tình Đây là trường hợp hiếm hoi của nền văn học nước ta

từ trước đến nay

Với phạm vi nghiên cứu của một khóa luận đại học, chúng tôi xin phép chỉ đi sâu

vào hai vấn đề: nguồn cảm hứng dào dạt làm nên Góc sân và khoảng trời và một số hình thức biểu hiện đặc sắc làm nên Góc sân và khoảng trời.

2 Những yếu tố hình thành và phát triển hồn thơ Trần Đăng Trần Đăng Khoa

Bất kì một sự thành danh ở lĩnh vực nào cũng phải có sự đóng góp của các nhân tốkhách quan bên cạnh tài năng của chủ thể Trần Đăng Khoa, sẽ không phải là một trườnghợp ngoại lệ Vậy, những nhân tố nào đã góp phần hình thành và phát triển hồn thơ TrầnĐăng Khoa, một hiện tượng nổi bật đến mức Trần Đăng Xuyền đã ca ngợi không tiếc lời là

hiện tượng “vô tiền khoáng hậu của nền văn học Việt Nam” ? [14;16].

2.1 Dòng sữa văn học dân gian của quê hương

Tuổi thơ của Trần Đăng Khoa gắn bó máu thịt với thôn Điền Trì, xã Quốc Tuấn một làng quê ven bờ sông Kinh Thầy Chính cái cảnh sắc quê hương với hương đồng giónội, tấm chân tình, mộc mạc của những người dân ở nông thôn Bắc bộ đã tạo môi trườngthuận lợi để hồn thơ Trần Đăng Khoa đâm chồi, nảy lộc, đơm hoa, kết trái

-Cũng như bao trẻ em khác, ngay từ khi còn trong nôi, Trần Đăng Khoa đã đượcnuôi dưỡng bằng những dòng sữa ngọt ngào của văn học dân gian qua những điệu chèoLưu Bình- Dương Lễ, Quan âm Thị Kính…của bà ngoại, qua những lời kể về tích HoàngTrừu, Tống Trân - Cúc Hoa… của mẹ Đặc biệt hơn, mẹ của Trần Đăng Khoa có thể đọc

ngược Truyện Kiều.

2.2 Truyền thống gia đình

Trần Đăng Khoa xuất thân trong một gia đình có truyền thống Trần Đăng Khoa

bảng và văn học Nguyễn Hà (ông bác của Trần Đăng Khoa) kể: “Có năm, triều Cảnh

Thịnh, trong Lục bộ mà mấy anh em họ Trần - các cụ tổ Trần Đăng Khoa - đã chiếm bốn, trong đó, cụ Trần Nhuận Minh Phủ là nhà thơ” [8; 217].

Từ đó đến đời cha Trần Đăng Khoa thì không thấy xuất hiện trên văn đàn Đến đờiTrần Nhuận Minh (anh ruột Trần Đăng Khoa) đã có năng khiếu làm thơ văn nhưng khákhiêm nhường, bật lên trong thời kì đổi mới mà sau này trong một cuộc trả lời phỏng vấnvới báo chí, Trần Đăng Khoa đã cho đó là một sự “lột xác” Và đến Trần Đăng Khoa thì

Trang 20

8

Trang 21

đột ngột xuất hiện một giọng thơ mới “hồn nhiên, trong trẻo đến mức khó tin” [14; 16].

Thời ấy, người ta liên tục kéo đến nhà xem cho biết mặt mũi đứa trẻ ấy ra sao, có giốngnhư người bình thường không Thậm chí, có một số nhà xuất bản đã cử hẳn người đến nhàTrần Đăng Khoa trong thời gian dài để kiểm chứng sự thật tài năng của cậu bé Khoa(Nguyễn Nghiệp đã theo lời Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên đến nhà Trần Đăng Khoa cùngsống, cùng đi cất vó, câu cá, cùng đến trường, cùng dự các buổi sinh hoạt…và chứng kiếnnhững vụ sát hạch của các thầy ở ty giáo dục Hải Hưng và các vị khách vãng lai) Rồi tất

cả đều công nhận “thần đồng thơ Trần Đăng Khoa” là sự thật chứ không phải là tin đồn

2.3 Ảnh hưởng từ các nhà thơ, văn bậc thầy

Một điều may mắn là trong quá trình sáng tác, Trần Đăng Khoa đã được gặp và tiếpxúc với các bậc thầy văn thơ như: Tố Hữu, Huy Cận, Tô Hoài, Chế Lan Viên,… Nhữngnhà văn, nhà thơ ấy đã dìu dắt rất tận tình để Trần Đăng Khoa vượt qua sự ấu trĩ mà pháttriển tư duy nghệ thuật, nhanh chóng trưởng thành trong việc sáng tác thơ Đặc biệt hơn,ngay từ năm 1968, sau khi gặp nhà thơ Xuân Diệu, Trần Đăng Khoa mới có ý thức được sựvất vả của việc làm thơ Đó không phải là một cuộc rong chơi nhàn nhã mà đó chính là

“một công việc sáng tạo cực nhọc, nếu không muốn nói là nghề lao động khổ ải” Trần

Đăng Khoa đã hiểu đựơc rằng: Thơ cần có tính chân thực nhưng không phải là sự sao chépnguyên vẹn, thô thiển mà phải được sáng tạo một cách công phu, linh hoạt Hầu như, cácbài viết của Trần Đăng Khoa đều được nhà thơ Xuân Diệu đọc trước và đóng góp ý kiến.Trong cuộc đời sáng tác, Trần Đăng Khoa chịu ảnh hưởng sâu sắc của người thầy nghiêmkhắc này

2.4 Sự động viên, giúp đỡ của gia đình và thầy cô, bạn bè

Từ khi biết đọc, biết viết, Trần Đăng Khoa đã hết sức tận dụng tủ sách của anh TrầnNhuận Minh Anh là người rất thích làm thơ, ham đọc sách Anh đã tạo cho mình một “thư

viện nhỏ” ở trong nhà Trong “thư viện” ấy, có rất nhiều sách như: Bỉ Vỏ (Nguyên Hồng),

Giông tố, Số đỏ ( Vũ Trọng Phụng), truyện ngắn của A Sekhov, Đỏ và đen (Stendhal),…

Trần Đăng Khoa đã đọc rất nhiều khi chỉ là học sinh cấp I, II Bấy giờ, Trần Nhuận Minh

là một thầy giáo, một nhà thơ được nhiều người ngưỡng mộ ở vùng đất mỏ Hồng Gai TrầnĐăng Khoa rất khâm phục tài năng “xuất khẩu thành thơ” của anh trai mình Để bù đắpnhững cái mình không được như thế, Trần Đăng Khoa đã bí mật làm rất nhiều bài thơ.Người đầu tiên được thưởng thức thơ Trần Đăng Khoa là bé Thuý Giang Được anh TrầnĐăng Khoa đọc thơ cho nghe, bé Giang rất thích và cứ đọc đi đọc lại cho bạn bè nghe Khimọi người biết chuyện, hỏi ra thì mới biết những câu thơ đó là của Trần Đăng Khoa

Và, một trong những nhân tố quan trọng góp phần làm cho thơ Trần Đăng Khoangày một hay hơn chính là nhờ thầy cô, bạn bè Những người thầy, người bạn này đã hếtlòng động viên, khuyến khích và bình phẩm, sửa chữa thơ Trần Đăng Khoa Thầy giáo LêThường (1) đã cho rằng chính tập thể đã phát hiện, cổ vũ và bồi dưỡng tài năng thơ TrầnĐăng Khoa

Trang 22

(1) “Vai trò của tập thể thiếu niên xã Quốc Tuấn với năng khiếu thơ văn Trần Đăng Khoa”

9

(Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 27, tháng 9/ 1973 )

Trang 23

2.5 Thời đại kháng chiến chống Mĩ

Một điều không thể thiếu trong những những yếu tố làm nên những trang văn thơ cógiá trị cho đời là yếu tố thời đại mà tác giả đang sống (tất nhiên, tài năng của họ là chủyếu) Một Nguyễn Du sống trong xã hội phong kiến nhiễu nhương với những quan niệm

hẹp hòi đã để lại tác phẩm bất hủ là “Truyện Kiều” Một Hồ Chí Minh trong những ngày

tháng bị giam cầm ở nhà tù Tưởng Giới Thạch chứng kiến nhiều sự bất công tàn bạo đã

viết nên “Ngục trung nhật kí”,… Chúng tôi không dám sánh Trần Đăng Khoa với Nguyễn

Du, Hồ Chí Minh,… mà chỉ muốn nói rằng, hồn thơ Trần Đăng Khoa được hình thành vàphát triển cũng là nhờ một phần vào yếu tố thời đại Cuộc chiến tranh xâm lược của đếquốc Mĩ đặt dân tộc ta trước những thử thách gay gắt Đó là một thời đại mà vận mệnh củađất nước, tự do và độc lập dân tộc đứng trước nguy cơ một mất một còn Đó là một thời đại

mà đời sống mà số phận của mỗi người phải gắn chặt với cuộc chiến đấu của dân tộc như

lời của Chế Lan Viên: “Những năm đất nước có chung tâm hồn, có chung khuôn mặt Nụ

cười tiễn đưa con, nghìn bà mẹ như nhau” Đó là một thời đại mà với tính chất gay go,

quyết liệt của cuộc chiến đấu chống Mĩ, dân tộc ta phải huy động và phát huy cao độ tất cảsức mạnh vật chất và tinh thần, phải gắn kết tất cả lại với nhau, không phân biệt tầng lớp,lứa tuổi, giới tính, tôn giáo,… để tiến hành công cuộc vệ quốc vĩ đại, khẳng định chínhnghĩa, tinh thần và sức sống bất diệt của đất nước và con người Việt Nam

Trong thời “đất nước đứng lên” như thế, hồn thơ trẻ của Trần Đăng Khoa bỗng vụtsáng như một hiện tượng lạ chưa từng có trong lịch sử văn học nước nhà Hồn thơ đó đãnói lên tiếng nói chung của cả dân tộc, được mọi người đồng tình, ủng hộ và ngưỡng mộ

Tóm lại, nếu không có những yếu tố như trên thì hồn thơ của Trần Đăng Khoa sẽkhông được hình thành và phát triển Hoặc là, nếu có hình thành và phát triển cũng khôngthể gây được tiếng vang như ngày hôm nay

Trang 24

10

Trang 25

CHƯƠNG II: GÓC SÂN VÀ KHOẢNG TRỜI - NHỮNG NGUỒN

CẢM HỨNG DÀO DẠT

1 Cảm hứng từ cảnh vật thiên nhiên và hình ảnh người nông dân

Cũng giống như các cây bút thiếu nhi thời kháng chiến chống Mĩ, Trần Đăng Khoaviết về nhiều đề tài mang âm hưởng thời đại: Lòng yêu mến và tự hào về đất nước anhhùng, niềm kính yêu Bác Hồ, thương mến bộ đội, căm thù giặc, chán ghét chiến tranh…Nhưng, khác với các bạn, Trần Đăng Khoa dành sự quan tâm đặc biệt cho cảnh sắc quênhà với những bài thơ viết về góc sân, khoảng trời, cánh đồng, dòng sông,… nơi Trần

Đăng Khoa sinh ra và lớn lên để rồi đóng góp thêm cho nền thơ ca Việt Nam một “nhà thơ

mục đồng” (theo Nguyễn Đăng Mạnh) Có thể nói, những bài thơ viết về nông thôn đã góp

phần tạo nên phong cách nghệ thuật của thơ Trần Đăng Khoa ngay từ thuở nhỏ

Viết về nông thôn Bắc bộ, trước Trần Đăng Khoa đã có các nhà thơ tiền bối:Nguyễn Khuyến - nhà thơ của làng cảnh Việt Nam, Nguyễn Bính - nhà thơ chân quê, AnhThơ – người đã vẽ nên “bức tranh quê” bằng thơ, Đoàn Văn Cừ - ca sĩ của đồng quê,…Vậy mà khi đánh giá về thơ Trần Đăng Trần Đăng Khoa viết về làng quê, Nguyễn ĐăngMạnh đã đặt Trần Đăng Khoa chỉ ở sau tên Nguyễn Khuyến Nghĩa là, thơ Trần ĐăngKhoa viết về nông thôn được đánh giá cao hơn các nhà thơ còn lại? Ông cho rằng: Nhữngnhà thơ của phong trào Thơ Mới (1930 – 1945) viết về nông thôn nhưng thực ra, chỉ mới là

sự vay mượn đề tài, cảm xúc chứ thực tế họ chưa nhập thân vào hiện thực đó Nhận địnhnày có phần chủ quan của nhà phê bình Chúng ta có thể đồng tình hoặc không đồng tình.Mỗi người có một cảm nhận riêng khi thưởng thức văn học Người viết nêu ra chỉ để nhấn

mạnh rằng những bài thơ viết về quê hương trong Góc sân và khoảng trời rất chân thực,

chan chứa, dào dạt niềm yêu thương và nghệ thuật cũng không kém phần sắc sảo, dù tácgiả của các bài thơ đó còn rất ít tuổi

Cảm hứng về quê hương trong tập Góc sân và khoảng trời là cảm hứng về cảnh vật

thiên nhiên và cuộc sống của những người dân lao động nghèo ở nông thôn

1.1 Cảnh vật thiên nhiên

Đây là mảng đề tài được Trần Đăng Khoa thể hiện nhiều nhất trong thơ mình Làmột người con được sinh ra và lớn lên ở nông thôn nên Trần Đăng Khoa có tấm lòng yêuthương, gắn bó sâu nặng đối với thôn Điền trì, xã Quốc Tuấn Trước khi đi tìm những nétđẹp của thiên nhiên trong thơ Trần Đăng Khoa, ta nên biết nhà thơ được mệnh danh là

“thần đồng” đã bắt đầu sự nghiệp sáng tác như thế nào.

Bài thơ đầu tiên của Trần Đăng Khoa là “Con bướm vàng” Con bướm vàng hiện ra

rất thật và sống động với đôi cánh chập chờn Lúc ấy, Trần Đăng Khoa đang ngồi đun bếp.Nhìn thấy cánh bướm, Trần Đăng Khoa đã đuổi theo hệt như một thi nhân xúc động trướccái đẹp và muốn nắm bắt cho kì được khoảnh khắc tuyệt vời này Kết quả của việc chạytheo chú bướm ấy là nồi cơm bị trương, Trần Đăng Khoa bị mẹ mắng Trần Đăng Khoa chỉ

Trang 26

11

Trang 27

đứng im, không dám bảo là tại làm thơ Cánh bướm vàng ấy bay là một hoạt động bìnhthường như các loài vật khác vận động, bắt mồi, lại chính là tác nhân khơi dậy một hồnthơ còn đang ẩn giấu bên trong một thân hình bé con của cậu bé lớp một Hồn thơ Trần

Đăng Khoa đi lên từ bài thơ đầu tiên “Con bướm vàng” là như vậy đó Mãi sau này, Trần Đăng Khoa mới tiết lộ ban đầu viết là “Con bướm vàng – Bay nhẹ nhàng – Trên bờ rào…”

Trần Đăng Khoa thấy gì ghi nấy, hoàn toàn chưa biết thế nào là ý đồ nghệ thuật Con

bướm vàng chao trên bờ rào là thật chứ không phải là bờ cỏ Làm gì có “bờ cỏ” ở vườn

nhà Người dân quê, nhất là những người ở miền Bắc đời sống rất khó khăn, chủ yếu làtrồng trọt nên họ rất quý đất, có miếng nào là tận dụng cho bằng hết, dù chỉ miếng đất cạnhchân rào, hay ô đất bé bằng bàn tay bên vại nước, không trồng cây thì họ cũng gieo một ítrau thơm hay rau húng láng

Từ sự gắn bó, từ lòng yêu thương cảnh sắc thiên nhiên của quê nhà, Trần ĐăngKhoa đã đưa vào thơ mình những hình ảnh hết sức quen thuộc của làng quê Việt Nam Đọcthơ Trần Đăng Khoa, không chỉ các em nhỏ mà tất cả chúng ta đều nhận ra sự quen thuộc

ấy Ở đâu mà chẳng có góc sân, cây trầu, khoảng trời, cánh đồng, cánh cò bay,… Ở đâu màchẳng có chẳng có trò chơi thả diều, chọc ếch, câu cá, … Những hình ảnh đó trong cái nhìntrong trẻo, tinh khiết của trẻ thơ bỗng trở nên có hồn, có thần và đầy chất thơ Tuy giốngđấy mà lại khác đấy Khác bởi cảm nhận của mỗi người không ai giống ai Đối với một sốngười, cây bàng, cây dừa, cây lựu, vườn cải hay chiếc máy cày, cái nồi đồng, cây chổi,…chỉ là những cây, những đồ vật vô tri vô giác Nhưng đối với Trần Đăng Khoa tất cả là bạn

bè, tất cả đều có hồn, có hành động, tất cả đều ngộ nghĩnh, đáng yêu

Cảnh sắc làng quê trong thơ ca cách mạng Việt Nam hiện đại thường được miêu tả

và cảm nhận trong dáng vẻ của làng quê nông nghiệp cổ truyền Nguyễn Duy đã viết bài

thơ “Hơi ấm ổ rơm” làm cho chúng ta rất xúc động bởi khi đọc lên, từ những dòng thơ tỏa

ra một sự ấm nồng lạ lùng làm cho những ai đang sống ở quê hương thì càng thêm yêumến, những ai đang xa quê thì nhớ thương da diết nơi chôn nhau cắt rốn của mình:

Hạt gạo nuôi hết thảy chúng ta, Riêng cái ấm nồng nàn như lửa.

Cái mộc mạc lên hương của lúa, Đâu dễ chia cho tất cả mọi người.

Xuân Quỳnh cũng có cùng cảm xúc như thế trong Cỏ dại:

Trong cuộc đời bình yên tự ngàn xưa, Gần gũi nhất vẫn là cây lúa.

Trần Đăng Khoa của chúng ta chưa từng trải nghiệm trong cuộc sống nhưng đã có bài thơ mà nhiều người nằm lòng:

Hạt gạo làng ta

Có vị phù sa Của sông Kinh Thầy

Trang 28

12

Trang 29

Có hương sen thơm Trong hồ nước đầy

(Hạt gạo làng ta)Không một chút cầu kì mà rất chân thật Dưới sự khắc nghiệt của khí hậu, những con vật, cỏ cây như ngừng hoạt động trong khi con người vẫn phải đối mặt:

Giọt mồ hôi sa Những trưa tháng sáu Nước như ai nấu Chết cả cá cờ Cua ngoi lên bờ

Mẹ em xuống cấy…

Sinh ra và lớn lên ở nông thôn, gắn bó với ruộng đồng nên hơn ai hết, Trần ĐăngKhoa hiểu rằng hạt gạo trong cuộc sống có một vị trí vô cùng quan trọng Trong nhữngnăm tháng chiến tranh thì giá trị của nó càng tăng lên gấp bội Để có được hạt gạo, người

nông dân đã rất vất vả, phải “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” Và như đã nói, trong

chiến tranh thì có biết bao người nông dân đang làm đồng đã chết vì bom Mĩ Thế nên, hạt

gạo “gửi ra tiền tuyến – gửi về phương xa” lại kết tinh thêm tình cảm thiết tha, sâu nặng của hậu phương đối với tiền tuyến Tố Hữu khi nhận định về thi ca, đã viết: “Bài thơ hay

làm cho người ta không thấy câu thơ, chỉ còn cảm thấy tình người” Với bài thơ này, Trần

Đăng Khoa đã làm cho chúng ta cảm nhận được tình người đó Trần Đăng Khoa đã khiêmnhường cho rằng bài thơ của mình hay là nhờ được nhạc sĩ Trần Viết Bính phổ nhạc.Không khó khăn để tìm ra những em bé có những câu, những ý như Trần Đăng Khoa viết

“hạt gạo làng ta” nhưng mãi mãi chúng ta sẽ không tìm được ai khác ngoài Trần Đăng Khoa với câu “hạt vàng làng ta”.

Cánh đồng làng Điền Trì cũng được Trần Đăng Khoa nói đến Đó là nơi sản xuất,trồng trọt của xóm làng Đó là nơi tuổi thơ để mặc cho cánh diều thỏa sức tung bay Ngàyngày đứng trước sân nhà nhìn thấy cánh đồng nên nó trở nên quen thuộc với tất cả nhữngngười nơi đây Riêng Trần Đăng Khoa với giác quan tinh tế, nhạy cảm đã phát hiện:

Cánh đồng làng Điền Trì Sớm nay sao mà rộng Sương tan trên mũi súng Trên sừng trâu cong veo

(Cánh đồng làng Điền Trì)Trần Đăng Khoa ngạc nhiên trước sự đổi thay cánh đồng bởi sau khi gặt hái xongthì người dân bắt đầu cấy mạ cho một vụ mùa khác Từ một cánh đồng chỉ trơ gốc rạ naybỗng nhiên tươi màu xanh của mạ trong sương sớm chưa tan Hình ảnh đơn sơ làm sao màcũng đẹp làm sao Trong con mắt yêu thương thì tất cả sự vật đều trở nên đáng yêu, cho dù

sự vật đó đối với người khác là bình thường

Trang 30

13

Trang 31

Bên cạnh góc sân, cánh đồng thì dòng sông Kinh Thầy là nơi Trần Đăng Khoa hếtlòng thương mến Chính dòng sông này đã tắm mát cho Trần Đăng Khoa Chính dòng sôngnày đưa nước vào tưới mắt cho đồng ruộng, cây trái Sông Kinh Thầy trong thơ Trần Đăng

Khoa có “Hàng chuối lên xanh mướt – Phi lao reo trập trùng” Vậy thôi, nhưng người đi

xa vẫn nhớ hoài, vẫn mong có ngày được trở về đi dọc bờ sông, vùng vẫy trong dòng nướcmát như thuở ấu thơ

Thiên nhiên trong thơ Trần Đăng Khoa còn có cả thế giới loài vật, đồ vật Chúnghiện ra với một dáng vẻ vô cùng sinh động, đáng yêu Trần Đăng Khoa có thể trò chuyệnthân mật với con trâu – người bạn vô cùng thân thiết của nông dân:

Trâu ơi, ăn cỏ mật Hay là ăn cỏ gà Đừng ăn lúa đồng ta…

Trâu ơi, uống nước nhá…

Trâu cứ chén cho no Ngày mai cày thật khỏe Đừng lo đồng nứt nẻ…

(Con trâu đen lông mượt)

Những con vật trong thơ của một em bé đều có những nét đáng yêu: con mèo (Đánh tam

cúc), con gà (Nói với con gà mái, Ò ó o…), con chó (Sao không về Vàng ơi), chim (Tiếng chim chích chòe, con chim hay hót), Trong bài Buổi sáng nhà em, tất cả hiện lên thật sinh

động trong cái nhìn và sự liên tưởng của trẻ thơ Mèo dậy rửa mặt trong tư thế hết sức đỏm

dáng “cái tay rửa mặt, cái đầu nghiêng nghiêng” Cái Na, cu Chuối nghịch ngợm đứng vỗ tay cười Chị Tre “chải tóc bên ao”, nàng Mây thì “ghé vào soi gương” trong khi bà Sân đã

“vấn chiếc khăn hồng đẹp thay” từ khi “Ông trời nổi lửa đằng đông”.

Con người và sự vật gắn bó, giao hòa với nhau, cùng nhau bắt đầu ngày mới Khôngchỉ riêng nhà Trần Đăng Khoa mà mọi nhà đều như thế, tất cả tạo nên một không khí nhộnnhịp, sôi động Bài thơ mang đậm nét hồn nhiên, trẻ thơ đã làm cho chúng ta vừa đọc vừa

nở nụ cười trên môi Cười vì không ngờ sự liên tưởng, ví von của một em nhỏ lại hay vàđúng bản chất của sự vật như thế Cười vì đọc bài thơ này ta như sống dậy một cảm giácyêu mến cuộc sống lạ lùng Chợt nhận ra những ngây thơ, hồn nhiên của tuổi thơ đã rơi rớttrên bước đường ta tìm kiếm công danh, địa vị Tự nhủ lòng sáng mai sẽ dậy sớm để lắngnghe âm thanh của cuộc sống…

Hình ảnh con cò từ lâu đã được thơ ca Việt Nam biểu hiện như là một dấu hiệu vềlàng quê nông nghiệp với những con người lam lũ, vất vả nơi đồng ruộng mà hồn hậu,trắng trong Trong cảm nhận của Trần Đăng Khoa, con cò có lúc hư ảo như trong ca daothần thoại:

Xưa mẹ ru em Cũng tiếng võng này

Trang 32

14

Trang 33

Cánh cò trắng muốt Bay - bay - bay - bay

(Tiếng võng kêu)

Nó cũng đáng thương, nhỏ bé trước cuộc đời:

Trong giấc mơ em

Có gặp con cò Lặn lội bờ sông

(Tiếng võng kêu)

Nhưng con cò ở đây có thêm những nét mới Nó “đánh nhịp bay vào bay ra” như những “chớp trắng trên sông Kinh Thầy” Nó không còn đơn côi một mình trong đêm tối

mà trong bầy đàn, trong số đông và xuất hiện vào ban ngày, trong nắng đẹp của trời quê

yên ả Và nếu trước kia tác giả dân gian thấy “con cò đi đón cơn mưa” trong “tối tăm mù

mịt” với vẻ cam chịu, thụ động, mệt mỏi, chẳng biết “ai đưa cò về” thì đối với Trần Đăng

Khoa:

Con cò Trắng muốt Bay ra đón cơn mưa

Mừng đón cơn mưa

(Con cò trắng muốt)Với một thái độ chủ động, tự tin, những con cò này trở thành tượng trưng cho tư thếcứng cỏi, dũng cảm, cho tâm hồn trong trắng, thanh cao và ngay thẳng của con người, làngquê Việt Nam đang vượt lên trên những thử thách khắc nghiệt Nó góp phần làm cho thiênnhiên ở làng quê Việt Nam tự ngàn xưa đã đẹp, hữu tình nay càng thêm đẹp, thêm hữu tìnhhơn

Đối với người lớn, thiên nhiên được miêu tả và cảm nhận chủ yếu bằng kinhnghiệm, bằng lí trí và đôi lúc là cảm nhận bằng tâm trạng, nỗi niềm riêng của mình Còntrẻ con thì không thế Đối với chúng, thiên nhiên chứa đựng những điều kì diệu, bí ẩn, thú

vị và chúng rất muốn chiêm ngưỡng, khám phá Chính thiên nhiên với tất cả sự phong phú,

đa dạng của những sự vật đã giúp cho trẻ em nhận thức, hình thành tư duy và từ đó pháttriển trí tưởng tượng, làm giàu tâm hồn của các em

Các em sáng tác một cách ngẫu hứng, không chủ ý, không theo một đề tài nhất định.Hãy đọc một số bài thơ của các em nhỏ, ta sẽ nhận ra một điều trùng hợp ngẫu nhiên là các

em miêu tả rất nhiều về thiên nhiên Bên cạnh việc miêu tả, các em cảm nhận được sự thayđổi của cảnh vật, thời tiết cho dù sự thay đổi đó rất nhỏ mà đôi khi chúng ta không để ýđến

Ánh trăng được Trần Đăng Khoa nhắc đến rất nhiều trong thơ mình (hơn 10 lần).Trẻ em ở nông thôn ngày ấy rất thích chơi trước sân nhà vào những ngày trăng sáng Cáctrò chơi mang đậm tính dân gian: xỉa cá mè, mèo đuổi chuột,… Với Trần Đăng Khoa,

Trang 34

15

Trang 35

trăng không chỉ là một người bạn thân thiết cùng em chơi, chia sẻ bao điều suy nghĩ mà còn là một người bạn thơ Vẻ đẹp của trăng làm cho mọi vật như lặng đi:

Hàng cây cau lặng đứng Hàng cây chuối đứng im Con chim quên không kêu Con sâu quên không kêu Chỉ có trăng sáng tỏ Soi rõ sân nhà em…

(Trăng sáng sân nhà em)Thực ra, chính Trần Đăng Khoa người đứng lặng trước ánh sáng huyền diệu ấy.Trong tư thế đó, Trần Đăng Khoa cảm giác như tất cả mọi vật xung quanh cũng đều nhưthế Ánh trăng mênh mông, bát ngát như rải thảm xuống nhân gian làm rung động một tâm

hồn bé nhỏ Không chỉ có một lần mà còn nhiều lần khác nữa: Tiếng đàn bầu và đêm

trăng, Trông trăng, Trăng ơi… từ đâu đến Trăng gợi cho Trần Đăng Khoa biết bao liên

tưởng, so sánh, mỗi liên tưởng, so sánh là một điều bất ngờ, thú vị, ngộ nghĩnh mà lại rấthợp với trẻ con:

Trăng như cái mâm con

Ai treo ông cao thế Ông nhìn đàn em bé Muốn khoe cái mặt tròn

(Trông trăng)

Trăng hồng như quả chín Lửng lơ trước sân nhà…

Trăng tròn như mắt cá Không bao giờ chớp mi Trăng bay như quả bóng Bạn nào đá lên trời…

(Trăng ơi… từ đâu đến)

Đó là những lúc trăng tròn Còn khi trăng khuyết thì:

Ông trăng cười những lợi Răng chẳng chiếc nào còn

(Trăng đầu tháng)Không chỉ có trăng mà tất cả cảnh vật ở làng quê ấy đều gợi cho chúng ta một cảmgiác thanh thản, bình yên khi đọc lên những vần thơ được viết từ tâm hồn tinh tế, nhạycảm, sâu sắc của Trần Đăng Khoa Nhà thơ nhỏ này không chỉ quan sát mà còn hòa lòngmình với thiên nhiên nên lắng nghe được mọi âm thanh, phát hiện được sự vận động của sự

vật như trong bài Chớm thu:

Nửa đêm nghe ếch học bài

Trang 36

16

Trang 37

Lưa thưa vài hạt mưa ngoài hàng cây Nghe trời trở gió heo may

Sáng ra vại nước rụng đầy hoa cau.

Dường như thời khắc nửa đêm gây cho người ta niềm xúc động mạnh mẽ Lúc nàycon người sẽ được trở về sống với chính mình chứ không phải cho kẻ khác Và, chỉ nhữngngười nào có những nỗi niềm, trăn trở mới phải thức đến lúc này Chú bé Trần Đăng Khoa,

có lẽ, chỉ giật mình thức giấc nhưng trong cái se lạnh của gió heo may cùng tiếng mưa khẽrơi và hương thơm thoang thoảng của hoa cau đã không tài nào ngủ tiếp được Cảnh vậtthiên nhiên đã không vận động, biến đổi một mình mà còn có một con người bé nhỏ đang

lặng theo dõi Nằm trong nhà mà nghe được nhiều sự vật như thế, hẳn không chỉ Trần

Đăng Khoa có thính giác tinh nhạy mà chính là nhờ vào vốn hiểu biết của mình Kiểu mưanhẹ nhàng điểm xuyết thêm cái rét mướt của gió heo may báo hiệu một mùa Đông sắp đếnchỉ có ở đồng bằng Bắc bộ mà thôi Một bài thơ ngắn nhưng nắm bắt được khoảnh khắctuyệt vời của đất trời Em nhỏ sống ở miền Nam không thể viết được những câu thơ nhưthế

Trần Đăng Khoa còn nghe được rất nhiều âm thanh mà không phải ai cũng nghe

được nếu như không có sự tinh nhạy của giác quan, đặc biệt là tâm hồn yêu thiên nhiên sâuđậm:

Tiếng sương đọng mật Đọng mật trên cành tre Nghe ri rỉ tiếng sâu

Nó đang thở cuối tường Nghe rì rầm rặng chuối

Há miệng đòi uống sương

(Nửa đêm tỉnh giấc)Đọc những câu như thế, chúng tôi không thể không xuýt xoa bởi phát hiện tinh vicủa Trần Đăng Khoa và tự nhủ: Thì ra giọt sương, rặng chuối, sâu cũng có âm thanh nữađấy Nhưng chắc gì chúng ta nghe được nếu không có một tâm hồn như Trần Đăng Khoa.Cái tài, cái tình của Trần Đăng Khoa còn thể hiện ở việc cảm nhận được một âm thanh màmình không thể gọi tên, và không biết có thực hay không:

Một tiếng gì không rõ Xôn xao cả đất trời…

Sẽ không quá lời khi Dương Thu Hương đã mượn lời của Pautôpxki nhận xét về

Anđecxen để nói tâm hồn nhạy cảm của Trần Đăng Khoa: “ Có tài nhìn thấy trong đêm tối

tiếng quang xa của tường vi giống ánh lấp lánh của đêm trăng, (…) có tai nghe thấy tiếng càu nhàu của một gốc cây bị dẫn lưu cữu trong rừng” [11;110].

Nếu như ở bài Chớm thu và Nửa đêm tỉnh giấc, tác giả đã gợi cho chúng ta một không gian, thời gian thật thơ mộng, bình yên của làng quê thì ở bài Ò ó o… là một cảnh

Trang 38

17

Trang 39

ồn ào, náo nhiệt của làng quê vào buổi sớm: Tiếng gà – Giục quả na – Mở mắt – Tròn xoe

- Giục hàng tre – Đâm măng – nhọn hoắt – Giục buồng chuối – Thơm lừng – Trứng cuốc –

Giục hạt đậu – Nảy mầm – Giục bông lúa – Uốn câu – Giục con trâu – Ra đồng – Giục đàn sao – Trên trời – Chạy trốn,… Tất cả như hối hả, như bừng tỉnh sau một giấc ngủ.

“Tiếng gà đánh tan âm khí nặng nề, ở hoàn cảnh nước ta đang có giặc Mĩ xâm lược…” (Một em nhỏ làm thơ – Xuân Diệu) Tiếng gà như một hiệu lệnh báo hiệu cho một ngày

mới bắt đầu, sự vật thì sinh sôi, nảy nở, chuyển đổi liên tục còn con người thì lao động sảnxuất phục vụ cho công cuộc vệ quốc vĩ đại Nhịp điệu bài thơ thật sôi nổi, rộn ràng nhưchính cuộc sống của những năm tháng chống Mĩ “tất cả tất cả cho tiền tuyến”

Người đọc thích và khen ngợi thơ Trần Đăng Khoa không chỉ ở cách miêu tả thậthay, chân thật mà còn ở chỗ các sự vật đều có hồn, đều biến chuyển, vận động như conngười Trẻ em thường lầm tưởng những điều chúng trông thấy thực sự và những điềuchúng tưởng tượng từ thực tế ấy Bởi thế, thơ của chúng miêu tả về sự vật vừa quen màcũng vừa lạ lùng, ngộ nghĩnh, đáng yêu Những chuyển đổi âm thầm của vạn vật đượcTrần Đăng Khoa cảm nhận một cách tinh tế: trời trở gió heo may, sắp mưa, tiếng gió trởmình trăn trở trong đêm thu, nhịp thở của cái ngõ nhỏ, tiếng sâu, tiếng hạt sương đọng mật,

“tiếng cây lách cách đâm chồi” và tuyệt vời hơn nữa là tiếng rơi của chiếc lá đa “tiếng rơi

rất mỏng như là rơi nghiêng” Câu thơ này đã được mọi người hết lời khen ngợi Nghiêng

gợi tả hình dáng nhiều hơn nên khi mới đọc ta cứ nghĩ rằng người viết đã trông thấy chứ không phải nghe thấy.

Đọc thơ Trần Đăng Khoa, ta như được sống với những hình ảnh dung dị nhất vềmột miền quê yên bình, ấm áp tình người Tất cả những sự vật, sự việc, con người dướicon mắt trẻ thơ thông minh, đầy sáng tạo đã đi vào thơ đong đầy kỉ niệm Một phút đứng ở

bờ ao nhìn hoa khế rụng, nghe tiếng chim hót, một lần sang nhà bạn thấy chú bù nhìn, mộtmầm hoa dại ven đường,… cũng gợi cho Trần Đăng Khoa niềm thương mến thiết tha Tất

cả hồn quê được Trần Đăng Khoa lưu giữ bằng thơ để những ai mỗi khi nhớ quê hươngđọc lên cảm thấy mình đã tìm được một đồng hương, một tri âm

Viết về thiên nhiên thành công như thế, phải thừa nhận rằng bên cạnh tâm hồn, tàinăng của mình Trần Đăng Khoa còn học tập rất nhiều từ văn học dân gian và các nhà văn,nhà thơ bậc thầy Những học tập đó được vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo Trong bài

Đám ma bác Giun ta thấy thấp thoáng hình bóng ca dao:

Con cò mắc dò mà chết

Mẹ con bìm bịp đổ thóc nếp ra xay

Cà cuống uống rượu la đà Con cóc, con ngóe nhảy ra chia phần

Từ nhà văn Tô Hoài, Trần Đăng Khoa đã học để viết “Bờ tre vẫn chú dế mèn vuốt

râu” (Gửi bạn Chi-lê) dựa vào “Dế mèn phiêu lưu kí” và “Hạt mẩy uốn cong – Chim ngói bay theo đàn” dựa vào đoạn văn “Tháng năm chim gáy đi ăn đôi, tháng mười chim gáy về

Trang 40

18

Tiêu đề	Thế Giới Nghệ Thuật Thơ Trần Đăng Khoa Thời Niên Thiếu
Tác giả	Trần Thị Định
Người hướng dẫn	Th.S Nguyễn Thị Hồng Hoa
Trường học	Trường Đại Học An Giang
Chuyên ngành	Ngữ Văn
Thể loại	Khóa luận tốt nghiệp
Năm xuất bản	2008
Thành phố	Long Xuyên

Định dạng
Số trang	114
Dung lượng	507,5 KB