Tiết túc động vật chân khớp doc

Liên quan giữa:Hình thể học ĐVCK – Cơ chế thuốc diệt ĐVCK Thuốc diệt côn trùng có các đích tác động sau: Hệ thần kinh Sự tăng trưởng và phát triển... Vai trò của ĐVCK trong y học- Trung

TI Ế T TÚC

Arthropoda

ĐẠI CƯƠNG

Mục tiêu học tập

Nêu các đặc tính của tiết túc

Nêu sơ lược đặc điểm giải phẩu sinh học của tiết túc Nêu mối liên quan giữa cấu trúc cơ thể ĐVCK và tác dụng của thuốc diệt tiết túc

LỚP GIÁP XÁC (Crustacea): cua tôm, cyclops

Lớp Đa túc (Myriapoda): cuốn chiếu, rết

ĐẶC TÍNH TỔNG QUÁT

Đối xứng song phương

Cĩ đốt

Khơng xương sống

Mặt ngồi được bọc bởi một lớp giác tố (chitin)

Các đốt ăn khớp với nhau được nhờ lớp giác tố

Phụ bộ đầu: Râu đĩng vai trị xúc giác

Hình thể

Thân chia làm 3 phần: đầu, ngực và bụng

Hình thể học bên trong

Bộ máy tiêu hóa:

Phần trước: miệng, yết hầu, thực quản, bầu diều và tiền vị

Phần giữa chứa dạ dày

Phần sau: ruột, trực tràng, tuyến hậu môn

Bộ máy hô hấp: da, mang, khí quản,

Bộ máy tiêu hoá

Hình thể học bên trong

Bộ máy tuần hoàn: vận chuyển chất dinh dưỡng trong

xoang đại thể nhờ cơ quan bơm máu (tim)

Bộ máy bài tiết: Tuyến háng, ống Malpighi, tuyến hậu môn

Bộ máy thần kinh

Bộ máy sinh dục

Liên quan giữa:

Hình thể học ĐVCK – Cơ chế thuốc diệt ĐVCK

Thuốc diệt côn trùng có các đích tác động sau:

Hệ thần kinh

Sự tăng trưởng và phát triển

Vai trò của ĐVCK trong y học

- Trung gian truyền bệnh:

Vận chuyển mầm bệnh cơ học: ruồi nhà Vecteur: muỗi, ruồi trâu…

(Ruồi Glossina → bệnh ngủ Phi châu,

Thở bằng mang

(Giáp xác)

Thở bằng khí quản

LỚP NHỆN

BỘ VE MẠT (Acarina)

Mục tiêu học tập

Mô tả hình thể và các đặc điểm của bộ Ve mạt

Nêu các đặc điểm về hình thể, sinh học & vai trò gây bệnh

của cái ghẻ

Nêu đặc tính tổng quát về hình thể và sinh học của ve

HÌNH THỂ HỌC CỦA LỚP NHỆN

Đầu ngực bụng không phân chia rõ

CON TRƯỞNG THÀNH:

4 đôi chân gồm 6 đốt, Không cánh, không angten.

Bộ phận miệng: kìm, xúc biện, hạ khẩu.

Bộ máy tiêu hoá gồm nhiều túi toả ra ở ruột

Hệ hô hấp: khí quản

Bài tiết do những ống malpighi đãm nhiệm

Thường đẻ trứng

•Thân có lông dài

•Thân không có lông hay chỉ

có những lông ngắn

MẠT

•Nhỏ phải dùng KHV

VELớn, mắt thường trông thấy

được (trừ cái ghẻ phải dùng

kính lúp)

PHÂN BIỆT VE VÀ MẠT

CÁI GHẺ

HÌNH THỂ

SACOPTES SCABIEI (CÁI GHẺ)

Sinh học Ký chủ: người, hữu nhủ, gia súc và hoang dã

Tất cả các giai đoạn đều đào hầm sống dưới da

Cái ghẻcái

Chu trình lây nhiễm của Sarcoptes scabiei

Vị trí thường gặp:

kẻ ngón tay, mặt trước cổ tay, nách,

thắt lưng,

vú, mông…

(trừ mặt)

Chu trình phát triển của Sarcoptes scabiei

TRIỆU CHỨNG BỆNH CÁI GHẺ

Ngứa về đêm

Đường hầm: 3-15 mm (ngón tay, cổ tay, chân)

Mụn nước trong, hơi lồi, thường ở kẻ ngón tay

Biến chứng: viêm da bội nhiễm, chàm hoá, viêm cầu thận

Vết thương bệnh cái ghẻ

Bệnh cái ghẻ

Cái ghẻ sống ở da

Cái ghẻ sống ở da và đẻ trứng

Cái ghẻ đào hầm sống ở da và đẻ trứng

Bệnh ghẻ ở heo

Bệnh ghẻ ở chó

Bệnh ghẻ ở thỏ

ĐIỀU TRỊ BỆNH CÁI GHẺ:

Điều trị người bệnh, tổng vệ sinh

Thuốc mỡ cĩ lưu huỳnh (mùi khĩ chịu)

Dung dịch benzoat-benzyl 30% (Ascabiol*) (ít tác dụng phụ)

Lindan 1% (CCĐ trẻ em, phụ nữ cĩ thai)

DEP (Diethyl Phtalat) (CCĐ trẻ sơ sinh; khơng bơi vào BPSD)

Pyréthrinoid (Sprégal*) dạng phun mù (Dùng cho trẻ em, phụ nữ cĩ thai)

Crotamiton (Eurax*) dưới dạng thuốc mỡ (Dùng cho trẻ em khơng quá 1 lần/ngày)

Thường thoa thuốc ban đêm, trước khi đi ngủ Sáng hơm sau tắm rửa và thay quần áo sạch

Ve Đặc tính tổng quát

Thân: bầu dục, 5 - 8 mm

Lỗ thở ở giữa hay sau thân (nằm về phía bụng)

Bộ phận miệng = chủy Chủy gồm có:

1 hạ khẩu

2 câu (chelicera)

Chủy nằm dưới bụng

Có chủy ở mút đàng đầu

Không có bàn chân hútBàn chân hút

Họ Ixodidae (ve cứng)

Ixodes Rhipicephalus

Nhộng (4 cặp chân, hút máu)

PHÂN LOẠI

Những côn trùng toàn biến thái

Bộ hai cánh (Diphtera): có 2 cánh ở thể màng (ruồi, muỗi)

Bộ Siphonaptera (Côn trùng thoái hóa cánh):

phát triển cặp chân sau để nhảy xa (bọ chét)

Những côn trùng bán biến thái

Bộ không cánh (Anopleura) : không có cánh (chí)

Bộ côn trùng 2 cặp cánh (Diphtera)

Mục tiêu học tập

- Trình bày đặc điểm về hình thể, sinh học, vai trò truyền bệnhcủa giống ruồi chích và hút máu và giống ruồi không chích

- Trình bày hình thể và sinh thái của muỗi

- Trình bày sự khác biệt về hình thể và vai trò gây bệnh của 3

Ruồi trưởng thành

Đầu ruồi

Aáu trùng Ruồi

Chu trình phát triển

Ruồi cái

Trứng Nhộng/kén

Ruồi chích và hút máu: ruồi Trâu ( Tabanidae).

Quan trọng trong y học

Giống Chrysops:

Truyền bệnh giun chỉ Loa Loa;

Truyền Bacillus anthracis cho ngựa, cừu

Simulium (ruồi đen):

Tiết độc tố, Truyền bệnh giun chỉ Onchocerca volvulus

Những giống ruồi không chích

Ruồi trưởng thành: tải mầm bệnh

Ruồi Musca domestica (ruồi nhà) tải vi khuẩn lỵ, thương hàn, dịch tả, lao, cùi; trứng giun sán; bào nang amip

Ấu trùng Ruồi: gây bệnh giòi ruồi

Bệnh giòi vết thương (ấu trùng Lucilia)

MUỖIPhân loại:

Anopheles: A hyrcanus, A.vagus và A aconitus

Culex: Culex fatigans

Aedes: Aedes aegypti

Bộ phận đầu của muỗi

ăngten

Xúc biện

Môi trên Hàm trên Hàm dưới

Môi dưới

Mảnh môi

Hạ yết hầu

Bộ phận đầu của muỗi

Muỗi anopheles trưởng thành

Muỗi anopheles

Ống thở

Muỗi Culex

Con trưởng thành

Ống thở

Muỗi Aedes

Anopheles sp.

Muỗi đòn xóc Aedes aegypti

Muỗi vằn

MUỖI: Sinh thái muỗi *

Máu 25-30 o C Nước

Muỗi trưởng thành

Trứng Nhộng

Ảnh hưởng của nước

A.minimus, A.jeyporiensis, A.maculatus:

Vai trò truyền bệnh của muỗi

Anopheles: truyền bệnh sốt rét & bệnh giun chỉ Bancroft

Loài chính: A.minimus, A.jeyporiensis, A.maculatus,

A balabacensis, A sundaicus và A subpictus

Muỗi culex:

Culex fatigans truyền bệnh giun chỉ Bancroft

C pipiens, C tritaeniorhynchus: TB viêm não Nhật Bản B

Aedes:

Aedes aegypti TB sốt xuất huyết, bệnh sốt vàng

Dấu hiệu bệnh SXH

Sốt 39 – 400 liên tục 3 – 4 ngày

Dấu dây thắt dương tính

Xuất huyết da; chảy máu chân răng, nướu răng; tiêu ra máu; rong kinh

Chân tay lạnh, ẩm

Đau bụng

Sốc (ngày thứ 3 – 6): mệt, chân tay lạnh, tiểu ít, nôn hay đi tiêu ra máu.

Mạch nhanh, huyết áp kẹp (hiệu số HAmax và HAmin ≤20 mm Hg), hay

Chăm sóc bệnh nhân

Nghỉ ngơi.

Ăn nhẹ

Uống nhiều nước (ORS 100–150ml nước/kg/ngày), nước cam, nước chanh

Truyền Lactate Ringer hay NaCl 0,9%

Hạ nhiệt, lau nước ấm

(Paracetamol 10 – 15 mg/kg/lần, 4 – 6 lần/ ngày Tối đa ≤60 mg/kg/24h)

 KHÔNG: cạo gió, cắt lễ, mặt nhiều quần áo, cữ ăn

 CCĐ: Aspirine

Nhiều ca tử vong do truyền dịch sớm gây ứ nước và tràn dịch màng phổi

PHƯƠNG PHÁP HÓA HỌC

Hợp chất vô cơ

Chất xanh Paris hay acetoarseniate đồng (diệt ÂT muỗi)

Keo silic làm mất nước côn trùng.

Hợp chất chlor hữu cơ

DDT (Dichloro- Diphenyl-Trichloroethane) (độc thần kinh gây chết côn trùng, cấm sử dụng)

HCH (Hexachloro cyclohexan) (độc hơn DDT, cấm sử dụng)

Methoxychlor, Dieldrin ( có nhiều chủng kháng thuốc, rất độc đối với người

Hợp chất hữu cơ có phospho (lân hữu cơ)

Ứ c chế men acetylcholinesterase, độc hệ thần kinh thực vật

Malathion

• Tương đối an toàn và ít độc.

• Dùng phòng sốt rét

• Tác dụng yếu trên Aedes aegypti và bọ chét

Fenitronithion: dùng diệt muỗi trong chương trình phòng chống SR

Fenthion: dùng diệt muỗi đô thị

Dichlorvor (DDVP) dùng diệt côn trùng trong nhà

Parathion: độc tính cao qua đường miệng, hô hấp của thú, dùng diệt ÂT

muỗi.

Chlorpyrifos: dùng diệt ÂT muỗi.

Kháng men cholinesterase, độc cho loài hữu nhũ.

Propoxur: dùng diệt gián và côn trùng trong nhà.

Carbaryl: dùng diệt côn trùng, bị côn trùng đề kháng.

Pyréthrine (chất tự nhiên), Pyréthrinoide (chất tổng hợp)

Pyréthrine trích từ chrysanthenum (hoa cúc ở Nhật), tác dụng độc trên hệ thần kinh gây co giật và liệt.

Tác dụng diệt côn trùng nhanh và mạnh, ít độc đối với người và động vật, phổ rộng.

Pyréthrinoide > Pyréthrine.

TRỪ MUỖI

Phương pháp phòng vệ

• Ngủ mùng, đặt lưới cửa ra vào & cửa sổ

• Cất nhà ở những nơi có nhiều gió.

• Bôi dầu xua muỗi: dầu sả, dầu bạc hà, long não

• Hóa chất (dimetyl phtalat, benzoat benzil)

• Hun lá sả, hoa cúc khô, lá xoan để xua muỗi.

Phương pháp tấn công

Muỗi trưởng thành: Malathion, Fenthion… Pyrethrin, Pyrethrinoid như:

Allethrin, Alphacypermethrin, Bambancyphaclothrin (tẩm màn).

Phương pháp sinh học

Vịt, cá ăn lăng quăng VK Bacillus thuringiensis gây bệnh cho ÂT muỗi

Phương pháp di truyền học

TÁC HẠI DO THUỐC DIỆT CÔN TRÙNG

Suy chức năng gan, thận

Rối loạn thần kinh

Khiếm khuyết về sinh sản

Gây ung thư (gan, lách, da, tủy, bệnh bạch cầu, dạ dày, tuyếntiền liệt, não, máu…)

Những thuốc diệt côn trùng đang được phép lưu hành trên thị trường,

TRỪ Ấu trùng

Trồng trọt đất bỏ hoang

Tháo nước đọng

Dùng hóa chất: dầu lửa

Nuôi động vật thích ăn lăng quăng: cá, vịt

BỌ CHÉT

PHÂN LOẠI

Đầu có lông tơ

Pulex irritans sống ở người, truyền bệnh dịch hạch giữa người & người.

Xenopsylla cheopis sống ở con chuột, ít chọn lọc ký chủ, truyền bệnh dịch hạch từ chuột cho người

Đầu có lược

Ceratophyllus fasciatus sống ở chuột, truyền bệnh đậu lào chuột, KCTG Hymenolepis nana

Ctenocephalides canis

BỌ CHÉT

BỌ CHÉT

BỌ CHÉT

Rãnh sinh dục

Túi chứa tinh

SINH HỌC

Trưởng thành

TrứngNhộng

Sống ở những động vật có xương sống máu nóng

BỌ CHÉT

Chu Trình gây bệnh của BỌ CHÉT

Vai trò gây bệnh

Xenopsylla cheopis, Ceratophyllus fasciatus:

đậu lào chuột (typhus murin)

Ceratophyllus fasciatus: KCTG Hymenolepis nana

Tự đọc

Chí

Bọ gậy (lăng quăng)

Quăng (Thanh trùng)

Muỗi TT

Đẻ 100-400 trứng

2-3 ngày

8-12 ngày CHU KỲ CỦA MUỖI *

Bệnh do muỗi truyền

• Sốt rét

• Sốt xuất huyết

• Giun chỉ

• Viêm não Nhật Bản B (truyền bởi Culex)

• Sốt vàng gây viêm gan thận xuất huyết, thường tử vong