DẠY HỌC TÍCH HỢP TRONG ĐỊA LÝ I PHẦN MỞ ĐẦU Hiện nay Bộ Giáo dục và đào tạo đang từng bước thay đổi, đổi mới chương trình giáo dục, từ giáo dục nội dung sang giáo dục phát triển năng lực để học sinh t.
Trang 1I PHẦN MỞ ĐẦU
Hiện nay Bộ Giáo dục và đào tạo đang từng bước thay đổi, đổi mới chương trình giáo dục, từ giáo dục nội dung sang giáo dục phát triển năng lực để học sinh
tự chủ tự học và phát huy năng lực, giúp học sinh sẽ được học tập từ đó hình thành phẩm chất tươi đẹp để phục vụ cho tổ quốc và thực hiện thành công Nghị quyết
số 88/2014/QH13 ngày 28 tháng 11 năm 2014 của Quốc hội về đổi mới chương
trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông cũng như Nghị quyết số 51/2017/QH14 ngày 21 tháng 11 năm 2017 của Quốc hội điều chỉnh lộ trình thực hiện chương
trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông mới
Nếu tích hợp đã được dạy từ nhiều năm trước, thông qua các cuộc thi Vận dụng kiến thức chuyên môn giải quyết vấn đề thực tế, hay dạy học tích hợp Trong thực tế hầu hết các giáo viên đứng lớp đã từng dạy và đang tích hợp nội dung của các môn học khác để làm nổi bật nội dung của môn học chính Tuy nhiên nhiều giáo viên hầu như chưa làm việc này thường xuyên và có hệ thống chính vì điều
đó hiệu quả chưa thể hiện rõ ràng
Dạy học tích hợp là liên hệ các hiện tượng, vấn đề thực tế vào trong quá trình dạy và học góp phần xây dựng thái độ học tập đúng đắn, phương pháp học tập chủ động, tích cực, sáng tạo; lòng ham học, ham hiểu biết, năng lực tự học, năng lực vận dụng kiến thức vào cuộc sống Đồng thời giúp cho học sinh có được những hiểu biết về các vấn đề kinh tế - xã hội của thế giới, của một số quốc gia
và khu vực Học sinh nắm được những ảnh hưởng của những hoạt động của con người lên hệ tự nhiên Từ đó, học sinh ý thức được hoạt động của bản thân trong cuộc sống, đặc biệt là đối với vấn đề môi trường, dân số, phòng chống thiên tai, bảo vệ các loài động vật, an toàn giao thông
Qua nhiều năm giảng dạy và tìm hiểu nghiên cứu bản thân đã dạy và tìm hiểu sâu hơn về dạy học tích hợp ở cấp trong cơ sở gồm các nội dung sau:
- Tích hợp nội môn
Trang 2- Tích hợp liên môn
- Tích hợp trải nghiệm
II NỘI DUNG
2 1 Khái niệm dạy học tích hợp
Theo từ điển Giáo dục học, tích hợp là “Hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch giảng dạy”
Theo từ điển tiếng Việt, tích hợp là “Sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng Tích hợp là sự hợp nhất, sự hòa nhập, sự kết hợp”
Theo Nguyễn Văn Khải: “Dạy học tích hợp tạo ra các tình huống liên kết tri thức các môn học đó là cơ hội phát triển các năng lực của học sinh Khi xây dựng các tình huống vận dụng kiến thức, học sinh sẽ phát huy được năng lực tự lực, phát triển tư duy sáng tạo”
2.2 Mục đích dạy học tích hợp
Dạy học tích hợp nhằm hướng đến 4 mục đích chính sau:
- Định hướng vấn đề cần giải quyết - năng lực thực hiện công việc
- Định hướng cuộc sống thật, hoạt động nghề nghiệp thật, giải quyết những vấn
đề liên quan đến cuộc sống và nghề nghiệp
- Phát triển năng lực thực hiện ở người học
- Giảm sự trùng lặp kiến thức kỹ năng giữa các môn học
2.3 Thực trạng
Thuận lợi
Chúng tôi là những giáo viên nhiệt tình, đam mê, luôn chịu khó tìm tòi sáng tạo, luôn trau dồi, tích lũy kinh nghiệm và trăn trở đưa ra nhiều ý tưởng trong công tác giảng dạy và các hoạt động chuyên môn
Trang 3Kiến thức chương trình Địa lí liên quan thực tiễn và có tính ứng dụng rất cao vào cuộc sống hàng ngày Đây cũng là một điều rất cần thiết của ngành giáo
dục nước ta là học đi đôi với hành, học tập gắn liền với cuộc sống Việc hình
thành và phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn cuộc sống cho học sinh đang là một xu thế tất yếu Đối với Việt Nam, Chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2018, vấn đề này đã được đưa vào
Trong những năm qua vấn đề giáo dục kĩ năng sống cho học sinh đã được ngành giáo dục triển khai sâu rộng với mục tiêu chuyển từ cung cấp kiến thức là chủ yếu sang hình thành và phát triển những năng lực cần thiết ở người học để đáp ứng sự phát triển và sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước là điều kiện thuận lợi để giáo viên đổi mới phương pháp và giáo dục kĩ năng
Khó khăn
Bên cạnh những thuận lợi đó, chúng tôi cũng còn gặp một số khó khăn: - Đội ngũ giáo viên hiện nay phần lớn được đào tạo theo chương trình sư phạm đơn môn, chưa được trang bị về cơ sở lý luận dạy học tích hợp một cách chính thống, khoa học nên khi thực hiện phần lớn là do giáo viên tự tìm hiểu nên không tránh khỏi việc hiểu không đúng, chưa đầy đủ Phần lớn các giáo viên đã quen với việc dạy học đơn môn nên kiến thức các môn liên quan còn hạn chế
Phần lớn các ẹm học sinh học môn Địa lí vẫn chủ yếu nắm kiến thức bộ môn, còn việc sử dụng kiến thức, kỹ năng của các môn liên quan Toán, Lý, Hóa, Sinh… khai thác kiến thức mới ở môn Địa lí hay hiểu sâu vấn đề Địa lí còn hạn chế, một số em kỹ năng tính toán hay kiến thức Toán, Lý, Hóa, còn yếu
Chương trình sách giáo khoa hiện nay được viết theo kiểu đơn môn nên khi
tiến hành xác định nội dung tích hợp mang lại hiệu quả không cao
2.4 Nội dung tích hợp
Trong chương trình Địa lý nội dung tích hợp các phong phú và đa dạng phong phú về nội dung, chủ đề, hình thức Đa dạng về nguồn tiếp cận, cách thức
Trang 4tích hợp và khai thác thông tin
Nội dung tích hợp như an ninh quốc phòng, giáo dục kỹ năng sống, bảo vệ môi trường, chống biến đổi khí hậu toàn cầu với những nội dung tích hợp như vậy thì việc đảm bảo một hoặc hai nhiều hơn các nội dung trên cho một bài một tiết thì không đảm bảo nội dung trên lớp
Có một số nội dung tích hợp như giáo dục kỹ năng sống, bảo vệ môi trường, kiến thức quốc phòng an ninh chủ quyền biển đảo Đối với một số bài cái khó là thời gian để đảm bảo khi thích hợp nội dung nào cần tích hợp địa chỉ thích hợp mức độ tích hợp của từng nội dung và đỗ ưu tiên của nội dung
Các nội dung tích hợp không chọn lọc kỹ và khi tích hợp không linh hoạt
sẽ trở nên cứng nhắc khô khó tiếp thu mạch kiến thức cần khắc sâu cho học sinh Ngoài ra cần xác định vị trí thích hợp trong bài dạy, việc xây dựng không rõ ràng dẫn tới nội dung thích hợp bị hạn chế và dễ làm mất thời gian
- Tích hợp nội môn:
Nội dung tích hợp hạn chế về thời gian, bị trồng chéo
Vị trí tích hợp chưa phù hợp
Khi tích hợp giáo viên dễ bị tách ra khỏi bài học
- Tích hợp liên môn và trải nghiệm
Giáo viên còn hạn chế về kiên thức liên môn
Phương pháp tích hợp chưa phù hợp
- Tích hợp trải nghiệm cần có không gian, thời gian, tư liệu, kinh phí
2.5 Nội dung
Dạy học tích hợp liên môn là dạy học những nội dung kiến thức có liên quan đến hai hay nhiều môn học Tích hợp là nói đến phương pháp và mục tiêu hoạt động dạy học còn liên môn là đề cập đến nội dung dạy học Đã đề học tích hợp thì chắc chắn phải dễ kiến thức liên môn và ngược lại, để đảm bảo hiệu quả của dạy lên môn thì phải bằng cách và hướng tới mục tiêu tích hợp Ở mức độ
Trang 5thấp thì để học tích hợp mới chỉ là lồng ghép những nội dung giáo dục có liên quan vào quá trình dạy học một môn học như: lồng ghép giáo dục đạo đức, lối sống, giáo dục pháp luật, giáo dục chủ quyền quốc gia về biên giới biển đảo, giáo dục sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả bảo vệ môi trường an toàn giao thông
Mức độ tích hợp cao hơn là phải xử lý các nội dung kiến thức cho mối liên quan với nhau, đảm bảo cho học sinh vận dụng được tổng hợp các kiến thức một cách hợp lý, để giải quyết vấn đề trong học tập trong cuộc sống đồng thời tránh việc học sinh phải học lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở các môn học khác nhau Chủ đề tích hợp chuyên môn là những chủ đề có nội dung kiến thức liên quan đến hai hay nhiều môn học, thể hiện sự ứng dụng của chúng trong cùng một hiện tượng quá trình trong tự nhiên hay xã hội
Giáo viên thiết kế các bài học để triển khai trong quá trình dạy học các môn học thuộc chương trình giáo dục phổ thông theo hướng tiếp cận tích hợp nội môn hoặc tích hợp liên môn Nội dung bài học bám sát nội dung chương trình của các môn học nhằm thực hiện chương trình giáo dục phổ thông theo thời lượng quy định của các môn học trong chương trình Học sinh thực hiện bài học chủ động nghiên cứu sách giáo khoa, tài liệu học tập để tiếp nhận và vận dung kiến thức thông qua các hoạt động: dưới sự hướng dẫn của giáo viên
Cách thức thực hiện:
+ Tiến trình tổ chức hoạt động dạy học được thiết kế theo các phương pháp
và kĩ thuật dạy học tích cực Sử dụng các kỹ thuật dạy học trong tiết học
+ Mỗi hoạt động học được thiết kế rõ ràng về mục đích, nội dung, dự kiến sản phẩm học tập mà học sinh phải hoàn thành và cách thức tổ chức hoạt động học tập Các nội dung tích hợp đó có thể được thể hiện cả ở trong và ngoài lớp học (ở trường, ở nhà và cộng đồng)
+ Cần thiết kế bài học điện tử trên mạng để giao nội dung tích hợp, bài tập
và hướng dẫn, hỗ trợ hoạt động học của học sinh bên ngoài lớp học thông qua
Trang 6mạng xã hội như zalo, hoặc giáo viên gửi đường link lên nhóm lớp để các em tham khảo trước
Tích hợp nội môn
Là tích hợp nội dung Địa lý vào môn học để đảm bảo hiệu quả môn học
Đó chính là các phần kiến thức cần khắc sâu cho học sinh trong một chủ đề bài học Để khắc sâu giáo viên liên hệ nội dung đã có sẵn trong bài với thực tế hoặc kiến thức của môn học khác
Lựa chọn nội dung dạy học căn cứ vào nội dung kiến thức trong chương trình môn học và các hiện tượng, quá trình gắn với các kiến thức đó trong tự nhiên,
xã hội; ứng dụng kiến thức có liên quan để lựa chọn nội dung của bài học
Xác định kiến thức liên quan cần giải quyết để thực hiện sao cho khi giải quyết vấn đề đó, học sinh phải học được những kiến thức, kĩ năng cần dạy trong chương trình môn học đã được lựa chọn
VD: Đối với môn GDĐP lớp 6 khi dạy đến phần Địa lý chúng ta phải cho
học sinh tích hợp kiến thức địa lý để biết đặc điểm tự nhiên, kinh tế của tỉnh mình
đang sinh sống Như địa phương em thuộc dạng địa hình nào? Dựa vào đặc điểm nào để nhận biết? Cho học sinh vận dụng vào để giải quyết vấn đề thực tế của địa
phương Qua đó đã hình thành cho học sinh năng lực vận dung kiến thức kỹ năng
đã học, thông qua cập nhật thông tin và thực hiện chủ đề học tập Hình thành phẩm chất tự chủ, tự học
Tích hợp liên môn
Là dạy học những nội dung kiến thức liên quan đến nhiều môn học Tích hợp là nói đến phương pháp dạy học và liên môn là đề cập nội dạy học Ở mức độ thấp thì lồng ghép giáo dục đao đức lối sống Nội dung tích hợp liên môn mang tính thực tiễn nên sinh động, hấp dẫn, có ưu thế trong việc tạo động cơ học tập Tuy nhiên đối với giáo viên việc tích hợp nội dung môn học khác vào bài học cần phải có kiến thức sâu và rộng
Việc vận dụng kiến thức tích hợp kết hợp với các phương tiện kĩ thuật dễ
Trang 7gây hứng thú học tập Địa lí cho học sinh, đồng thời giúp củng cố, kiểm tra, đánh giá kiến thức của học sinh và năng lực vận dụng của học sinh vào các tình huống
cụ thể Vì vậy, kiến thức tích hợp vừa có chức năng minh họa vừa có chức năng cung cấp nguồn tri thức cho học sinh Do đó, trong dạy học Địa lí giáo viên cần phát huy tốt các chức năng này
VD Trong bài học “Bài 14 Nhiệt độ và mưa Thời tiết và khí hậu” Địa lí 6 cần tích hợp với môn Vật lý về sự ngưng tụ của hơi nước Qua đó chúng ta cần xác định được những nội dung Vật lý, Toán học để tích hợp sao cho hài hòa, tránh tích hợp sâu để không đảm bảo kiến thức của bộ môn
Đối với môn Vật lý: lấy ví dụ minh họa về sự ngưng tụ và từ ví dụ các em
sẽ lĩnh hội được kiến thức sự ngưng tụ và điều kiện ngưng tụ thông qua ly nước
đá giáo viên đã chuẩn bị trước
Đối với môn Toán học sinh vận dụng kiến thức Toán học để tính toán nhiệt
độ trung bình ngày, tháng, năm Sự thay đổi nhiệt độ khi thay đổi độ cao
Tích hợp trải nghiệm
Là dạy học các kiên thức từ sách giáo khoa đến thực tế một cách trân thực nhất có thể Đối với hoạt động này có ưu điểm là học sinh sẽ nhớ rất lâu và khắc sâu kiến thức đã học, các em sẽ có nhiều hứng thú để học tập là động lực tự học
tự tìm hiểu các đối tượng Địa lí xung quanh mình Đối với hoạt động này giáo viên phải lên kế hoạch trước, được Lãnh đạo nhà trường đồng ý Trong kế hoạch phải nêu rõ được không gian, địa điểm, đối tượng học tập và nguồn kinh phí để thực hiện
Đối với môn Địa lý lớp 6 và 7 hầu hết là kiến thức về vũ trụ một không gian bao la, Trái Đất với những khái niệm trừu tượng và thế giới rộng lớn Việc cho các em trải nghiệm được nội dung trên chúng ta không khó thực hiện với công nghệ ngày nay
VD Trong Địa lí 7, chủ đề chung: Ngoài việc các em mô tả được một số cuộc phát kiến giáo viên sử dụng google earth giúp các em thấy được đoạn đường
Trang 8đi của các nhà thám hiểm, cho các em thấy được đô thị qua các thời gian để hiểu được sự phát triển đô thị
VD Đối với Địa lý địa phương lớp 9 cho các em thực hiện bài học khám phá thông qua sản phẩm học tập Học sinh sẽ hình thành được kiến thức thông qua vận dụng kiến thức về các hoạt động kinh tế, địa lý để tổ chức, thiết kế bài báo cáo hoặc tour du lịch nhằm quảng bá hình ảnh tỉnh Bạc Liêu
+ Kinh tế: Học sinh sẽ thu thập thông tin về các ngành như: Nông nghiệp, dịch vụ, công nghiệp Trong mỗi ngành các em phải nêu được thế mạnh dựa vào điều kiện tự nhiện và tài nguyên thiên nhiên của tỉnh nhà Như du lịch có những điểm tham quan nào, món ăn, …
+ Địa lý: tìm hiểu về diện tích, vị trí, độ dài của đường bờ biển Sự phân chia hành chính, đặc điểm địa hình và khí hậu …
- Học sinh ứng dụng CNTT: Sử dụng Ipad, điện thoại thông minh để giải quyết những yêu cầu trong bài học
Qua đó các em có thái độ nhận thức đúng đắn về vai trò của các hoạt động của các ngành kinh tế của tỉnh nhà Biết trân trọng, giữ gìn và phát huy các tiềm năng du lịch của địa phương
III KẾT LUẬN
Qua kết quả thực nghiệm của sáng kiến nêu trên phần nào cho chúng ta thấy việc vân dụng kiến thức tích hợp trong dạy học nói chung và trong dạy học Địa lí nói riêng có ý nghĩa to lớn trong dạy học Qua nội dung trên không những mang lại cảm hứng cho học sinh, kích thích học sinh làm việc mà còn góp phần quan trọng vào việc đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên, làm cho học sinh yêu thích môn Địa lí hơn Ngoài ra, học sinh có thể rèn luyện khả năng tự học, học sinh sẽ khắc sâu kiến thức hơn, hiểu thêm về các môn khoa học có liên quan, qua
đó học sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn như vấn đề môi trường, an toàn giao thông…
Nội dung sáng kiến trên đã làm rõ những vấn đề lý luận liên quan đến tích
Trang 9hợp vào trong dạy học Địa lí trung học phổ thông là cơ sở để thiết kế quy trình
tích hợp vào trong môn học, vừa giúp nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, vừa
làm thay đổi nhận thức, thái độ của học sinh cho sự hình thành và phát triển năng
lực giải quyết vấn đề thực tiễn
Việc dạy học tích hợp có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành và phát triển
năng lực cho học sinh, đặc biệt là năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn liên
quan đến giáo dục về môi trường, giáo dục về pháp luật, an toàn giao thông Đưa
nội dung dạy học tích hợp vào trong nhà trường phổ thông là một nhiệm vụ cấp
bách, phù hợp với mục tiêu đổi mới dạy học hiện nay
Trong dạy học Địa lí, giáo viên cần biết vận dụng kiến thức tích hợp có ở nhiều
nguồn khác nhau vì chúng ta đã biết địa lí là môn khoa học hết sức đặc biệt, nó
vừa thuộc khoa học tự nhiên vừa là môn khoa học xã hội Để phương pháp dạy
học tích hợp trong dạy học địa lí có hiệu quả cao nhất giáo viên cần biết tăng
cường phối hợp các phương pháp và phương tiện dạy học Bên cạnh đó, giáo viên
phải không ngừng tự học, tự nghiên cứu nhiều các môn học khác, cần phải nghiên
cứu chương trình sách giáo khoa các môn học có liên quan đến Địa lí để có kế
hoạch sử dụng kiến thức liên môn sao cho phù hợp với từng đối tượng học sinh
Qua nội dung trên giáo viên thực hiện tốt sẽ giúp học sinh khắc sâu kiến thức
và phát triển năng lực Địa lí và các phẩm chất theo yêu cầu của chương trình giáo
dục phổ thông 2018
Hưng Thành, ngày 10 tháng 12 năm 2022
Người thực hiện
Phạm Xuân An