Đại cương dược liệu pot

Năm thứ 3: Dược liệu 2 Nhận biết được một số nhóm hợp chất tự nhiên CH, Saponin, flavonoid, glycosid tim, anthraquinon  Biết cách chiết xuất các nhóm hợp chất trên  Biết các ph

DƯỢC LIÊÊU HỌC

CHƯƠNG TRÌNH ĐẠI HỌC – DƯỢC LIÊÊU 1

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC CẦN THƠ

Nguyễn Ngọc Quỳnh

1.Năm thứ 1: Nhận thức dược liệu

2.Năm thứ 3: Dược liệu 2

3.Năm thứ 4: Dược liệu 3

4.Năm thứ 5: Dược liệu 4 (Phương pháp nghiên cứu dược liệu)

1 Năm thứ 1: NhâÊn thức dược liêÊu

Mục tiêu:

Nhận thức và thuộc tên khoa học được khoảng

100 dược liệu

2 Năm thứ 3: Dược liệu 2

 Nhận biết được một số nhóm hợp chất tự

nhiên (CH, Saponin, flavonoid, glycosid tim, anthraquinon)

 Biết cách chiết xuất các nhóm hợp chất

trên

 Biết các phương pháp phân lập và định

lượng các nhóm hợp chất trên

3 Năm thứ 4: Dược liệu 3

• Nhận biết được một số nhóm hợp chất tự

nhiên (alkaloid, tinh dầu, động vật làm

thuốc, chất nhựa, chất béo)

• Biết cách chiết xuất các nhóm hợp chất

trên

• Biết các phương pháp phân lập và định

lượng các nhóm hợp chất trên

Mỗi sinh viên nộp một bài báo cáo sau mỗi buổi báo cáo

Thi thực hành tại PTN

Chuẩn bị: khăn, pank (giống cây nhíp lớn)

HÌNH THỨC LƯỢNG GIÁ

Lý thuyết

Thi trắc nghiệm và điền khuyết (khoảng 100 câu) Thực hành

Mỗi nhóm thực tập khoảng 40 sinh viên

Mỗi tiểu nhóm nhóm nhỏ khoảng 3-4 sinh viên Sinh viên chuẩn bài trước khi thực tập (thảo

luận trước khi thực hành) mỗi lần thảo luận được cộng điểm vào điểm thi

Lượng giá lý thuyết

4 Năm thứ 5: Dược liêÊu 4

 Seminar

 Sắc ký

Phân lập nhóm hợp chất tự nhiên

Làm tiểu luận (xây dựng tiêu chuẩn dược

liệu) Sinh viên được giao 1 dược liệu cụ thể

 Tìm tài liệu tổng quan về dược liệu nhận được

Định danh dược liệu

Phân tích sơ bộ thành phần hóa thực vật dược

liệu

Sắc ký nhóm hợp chất tự nhiên từ dược liệu nhận được

QUY ĐỊNH VỀ THỰC TẬP

Yêu cầu cao nhất : An toàn

• Phải đeo kính bảo vệ mắt

• Phải mặc áo blouse + cột tóc gọn gàng

• Không tự ý thay đổi quy trình thực tập

• Không tự ý sử dụng lửa trần trong phòng thực tập

•Phải dùng kẹp khi sử dụng bếp, bản mỏng

• Không cho nước vào acid: Chú ý khi rửa dụng cụ !!!

• 90% tai nạn về mắt trong phòng thí nghiệm :

Do cho nước vào acid / kiềm.

• Thời điểm dễ xảy ra tai nạn nhất :

Lúc rửa dụng cụ (ống nghiệm !!!)



Bắt buộc phải có : Kẹp y tế dài ≥ 20 cm

Nhãn trắng : Ghi bút chì, có thể tẩy xóa

Không ghi bằng bút bi, bút màu

mảnh giấy lọc,ghi bút chì

Không tự ý điều chỉnh bếp cách thủy

(đã Set up : Delay = 0; Hold = ∞)

DELAY

HOLD

Sinh viên phải chuẩn bị trước nội dung thực tập

• Phải đọc trước phần lý thuyết

(tối thiểu: Phần cơ sở lý thuyết, trong tài liệu thực tập)

• Phải có sơ đồ làm việc (Sơ đồ định tính, định lượng)

Báo cáo

• từng sinh viên riên biệt

• theo mẫu quy định

• ngắn gọn kết quả thực tập

nộp báo cáo đúng quy định vào buổi thực tập tiếp theo

BÀI MỞ ĐẦU

MỤC TIÊU

1 Biết được tổng quan về quá trình phát triển

của ngành dược liệu

2 Biết được các phương pháp thu hái chế

biến và bảo quản dược liệu

3 Biết được các phương pháp phân lập và

định lượng các nhóm hợp chất tự nhiên

NỘI DUNG

1 Định nghĩa dược liệu học

2 Lịch sử phát triển của dược liêÊu học

3 Thuốc có nguồn gốc tự nhiên trong chăm sóc sức

khỏe

4 Thu hái dược liêÊu

5 Ổn định dược liêÊu

6 Chế biến dược liêÊu

7 Các phương pháp sắc ký, ứng dụng trong

NC dược liêÊu

8 Các phương pháp quang phổ để xác định cấu trúc

dược liệu

ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA DƯỢC LIỆU HỌC

ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Hương Liệu

Mỹ Phẩm

Nguyên liệu làm thuốc

Cây,nấm độc, dị ứng Diệt côn trùng

Động vật Thực vật Vi sinh vật

Dược liệu học là môn khoa học nghiên cứu

về các nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc

tự nhiên

Dược liệu học là môn khoa học nghiên cứu

về các nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc sinh học

Định nghĩa

Cây thuốc (con thuốc)

• Cây (con) dùng với mục đích y học

Dược liệu

• Phần của cây thuốc (bộ phận, tòan cây) dùng làm thuốc

• Sản phẩm tiết, chiết

• Chất tinh khiết,

Ranh giới giữa cây thuốc và các lọai cây khác

• Cây độc

• Cây lương thực, thực phẩm, gia vị……

• Cây công nghiệp, cây cảnh………

Cây thuốc (con thuốc)

• Cây (con) dùng với mục đích y học

Dược liệu

• Phần của cây thuốc (bộ phận, tòan cây) dùng làm thuốc

• Sản phẩm tiết, chiết

• Chất tinh khiết

Ranh giới giữa cây thuốc và các lọai cây khác

• Cây độc

• Cây lương thực, thực phẩm, gia vị……

• Cây công nghiệp, cây cảnh………

Một số quan điểm

• Cây thuốc (con thuốc)

Cây (con) dùng với mục đích y học

Các lĩnh vực nghiên cứu của dược liệu

• Tạo nguồn nguyên liệu làm thuốc

• Kiểm nghiệm và tiêu chuẩn hóa

• Chiết xuất các hoạt chất từ dược liệu

• Nghiên cứu thuốc mới

Tạo nguồn nguyên liêêu làm thuốc

Kiểm nghiêêm và tiêu chuẩn hóa

Chiết xuất các hoạt chất từ dược

liêêu

1 Lịch sử phát triển của dược liệu học

Nguồn gốc “Cổ xưa như lịch sử loài người”

 Cách thức thu thập kinh nghiệm

 Cách thức lưu truyền và giữ kinh nghiệm

 Sự phát triển và chuyên môn hóa

CÁC NỀN Y HỌC CÔ

1.1 Nền Y học Assyria - Babilon

1.3 Y Ấn độ

 Ayurveda: khoa học sự sống (4000 – 1000 Tcn)

 Có ảnh hưởng lớn tới nhiều nền văn minh

 Thuật dưỡng sinh, phép dưỡng sinh

 Charaka (200 Scn): 500 phương thuốc

 Susruta (400 Scn): 750 cây thuốc.

1.5 Y học Hylap

Hyporate 460 Tcn

•Sử dung trên 200 cây thuốc

•Ảnh hưởng lớn tới Y học

Aristoteles (384 – 322 tcn)

Triết gia (nhà luâên lý học), Suy nghĩ,

trãi nghiêêm đến tư duy trù tượng

nhà tự nhiên học (vâêt lý học và sinh

1.6 Y học La mã

Thừa hưởng thành tựu y học Hylap

Là nguồn gốc của y học phương tây Suy vong 476 scn

• Là một nhà y học của quân đội

• Quyển De Materia Medica có 600 loài cây thuốc

• Là tác giả nổi tiếng trong lĩnh vực dược liệu

• Có ảnh hưởng lớn tới Y học phương tây

Dioscorides (40-90 Scn)

•Quan niêêm chữa bêênh mới

•Phương pháp bào chế

•Có ảnh hưởng lớn tới y học phương tây

Galien 129-199

1.7 Sự phát triển của y học phương tây

Sự phát triển của Y học phương tây

• Thời Trung cổ

Ảnh hưởng của giáo hội

Y học không phát triển

Các hiệu thuốc thế kỷ 7-8

Avixen (Avicenne), 980-1036 là nhà khoa học Ả Rập lớn cuối cùng, nghiên cứu triết học, toán, thiên văn, y học, giả kim thuật, nhưng hoạt động nhiều trong lĩnh vực y học , nghiên cứu về chất vô cơ và hữu cơ

• Thời Phục Hưng (1300 – 1650)

 Thuâêt giả kim

 Khoa học phát triển, y học phát triển

Sự phát triển của Y học phương tây thời cận Đại

• Kỷ ánh sáng ( 1650 – 1750)

• 1700 Dale tách ngành dược ra khỏi ngành y

• Vườn cây thuốc

• Khoa học phát triển

• Thực vật học, hóa học

• Hóa học ra đời tách khỏi dược liệu học (1842)

Carolus Linnaeus (1707-1778): danh pháp cho động vật

1.8 Y học cổ truyền Việt Nam

• Việt Nam có nền y học lâu đời và khá phát triển

• Thần nông là vị thần của nền văn minh lúa nước

Biết nấu rượu

• Thời An Dương Vương (257-179tcn)

 Biết chế tên độc

 Viện thái y và Tế sanh đường

 Khuyến khích phát triển dược liệu

• Từ Đạo Hạnh – Đời lý

• Phạm Công Bân (1293-1331)

• Tuê Tĩnh ( Nguyễn Bá Tĩnh) (1330 -?)

• Chu Văn An - Đời Trần (1391): tổng kết 700 phương thuốc

• Hoàn Đôn Hòa (thế kỷ 16) :Hoạt Nhân toát yếu

• Hải Thượng Lãn Ông (1720-1791)

 Tuệ Tĩnh (1330 -?)

Nam dược trị nam nhân

Trước tác còn lại

• Hồng nghĩa giác tự y thư

• Nam dược thần hiệu

• Thập tam phương gia giảm

• Thương hàn tam thập thất trùng pháp

 Hải Thượng Lãn Ông

• Hải Thượng y tôn tâm lĩnh

 Y học cổ truyền sau năm 1945

Chính sách

• Kết hợp Đông và Tây y

• Có nhiều chính sách phát triển về dược liệu

• Lập các cơ quan nghiên cứu đông y và dược liệu

Sách

• Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam

• Dược liệu Việt Nam – BYT

• Dược điển Việt Nam

• Tự điển cây thuốc – TS Võ Văn Chi

• Tài nguyên cây thước Việt Nam – viện dược liệu

• 1000 cấy thuốc thông dụng – viện dược liệu

2 Thuốc có nguồn gốc tự nhiên trong chăm sóc

sức khỏe

Vai trò

• 80% dân số trên thế giới

• Trên 50% thuốc sử dụng trên lâm sàng

• 12 trong 25 dược chất bán chạy nhất thế giới

Lịch sử ngành dược

2.000 năm trước công nguyên: Hãy

ăn cái rễ này đi

1.000 năm SCN: Ăn cái rễ đó là kẻ

ngọai đạo, hãy cầu nguyện đi

1.850 năm Cầu nguyện là mê tín, hãy uống thứ thuốc này đi

1.985 năm: viên thuốc đó vô dụng

thôi, hãy uống thứ kháng sinh này đi

2.000 năm SCN: thứ kháng sinh đó là nhân tạo Hãy ăn cái rễ này đi

Các hoạt chất có nguồn gốc tư nhiên sử dụng

trong dược phẩm

Hỗn hợp:

Tác dụng yếu và/hoặc kém đặc hiệu

Thành phần có tác dụng chưa được biết

Thành phần trong hỗn hợp có tác dụng bổ sung

hay cộng lực làm tăng tác dụng hay giảm tác dụng phụ

Các hoạt chất tinh khiết

Hoạt tính sinh học mạnh và đặc hiệu

Chỉ số trị liệu hẹp, nên cần có sự phân liều đồng

bộ và chính xác

Các dạng thuốc có nguồn gốc tự nhiên

 Thuốc trong y học cổ truyền

Được phối ngũ, bào chế theo y học cổ truyền

 Thuốc trong y học hiện đại

Bào chế dưới các dạng, tiêu chuẩn của thuốc hiện đại

Tác dụng được chứng minh

 Thực phẩm trị liệu (thực phẩm chức năng, thực phẩm bổ sung)

Vai trò của dược liêÊu trong nghiên cứu

dược phẩm

Tự nhiên- nguồn cung cấp các hoạt chất mới

Tự nhiên- nguồn cung cấp các nguyên liêêu bán tổng hợp các thuốc khác

- Tăng cường nguồn gốc thuốc, giảm giá thành

- Cải thiêên các đăêc tính lý hóa của thuốc

- Cải thiêên tác dụng của thuốc

Tự nhiên: nguồn cung cấp khung cơ bản cho viêêc nghiên cứu thuốc mới

3 Thu hái dược liệu

Giai đoạn phát triển của cây

Yếu tố thời tiết, môi trường

Thời điểm thu hái

Tùy loài mà quyết định thời điểm thu hái thích hợpTùy bộ phận dùng

THU HÁI DƯỢC LIỆU

1 Những nguyên tắc chung:

• Thu hái đúng dược liệu, đúng bộ phận

dùng, đúng thời vụ.

• Những bộ phận trên mặt đất nên hái vào

lúc khô ráo, những bộ phận dưới đất có thể đào lúc ẩm ướt

• Động tác thu hái phải khéo léo, nhẹ nhàng,

không làm giập nát các bộ phận cần thu hái

và các cây còn lại trong vườn, tránh để lẫn đất cát, tạp chất, các phần đã hỏng không dùng được…

THU HÁI DƯỢC LIỆU

Rễ, thân rễ, củ

• Thu hái khi quả đã chín già, vào thời kỳ

sinh dưỡng lúc cây đã tàn lụi

• Tuỳ loại cây mà thu hái vào cuối thu hay

đầu xuân

• Khi đào phải cẩn thận, không va chạm làm

xây sát rễ, củ, hái rễ củ phải cắt bỏ bộ phận trên mặt đất.

THU HÁI DƯỢC LIỆU

Thân

• Thu vào mùa thu hoặc đông khi cây đã

rụng lá

• Chặt thân cây xong, bóc vỏ ngay để hơi

nước thoát ra dễ dàng, gỗ đỡ bị mục

THU HÁI DƯỢC LIỆU

Vỏ cây

• Thu hái vào đông hay đầu xuân khi nhựa

cây hoạt động mạnh.

• Vỏ cây thường lấy ở cành trung bình vì ở

vỏ cành già thường có nhiều tế bào chết, ít hoạt chất.

THU HÁI DƯỢC LIỆU

Lá cây

• Thu hái khi cây chớm ra hoa là thời kỳ cây quang

tổng hợp mạnh nhất, khi đó lá phát triển nhất và thường chứa nhiều hoạt chất

• Để bảo vệ cây nên hái lá bằng tay Có thể dùng

dao, kéo để cắt cành nhỏ rồi bứt lá Khi hái lá cây độc nên mang găng tay (Cà độc dược, Trúc đào…).

• Lá hái về được đựng vào đồ đựng có mắt thưa,

tránh ép mạnh làm lá giập nát, hấp hơi, thâm đen.

THU HÁI DƯỢC LIỆU

Búp cây

• Hái vào mùa xuân khi cây nẩy nhiều chồi

nhưng lá chưa xòe ra.

THU HÁI DƯỢC LIỆU

Hoa

• Thu hái khi hoa sắp nở hoặc bắt đầu nở, không đợi

thu hái lúc thụ phấn xong vì khi ấy hoa sẽ dễ rụng

và chất lượng sẽ giảm.

• Hái hoa bằng tay, nhẹ nhàng Khi thu hái thường

không hái cuống, trừ khi không có qui định cụ thể.

• Xếp hoa thành lớp thưa, không xếp quá nhiều hoa,

không lèn chặt, tránh phơi nắng, tránh xốc mạnh

và tránh vận chuyển nhiều.

THU HÁI DƯỢC LIỆU

Quả

• Quả mọng: thu hái trước khi quả chín hoặc

vừa chín vì lúc đó dịch quả ít nhầy hơn.

Hái lúc trời mát.

Đồ đựng cần lót cho êm, để chổ mát.

• Quả khô: nên hái trước khi quả khô hẳn.

THU HÁI DƯỢC LIỆU

Hạt

• Thường thu hái khi quả đã chín già, có khi

phải lấy hạt sớm hơn để tránh quả nứt làm rơi mất hạt như đậu, sen, ý dĩ.

Chống nhầm lẫn dược liệu

1 Do hình dạng cây thuốc và vị thuốc giống nhau

2 Do bất cẩn khi thu hái: nhầm lẫn với dược liệu khác

3 Do trùng tên gọi với cây thuốc khác hoặc chưa xác định chính xác về nguồn gốc dược liệu

4 Do quá trình chế biến làm thay đổi hình dạng ban đầu

5 Do tùy tiện thay thế các vị thuốc

6 Do cố ý giả mạo

4 Ôn định dược liệu

Lợi ích: tạo ra sản phảm thứ cấp cần thiết

Aconitin > Aconin

Vanilin glycosid > Vanilin

Tác hại của enzym trong bảo quản dược liêêu: phân hủy các nhóm hoạt chất

Các enzym thủy phân dây nối glycosid

Các enzym thủy phân dây nối ester

Các enzym đồng phân hóa

Các enzym oxy hóa

Các enzym trùng hợp hóa

Các phương pháp ổn định dược liêÊu

• Phương pháp phá hủy enzym bằng cồn sôi

• Phương pháp dùng nhiệt ẩm

• Phương pháp dùng nhiệt khô

• Phương pháp ức chế enzym

Làm khô dược liệu

Mục đích: đưa dược liệu tới thủy phần an toàn

1 Phơi: Dưới ánh nắng mặt trời, phơi trong râm

2 Sấy

3 Làm khô dưới áp suất giảm

4 Đông khô

5 Chế biến dược liệu

Mục đích

Cải thiện chất lượng

Thay đổi hình thức

Thay đổi tác dụng của thuốc

Chế biến trong y học hiện đại

Ủ men, diệt men

Chế biến trong y học cổ truyền

Chế biến thành thuốc sống: xông, đồ, ủ

Chế biến thành thuốc chìn: sao, tẩm, chưng

6 Các phương pháp sắc ký, ứng dụng trong

TLC

Sắc ký lớp mỏng

2 Sắc ký cột

Sắc ký cột cổ điển

Sắc ký cột nhanh

Sắc ký cột chân không

Sắc ký cột nhanh

VLC

3 Sắc ký ngược dòng

• Sắc ký ngược dòng nhỏ giọt

• Sắc ký ngược dòng quay ly tâm

• Sắc ký ngược dòng tốc độ cao

4 Sắc ký lỏng cao áp: điều chế,

phân tích

4 Sắc ký lỏng cao áp: điều chế, phân tích

7 Các phương pháp quang phô

• Phổ tử ngoại khả kiến

• Phổ hồng ngoại

• Phổ cộng hưởng từ hạt nhân ( 1H-NMR, 13C-NMR)

• Phổ khối

• Phổ nhiểu xạ tia X (chiều dài và gốc liên kết)

• Lưỡng cực vòng và tán sắc quay quang (cấu hình carbon bất đối)

Khảo sát tính chất lý hóa và

định danh chất MC

Phổ khối chất MC

Glucose

Khảo sát tính chất lý hóa và

định danh chất MC

Khảo sát tính chất lý hóa và

định danh chất MC

anthraquinon

O O

1670 3400

7 Tiêu chuẩn và phương pháp đánh giá dược liệu

Cảm quan ĐăÊc điểm hiển vi Hằng số vâÊt lý

Thử tinh khiết

 Độ ẩm

 Độ tro ( tro toàn phần, không tan trong acid)

 Tạp chất

• Tỷ lệ vụn nát

• Tỷ lệ giữa các bộ phận dược liệu

• Các bộ phân khác của cây

• Tạp chất hữu cơ

• Tạp chất vô cơ

• Xác định nấm mốc, côn trùng

• Xác định kim loại năng

• Xác định dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, các chất độc

do ô nhiễm

Xác định hàm lượng cao chiết

HẾT