Chương III. HỆ NỘI TIẾT

Khái quát hệ nội tiết Hệ nội tiết bao gồm nhiều tuyến nội tiết nằm rải rác trong cơ thể, tiết ra hormone; những hormone này có tác động điều hòa và điều chỉnh các hoạt động sinh lý của

Chương III HỆ NỘI TIẾT

HỆ NỘI TIẾT

I Khái quát về hệ nội tiết

1 Hệ nội tiết ở động vật bậc thấp

2 Hệ nội tiết ở động vật bậc cao

3 Hormone

4 Cơ chế tác dụng của hormone

5 Điều hòa sự tiết hormone của các tuyến nội tiết

II Các tuyến nội tiết chính ở người

1 Tuyến yên

2 Tuyến giáp

3 Tuyến cận giáp

4 Tuyến trên thận

Khái quát hệ nội tiết

 Hệ nội tiết bao gồm nhiều tuyến nội tiết nằm rải rác trong cơ thể, tiết ra hormone; những hormone này có tác động điều hòa và điều chỉnh các hoạt động sinh lý của cơ thể.

 Tuyến nội tiết (endorine gland) là tuyến tiết ra hormone đổ trực tiếp vào máu thông qua hệ thống mao mạch (không thông qua ống tiết).

 Phân biệt với tuyến ngoại tiết (exocrine gland) là tuyến tiết có ống tiết và sản phẩm theo ống tiết

đổ ra ngoài hay đổ vào xoang cơ thể Ví dụ: Tuyến mồ hôi, tuyến nước bọt, tuyến sữa…

Hệ nội tiết ở động vật bậc thấp

 Cấu tạo và chức năng của hệ nội tiết còn chưa hoàn chỉnh, chỉ có một vài tuyến ở sâu bọ và côn trùng, chất tiết chủ yếu là các Pheromone

 Ví dụ: Bướm cái của tằm có Pheromone Bombykol, bướm cái sâu róm có Giplur nhằm quyến rũ bướm đực

 Kiến tiết ra Pheromone đánh dấu đường đi tìm mồi và báo động khi gặp nguy hiểm

 Ong thợ đánh dấu đường đi bằng Geraniol Pheromone

 Ong chúa tiết ra acid 9-xetodecanic nhằm ức chế quá trình phát triển buồng trứng của ong thợ và quyến rũ ong đực ở mùa sinh sản

Hệ nội tiết ở động vật bậc thấp

 Ở côn trùng: Sự biến thái và sự phát triển được điều khiển bởi 3 loại hormone chính: Bain hormone (BH), Ecdysone

và Juvenile hormone (JH)

Brain

Neurosecretory cells Corpus cardiacum Corpus allatum

EARLY LARVA LATERLARVA PUPA ADULT

Prothoracic gland

Ecdysone

Brain hormone (BH)

Juvenile hormone (JH)

Low JH

được hình thành từ tế

bào thần kinh tiết, kích

thích sự giải phóng

Ecdyson từ tuyến

trước ngực

sự biến thái và phát

triển các đặc điểm

trưởng thành

 Juvenile hormone (JH)

thúc đẩy sự lột xác

Hệ nội tiết ở động vật bậc cao

động vật bậc cao Chúng được hình thành

từ các tế bào tuyến điển hình, một phần nhỏ từ các tế bào thần kinh tiết

tiếp xúc với các tế bào tuyến

nên chậm nhưng kéo dài và trên diện rộng.

Hệ nội tiết ở động vật bậc cao

 Ở động vật bậc cao và đặc biệt là người, hệ thống nội tiết

có cấu tạo hoàn chỉnh, bao gồm các tuyến chính sau:

 Tuyến yên (Pitutary gland)

 Tuyến giáp (Thyroid gland)

 Tuyến cận giáp (Parathyroid gland)

 Tuyến tụy (đảo tụy Langerhans)

 Tuyến trên thận (Adrenal gland)

 Tinh hoàn (Testis)

 Buồng trứng (Ovary)

 Ngoài ra còn có một số cơ quan có kèm chức năng nội tiết, tiết ra hormone Ví dụ: thận, dạ dày, ruột, nhau thai…

 Hormone là những hoạt chất hóa học được tiết ra trong dịch ngoại bào và điều khiển hoạt động sinh lý của tế bào

 Hầu hết các hormone có nguồn gốc là acid amin:

 Hormone là protein: hormone tăng trưởng, Insulin

 Hormone là peptid: Oxytocin, Vasopressin, Glucagon

 Hormone là acid amin: Epinephrine, Norepinerphrine, Melatonin

 Một vài hormone là steroid (có nguồn gốc từ cholesterol):

 Hormone của phần vỏ tuyến trên thận: Cortisol

 Hormone của tuyến sinh dục: Testosterone và Estrogen

Tác dụng sinh lý của hormone

 Tham gia điều hòa quá trình sinh trưởng và phát triển của cơ thể Ví dụ: GH, TSH của tuyến yên,;TH

của tuyến giáp…

 Tham gia quá trình trao đổi chất và năng lượng Ví

dụ: insulin, glucagon của tuyến tụy; parathyroid hormone của tuyến cận giáp…

 Tham gia điều hòa sự cân bằng nội môi Ví dụ:

Vasopressin (ADH); ACTH của tuyến yên; calcitonin của tuyến giáp…

 Tham gia điều tiết sự thích nghi của cơ thể với môi trường Ví dụ: Epinephrine và norepinerphrine

 Tham gia điều tiết quá trình sinh sản ở động vật Ví

dụ: androgen và estrogen…

Đặc tính của hormone

 Tính đặc hiệu: Mỗi hormone chỉ ảnh

hưởng đến một tế bào, cơ quan hay một quá trình sinh học nhất định trong cơ thể

Tế bào (hay cơ quan) tiếp nhận sự tác động của hormone được gọi là tế bào (cơ quan) đích hay mục tiêu.

 Hoạt tính sinh học cao: chỉ 1 lượng nhỏ

cũng gây hiệu quả rõ rệt.

Tế bào đích

 Là tế bào mà hormone tác động trực tiếp.

 Tế bào đích chứa các phân tử trên bề mặt của màng sinh chất, được gọi là thụ thể (receptor), nơi hormone có thể gắn kết

 Tế bào đích chỉ thực hiện chức năng của chúng khi hormone được gắn kết với thụ thể.

 Hình dạng của hormone phải phù hợp với hình dạng thụ thể của tế bào đích

 Đó là mô hình ổ khóa và chìa khóa.

Sự gắn kết của hormone với tế bào đích

Cơ chế tác dụng của hormone

 Hormone hoạt động trên các tế bào có thụ thể thích hợp để làm thay đổi hay điều khiển các hoạt động của chúng:

 Thay đổi thuộc tính hay cấu tạo của màng sinh chất

 Kích thích sự tổng hợp protein

 Hoạt hóa hay giảm hoạt hóa các enzyme

 Tạo ra các quá trình chế tiết

 Kích thích quá trình phân bào

 Hormone có các tác dụng trên là nhờ 2 cơ chế:

1 Kết nối với các thụ thể của màng sinh chất và tạo ra chất truyền tin thứ 2, hoặc

2 Kết nối với một thụ thể bên trong tế bào

Hoạt động của hormone là acid amin

Hoạt động của hormone là acid amin

1. Hormone (chất truyền tin thứ nhất) kết nối với thụ thể của

nó rồi giải phóng ra G protein (hoặc ở dạng GDP hoặc ở dạng GTP)

2. G protein được hoạt hóa khi nó kết nối với GTP, đổi chỗ

cho GDP

3. G protein – GTP có tác dụng hoạt hóa enzyme hoạt động

adenylate cyclase

4. Enzym adenylate cyclase đã được hoạt hóa xúc tác quá

trình hình thành AMP vòng (chất truyền tin thứ 2) từ ATP với sự có mặt của Mg2+

5. AMP vòng kích thích sự hoạt động của proteinkinase,

chuyển chúng sang dạng hoạt động Chính enzyme này hoạt hóa 1 loạt các enzyme  làm thay đổi quá trình chuyển hóa vật chất trong tế bào và làm cho quá trình này diễn ra thuận lợi

Hoạt động của Steroid hormone

và Thyroid hormone

1. Steroid hormone và thyroid hormone (hormone nhỏ) khuếch

tán vào các tế bào đích một cách dễ dàng

2. Khi vào bên trong, chúng kết nối với một thụ thể protein nằm

trong tế bào chất hay trong nhân

3. Phức hợp hormone – thụ thể đi đến nhân và tương tác với

một vùng đặc hiệu trên phân tử DNA ở trong nhân để tạo ra tín hiệu

4. Hoạt hóa gen

5. Phiên mã DNA để tổng hợp ARN thông tin (mRNA)

6. mRNA được dịch mã tổng hợp các protein mới ở tế bào chất

Protein mới tham gia vào quá trình điều hòa hay chuyển hóa

Hoạt động của Steroid hormone

và Thyroid hormone

Hiệu quả tác động và thời gian hoạt

động của hormone

 Hiệu quả tác động của hormone phụ thuộc vào:

Nồng độ hormone trong máu

Số lượng thụ thể trên tế bào

Ái lực của thụ thể đối với hormone

 Thời gian hoạt động của hormone phụ thuộc vào:

Tỉ lệ giải phóng hormone

Thời gian hoạt động từ vài phút đến vài giờ

Điều khiển hoạt động tiết hormone

Hầu hết hormone không được tiết ra với tỉ lệ cố định nhưng sự tiết hormone được điều khiển bởi 3 phương thức khác nhau:

(a) Con đường thể dịch (Humoral): do sự thay đổi hàm lượng ion và các chất dinh dưỡng trong máu.

(b) Con đường thần kinh (Neural): tế bào thần kinh điều khiển hoạt động tiết.

(c) Con đường hormone (Hormonal): điều khiển hoạt động tiết của một tuyến nội tiết bằng hormone hoặc hormone thần kinh được tiết ra bởi tuyến nội tiết khác.

Điều khiển hoạt động tiết hormone