Đại Sử Từ Vụ Nổ Lớn Đến Hiện Tại potx

Thïị giúâi nađy seô chùỉng thïí töìn taơi maôi maôi, nhûng cho ăïịnkhi noâ cođn töìn taơi, thò ăíy lađ cíu chuýơn cuêa chuâng ta.Hiïơn taơi chuâng ta coâ thïí ăùơt giaê thiïịt khoa hoơc

© 2007 by Cynthia Stokes Brown All rights reserved.

No part of this book may be reproduced, in any form, without written permission from the publisher.

Published in the United States by The New Press, New York, 2007

Distributed by W W Norton & Company, Inc., New York

LIBRARY OF CONGRESS CATALOGING-IN-PUBLICATION DATA

Brown, Cynthia Stokes.

A big history: from the Big Bang to the present / Cynthia Stokes Brown.

in the public interest rather than for private gain, and is committed to publishing, in innovative ways, works of educational, cultural, and community value that are often deemed insufficiently

profitable.

Unless indicated otherwise, illustrations were created by Rob Carmichael

Composition by dix!

This book was set in Kepler

Nhâ xuêët bẫn Trễ àưåc quyïìn xuêët bẫn êën bẫn tiïëng Viïåt tẩi Viïåt Nam

theo thỗa thuêån vúái The New Press, 38 Greene Street, 4 th floor, NY10013, USA

thưng qua Tuttle-Mori Agency Co., Ltd.

Bẫn quyïìn tiïëng Viïåt © Nhâ xuêët bẫn Trễ 2009

BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN ĐƯỢC THỰC HIỆN BỞI THƯ VIỆN KHTH TP.HCM

Brown, Cynthia Stokes

Đại sử : từ vụ nổ lớn cho đến hiện tại / Cynthia Stokes Brown ; Phan Triều Anh d - T.P.

Hồ Chí Minh : Trẻ, 2009.

350tr ; 15,5x23cm.

Nguyên bản : Big history : from the Big Bang to the present.

1 Lịch sử thế giới 2 Sinh thái học người I Phan Triều Anh d II Ts: Big history : from

the Big Bang to the present.

909 — dc 22

B877

Ngûúâi dõch: Phan Triïìu Anh Phan Triïìu Anh

AÊnh bòa: Tríơn chiïịn úê Issus 1529 Albrecht Altdorfer

158,4x120,3 cm Sún díìu trïn panel.

Baêo tađng Alte Pinakothek, Munich, Ăûâc

Nhíơn thûâc ặúơc tònh thïị tiïịn thoaâi lûúông nan cuêa cöơng ăöìng quöịc tïị [taâc ăöơng vïì möi trûúđng cuêa sûơ tùng trûúêng kinh tïị vûúơt bíơc tûđ nùm 1945], caâc nhađ sûê hoơc thïị giúâi cíìn nhòn xa hún lađ chó taơo dûơng möơt nguýn tùưc ăïí mö taê coâ hïơ thöịng caâc sûơ kiïơn lõch sûê Tiïịn trònh tiïịn hoâa vïì mùơt sinh thaâi phaêi ặúơc coi lađ chuê ăïì chñnh trong viïơc thuíơt laơi lõch sûê thïị giúâi Caâc sûơ kiïơn trong lõch sûê loađi ngûúđi phaêi ặúơc mö taê trong ăuâng böịi caênh mađ chuâng diïîn

ra - ăoâ lađ hïơ sinh thaâi cuêa Traâi ăíịt Cíu chuýơn vïì lõch sûê thïị giúâi, nïịu muöịn cín bùìng vađ chuíín xaâc, seô khöng thïí traânh khoêi viïơc ăaânh giaâ möi trûúđng tûơ nhiïn vađ vö vađn taâc ăöơng qua laơi vúâi hoaơt ăöơng cuêa loađi ngûúđi.

— J Donald Hughes

Bïì mùơt Traâi ăíịt: Möi trûúđng vađ Lõch sûê thïị giúâi.

Lúđi noâi ăíìu AA 7

Lúđi noâi ăíìu

Ăaơi sûê kïí laơi cíu chuýơn hònh thađnh Traâi ăíịt, tûđ vuơ nöí lúân cho

túâi thïị giúâi ngađy nay, möơt caâch khoa hoơc, cö ăoơng vađ dïî hiïíu Trongquýín saâch nađy, töi seô töíng húơp nhiïìu nhaânh kiïịn thûâc cuêa loađingûúđi vađo trong möơt cíu chuýơn liïìn maơch duy nhíịt

Nïịu theo nguýn tùưc truýìn thöịng, lõch sûê thïị giúâi seô bùưt ăíìubùìng nhûông sûơ kiïơn ặúơc ghi laơi xaêy ra caâch ăíy khoaêng 5.500nùm ÚÊ ăíy, töi múê röơng khaâi niïơm “lõch sûê” ăïịn tíơn cuđng giúâi haơnnhûông hiïíu biïịt hiïơn nay cuêa con ngûúđi bùìng caâc phûúng phaâpkhoa hoơc, sûê duơng tíịt caê moơi dûô liïơu vađ bùìng chûâng hiïơn coâ, khöngchó giúâi haơn trong caâc tađi liïơu dûúâi daơng vùn baên Nghiïn cûâu lõchsûê lađ möơt phíìn cuêa nghiïn cûâu khoa hoơc vađ khöng coâ lyâ do gò ăïíphín chia nhûông cíu chuýơn chûa ặúơc khaâm phaâ thađnh hai loaơi,möơt lađ “khoa hoơc” vađ möơt lađ “lõch sûê”

Chuâng ta cíìn múê röơng lõch sûê xa hún vïì quaâ khûâ, búêi nhûông sûơkiïơn ặúơc ghi cheâp laơi trong nùm ngađn nùm gíìn nhíịt chó lađ möơtphíìn triïơu cuêa cíu chuýơn Traâi ăíịt Ăïí hiïíu roô Traâi ăíịt núi ta söịngvađ baên chíịt loađi ngûúđi, chuâng ta phaêi nhòn xa hún nhûông sûơ kiïơnăaô ặúơc ghi cheâp

Töi cuông khöng tin rùìng coâ möơt cú súê nađo ăoâ ăïí phín biïơt giûôa “tñnngûúông” vađ “khoa hoơc” Trong vođng nùm mûúi nùm qua, giúâi khoahoơc ăaô ặa ra caâch giaêi thñch coâ thïí kiïím chûâng ặúơc vïì nguöìn göịccuêa vuô truơ, vađ phíìn lúân chuâng ăaô ặúơc kiïím chûâng – chuâng ta tûđ ăíutúâi, chuâng ta túâi ăíy thïị nađo, vađ chuâng ta seô ăi ăïịn ăíu Ăíy lađ saângthïị kyâ cuêa thúđi ăaơi chuâng ta, vïì möơt thïị giúâi ặúơc xíy dûơng trïn

nhûông khaâm phaâ cuêa khoa hoơc hiïơn ăaơi, möơt thïị giúâi di chuýín bùìngmaây bay phaên lûơc, lađm phíîu thuíơt gheâp tim, vađ tíơn hûúêng kïịt nöịiInternet Thïị giúâi nađy seô chùỉng thïí töìn taơi maôi maôi, nhûng cho ăïịnkhi noâ cođn töìn taơi, thò ăíy lađ cíu chuýơn cuêa chuâng ta.

Hiïơn taơi chuâng ta coâ thïí ăùơt giaê thiïịt khoa hoơc rùìng mònh ăang

úê vađo giai ăoaơn nađo cuêa lõch sûê vuô truơ – giai ăoaơn ăíìu, giûôa, haycuöịi – vađ tûđ ăoâ, theo tû duy hiïơn nay chuâng ta coâ thïí ăùơt lõch sûêcuêa hađnh tinh nađy trong böịi caênh röơng hún Nhiïìu ngûúđi víîn cođntûơ ti vïì sûâc maơnh cuêa tû duy vađ trñ tûúêng tûúơng cuêa con ngûúđi trongtûúng quan vúâi vuô truơ Ăöịi vúâi söị khaâc, trong ăoâ coâ töi, chuâng ta vúâi

tû caâch con ngûúđi cađng quan troơng hún trong tûúng quan vúâi vuôtruơ Töi cöị gùưng thuíơt laơi nhûông sûơ kiïơn, nhû chuâng ăang ặúơc biïịthiïơn nay, mađ khöng cöị gùưng bònh luíơn hay kïịt luíơn vïì nhûông phaênûâng traâi ngûúơc cuêa loađi ngûúđi ăöịi vúâi chuâng, vò nhíơn thûâc rùìngnhûông sûơ kiïơn nađy cođn luön thay ăöíi [dûúâi aânh saâng cuêa nhûôngphaât hiïơn múâi cuêa loađi ngûúđi]

Baơn coâ thïí thùưc mùưc töi seô kïí cíu chuýơn nađy bùìng caâch nađo? Möơtcíu chuýơn phaêi ặúơc kïí dûơa trïn möơt cöịt truýơn, möơt chuê ăïì nađoăoâ Möîi möơt taâc giaê viïịt vïì lõch sûê thïị giúâi ăïìu coâ ăiïím nhíịn riïng,gioơng ăiïơu riïng

Töi cöị gùưng baâm vađo nhûông thöng tin vađ lyâ thuýịt ăaô ặúơc chíịpnhíơn röơng raôi trong cöơng ăöìng khoa hoơc, giûô cho mònh khaâch quannhíịt trong khaê nùng cuêa möơt con ngûúđi Töi seô kïí möơt cíu chuýơnchûâ khöng phaêi tranh luíơn Lađ möơt ngûúđi nghiïn cûâu lõch sûê, töinghiïng vïì lõch sûê loađi ngûúđi nhiïìu hún möơt nhađ ắa chíịt hay sinhvíơt hoơc cuđng viïịt vïì ăïì tađi nađy Töi cöị giûô cho cíu chuýơn thíơt ăúngiaên, khöng xím phaơm quaâ nhiïìu ăïịn tñnh phûâc taơp cuông nhû míuthuíîn bíịt tíơn cuêa lõch sûê Töi ặa vađo thíơt nhiïìu nhûông ăiïìu töi coilađ cùn baên: khñ híơu, thûơc phíím, tònh duơc, thûúng maơi, tön giaâo, caâc

yâ tûúêng khaâc, vađ caâc ăïị chïị, caâc nïìn vùn hoaâ

Tíịt nhiïn, seô coâ vađi ăiïím nhíịn phaêng phíịt ăïí lađm cho bíịt cûâ möơtcíu chuýơn nađo khoêi líîn vađo hùìng hađ sa söị nhûông cíu chuýơnkhaâc Trong quýín saâch nađy, caâi nïìn chung ăoâ lađ aênh hûúêng cuêahoaơt ăöơng cuêa con ngûúđi ăöịi vúâi quaê ăíịt, cuông nhû aênh hûúêng cuêa

Lúđi noâi ăíìu AA 9

hađnh tinh nađy ăöịi vúâi con ngûúđi Khi töi kïịt húơp cíu chuýơn cuêaTraâi ăíịt vađ con ngûúđi söịng trïn ăoâ, töi thíịy rùìng nhûông hađnh ăöơngmađ con ngûúđi thûơc hiïơn ăïí caâc thïị hïơ vïì sau sinh söi naêy núê ăaô ăííymöi trûúđng Traâi ăíịt vađ nhûông daơng söịng trïn ăoâ vađo möịi ăe doơanùơng nïì Coâ thïí noâi vùưn tùưt, quýín saâch nađy mö taê sûơ tùng trûúêngvïì mùơt söị lûúơng chûâ khöng phaêi sûơ tiïịn hoâa cuêa loađi ngûúđi.Chuê ăïì nađy xuíịt hiïơn khi töi viïịt noâ nhû thïí möơt cíu chuýơn thay

vò theo caâch khaâc Roô rađng, tím trñ töi tíơp trung vađo kïí chuýơn nïncoâ thïí noâi chñnh xaâc hún rùìng töi nhíơn thíịy chuê ăïì nađy lùơp ăi lùơplaơi trong khi töi cöị gùưng thuíơt laơi toađn böơ cíu chuýơn cuêa loađi ngûúđimöơt caâch goơn gađng nhíịt mađ khöng phaêi cùưt ngùưn noâ ăïí bùưt ăíìu tûđluâc con ngûúđi biïịt tröìng troơt Chó vúâi khung caênh thúđi gian röơng húnmúâi cho thíịy loađi ngûúđi ăaô lađm nhûông gò; töi chó biïịt möơt phíìn chûâkhöng phaêi toađn böơ cho ăïịn khi kïí cíu chuýơn nađy

Ngûúđi khuýịn khñch töi kïí laơi toađn böơ cíu chuýơn nhiïìu nhíịt lađDavid Christian, hiïơn lađ giaâo sû lõch sûê cuêa trûúđng Ăaơi hoơc SanDiego, California Tûđ 1975 ăïịn 2000, Christian daơy tiïịng Nga vađlõch sûê chíu Íu taơi Ăaơi hoơc Macquarie úê Sydney, Australia Nùm

1989, öng múê möơt mön múâi úê trûúđng ăoâ vađ goơi ăuđa lađ “ăaơi sûê”, theonhû caâch mađ öng muöịn ăöìng nghiïơp hiïíu quan niïơm cuêa mònh vïìmön lõch sûê ăaơi cûúng Mön hoơc keâo dađi möơt hoơc kyđ nađy bùưt ăíìu tûđăíìu – tûâc lađ tûđ khúêi ăiïím cuêa vuô truơ Christian khúêi ăíìu vúâi caâc bađigiaêng vïì thúđi gian vađ nhûông huýìn thoaơi vïì taơo hoaâ, röìi giaêng viïntûđ caâc khoa khaâc ặúơc múđi tiïịp nöịi bùìng caâc bađi giaêng chuýn

ngađnh cuêa hoơ Trong möơt bađi baâo trïn túđ Journal of World History,

Christian ăaô mö taê laơi kinh nghiïơm cuêa öng vúâi mön hoơc nađy Bađibaâo ăoâ ăaô chuýín hûúâng tû duy cuêa töi “Ăaơi sûê” ăaô trúê thađnh möơtkhaâi niïơm hiïơn ăaơi cho hûúâng ăi nađy, vađ vađo nùm 2004 Christian

xuíịt baên taâc phíím quan troơng Baên ăöì thúđi gian: Giúâi thiïơu vïì Ăaơi

sûê nïu lïn töíng quan vađ caâc víịn ăïì chuýn mön cuêa ăaơi sûê Töi ăaô

nhíịt quýịt khöng ăoơc quýín saâch ăoâ cho ăïịn khi hoađn thađnh baênthaêo ăíìu tiïn cuêa quýín saâch nađy

Möơt ngûúđi tiïn phong ăöịi vúâi ăaơi sûê, trûúâc caê khi khaâi niïơm nađy

ra ăúđi, lađ Clive Ponting úê trûúđng Ăaơi hoơc Swansea, Wales, Vûúng

quöịc Anh Öng ăaô diïîn giaêi vïì ăaơi sûê trong taâc phíím Lõch sûê xanh

cuêa thïị giúâi: Möi trûúđng vađ sûơ suơp ăöí cuêa caâc nïìn vùn minh, lađ

quýín saâch mađ töi ýu thñch Ponting khöng khúêi ăíìu vúâi vuơ nöí lúânmađ dađnh möơt chûúng vúâi tïn goơi “Nïìn taêng cuêa Lõch sûê” trong ăoầng mö taê aênh hûúêng cuêa nhûông lûơc trong lođng ăíịt vađ giûôa caâchađnh tinh qua nhûông thúđi kyđ dađi

Töi ăaô bùưt tay vađo cuöịn saâch nađy ríịt vui veê nïn töi phaêi tri ínhai taâc giaê khaâc trong thúđi kyđ ăíìu cuêa ăaơi sûê: Larry Gonick, taâc giaê

Lõch sûê vuô truơ bùìng truýơn tranh: tûđ vuơ nöí lúân ăïịn Alexander Ăaơi ăïị, vađ Eric Schulman, vúâi cuöịn Lûúơc sûê thúđi gian toâm tùưt: tûđ Big Bang ăïịn Big Mac.

Ăaơi sûê, ặúơc ắnh nghôa nhû lađ lõch sûê tûđ vuơ nöí lúân cho túâi ngađynay, víîn chó lađ möơt phín nhaânh tñ hon cuêa möơt chuýn ngađnhthuöơc vïì lõch sûê thïị giúâi, mađ mön lõch sûê thïị giúâi cuông chó bùưt ăíìuhađnh trònh cuêa riïng mònh kïí tûđ muđa xuín 1990 Ăaơi sûê víîn chûacoâ löịi ăi riïng vađ cuông múâi coâ möơt söị ñt nhađ nghiïn cûâu trïn toađnthïị giúâi chñnh thûâc daơy ăaơi sûê trong caâc trûúđng ăaơi hoơc Nhûông giaâo

sû khaâc coâ leô cođn ăang nghiïìn ngíîm lõch sûê vuô truơ vađ caâc hađnh tinhnhû möơt phíìn giúâi thiïơu vïì lõch sûê thïị giúâi hoùơc caâc tñn ngûúông trïnthïị giúâi Thïị thò töi, möơt trong nhûông ngûúđi nghiïn cûâu tiïn phongvïì ăaơi sûê, lađm caâch nađo coâ thïí vûúơt qua nhûông trúê ngaơi vađ giaâo ăiïìuhoơc thuíơt ăïí giaêng vïì noâ vađ viïịt quýín saâch nađy?

Ăïí traê lúđi cíu hoêi ăoâ, töi phaêi bùưt ăíìu tûđ meơ mònh, Louise BastStokes, ngûúđi hûúâng töi vađo con ặúđng nghiïn cûâu cuêa mònh bùìngnhûông möịi quan tím ăa daơng cuêa bađ: tûđ thiïn vùn hoơc ăïịn ắachíịt, vađ tûđ sinh víơt hoơc ăïịn nhûông tñn ngûúông cuêa thïị giúâi Lađ möơtgiaâo viïn trung hoơc daơy mön sinh víơt tûđ nhûông nùm ăíìu thíơp kyê

30 cuêa thïị kyê trûúâc, bađ ăaô chíịp nhíơn tiïịn hoaâ nhû lađ nguýn tùưccùn baên cuêa cuöơc söịng vađ chó cho töi thíịy thïị giúâi xung quanh qualùng kñnh ăoâ Do ăoâ, “ăaơi sûê” ăöịi vúâi töi lađ möơt caâch thûâc tû duy tûơnhiïn, möơt moân quađ tûđ meơ töi

Lúân lïn taơi möơt thõ tríịn nhoê úê phña tíy Kentucky, töi ăaô coâ cú höơitraêi nghiïơm hai nïìn vùn hoaâ song song ngay trong lođng nûúâc Myô.Cha meơ töi lúân lïn phña nam Wisconsin, nhûng sau khi kïịt hön vađo

Lúđi noâi ăíìu AA 11

nùm 1935, hoơ ăaô vïì söịng úê phña ăöng Kentucky, núi cha töi lađmnhûông con ặúđng xuýn qua nuâi Khi töi sùưp ra ăúđi (nùm 1938), chameơ töi ăaô ắnh cû úê phña tíy Kentucky, thõ tríịn Madisonville, núicha töi vađ caâc cöơng sûơ cuêa öng mua laơi vađ khai thaâc möơt moê thanlöơ thiïn nhoê Cha meơ töi lađ di dín, ăïịn möơt núi coâ nïìn vùn hoaâphûúng Nam xa laơ, vađ cha töi ăaô hođa nhíơp möơt caâch troơn veơn nhíịtcoâ thïí trong khi meơ töi víîn trung thađnh vúâi nhûông giaâ trõ vađ phongtuơc cuêa Wisconsin, núi bađ sinh ra Do ăoâ, caâch nhòn ăa chiïìu ăaôhònh thađnh trong töi, cuđng vúâi tònh ýu ăöịi vúâi nghïơ thuíơt kïí chuýơn,möơt moân quađ tûđ cha töi

Ăöìng caêm vúâi ngûúđi meơ cuêa mònh, töi chûa bao giúđ caêm thíịy lađmöơt phíìn cuêa miïìn Nam, nhûng töi víîn úê ăoâ suöịt caâc nùm hoơc ăaơihoơc taơi trûúđng Duke úê Durham, Nam Carolina Töi nhíơn bùìng thaơc

sô vïì giaâo duơc taơi Ăaơi hoơc John Hopkins vađ bùưt ăíìu giaêng lõch sûê thïịgiúâi cho hoơc sinh trung hoơc úê Baltimore, bang Maryland Nhúđ sûơkhuýịn khñch cuêa caâc giaâo sû Ăaơi hoơc John Hopkins, vađ hoơc böíngcuêa quyô Woodrow Wilson vađ Hiïơp höơi Phuơ nûô trong caâc trûúđng ăaơihoơc Hoa Kyđ, töi hoađn tíịt bíơc tiïịn sô ngađnh lõch sûê giaâo duơc taơitrûúđng Hopkins nùm 1964 vúâi luíơn vùn vïì böịn ngûúđi Myô ăíìu tiïntheo hoơc taơi möơt trûúđng ăaơi hoơc cuêa Ăûâc vađo ăíìu thïị kyê 19.Con trai ăíìu lođng cuêa töi ra ăúđi ba thaâng sau khi töi líịy bùìng tiïịn

sô vađ töi sinh con trai thûâ hai cuêa mònh hai nùm sau ăoâ taơi thađnhphöị Fortaleza, Brazil, núi ngûúđi chöìng ăíìu tiïn cuêa töi lađm baâc sôcho Töí chûâc Hođa bònh Myô Thúđi gian hai nùm söịng úê Brazil ăaô lađmtiïu tan nhûông giaê ắnh vïì vùn hoaâ cuêa töi vađ múê mùưt cho töi vïì lõchsûê thïị giúâi Taâc phíím ăíìu tiïn ặúơc xuíịt baên cuêa töi lađ vïì PauloFreire, nhađ giaâo duơc vô ăaơi cuêa Brazil, ngûúđi ăaô ăi khoêi Recife nùm

1964, chó möơt nùm trûúâc khi chuâng töi bùưt ăíìu söịng úê ăoâ

Sau Brazil, töi söịng úê Baltimore vúâi caâc con, vađ vađo nùm 1969chuâng töi chuýín ăïịn Berkeley ăïí bùưt ăíìu möơt cuöơc söịng múâi trongmöơt nïìn vùn hoaâ múê hún bíịt kyđ núi nađo trûúâc ăoâ – nïìn vùn hoâahûúâng vïì Thaâi Bònh Dûúng líîn New York vađ chíu Íu Thúđi gian ăoâ,nhûông chuýín ăöíi quan troơng ăang diïîn ra – thuýịt ăa vùn hoaâ, dûơ

aân Whole Earth Catalog do Stuart Brand khúêi xûúâng nùm 1968, vađ

cuđng nùm ăoâ nhûông bûâc aênh quyâ giaâ chuơp Traâi ăíịt mong manh cuêachuâng ta ăang tröi trong khöng gian.

Khi töi ăaô sùĩn sađng cho möơt cöng viïơc nghiïm chónh coâ tñnh hoơcthuíơt (nùm 1981), töi vađo trûúđng sû phaơm thuöơc Ăaơi hoơc Dominicanbang California, luâc ăoâ cođn lađ Dominican College, chó ăaơo möơt chûúngtrònh ăađo taơo chó coâ ăöơc möơt mön Töi ăùơt söị ăíìu vađ toađn böơ caâc söị

sau ăoâ cuêa taơp chñ Journal of World History vađ höî trúơ thiïịt líơp möơt

chûúng trònh taơi chûâc dađnh cho giaâo viïn vúâi tïn goơi Global EducationMarin, giuâp hoơ phöí biïịn giaâo trònh cuêa hoơ ra toađn cíìu Chûúng trònhăoâ sau nađy trúê thađnh möơt phíìn trong saâng kiïịn toađn tiïíu bangmang tïn Chûúng trònh Hoơc tíơp quöịc tïị nhúđ nöî lûơc cuêa Ăaơi hoơcStanford Theo caâch nađy, töi cíơp nhíơt thöng tin vïì nhûông phaât triïíncuêa lõch sûê thïị giúâi vađ tòm thíịy bađi baâo cuêa Christian

Vúâi ắnh hûúâng múâi nghiïn cûâu vïì ăaơi sûê, töi tòm caâch böơc löơ yâtûúêng cuêa mònh Muđa xuín nùm 1992, töi daơy möơt khoâa vúâi chuê ăïì

“Columbus vađ thïị giúâi quanh öng” cho khoa Sûê, vađ nùm 1993 töidaơy möơt lúâp sûê thïị giúâi cho nhûông giaâo viïn tiïíu hoơc tûúng lai Töikhúêi ăíìu lúâp nađy vúâi caâch giaêi thñch cuêa riïng mònh vïì vuơ nöí lúân vađquaâ trònh tiïịn hoâa cuêa sûơ söịng, duđng saâch cuêa Ponting lađm giaâotrònh vađ ăïì nghõ sinh viïn xíy dûơng niïn biïíu tûđ vuơ nöí lúân cho túâingađy nay Sinh viïn ăaô tiïịp thu möơt caâch vö cuđng hûâng thuâ; nïịu coâluâc nađo ăoâ hoơ naên thò lađ taơi töi chûâ khöng phaêi taơi mön hoơc.Töi trúê vïì trûúđng sû phaơm vúâi cöng viïơc chñnh thûâc, vađ khi coâ cúhöơi nghó möơt thúđi gian ăïí lađm nghiïn cûâu, töi ăaô ăïì xuíịt viïịt lõchsûê thïị giúâi Möơt nûêa höơi ăöìng xeât duýơt cho rùìng ăoâ lađ möơt yâ tûúêngtuýơt vúđi trong khi nûêa cođn laơi cûúđi ngaê nghiïng Do ăoâ, ăïí víînặúơc nghiïn cûâu, töi taơm thúđi boê qua yâ tûúêng vïì sûê thïị giúâi vađ thay

vađo ăoâ thò viïịt ăïì tađi Chöịng phín biïơt chuêng töơc: Liïn minh da

trùưng vađ cuöơc ăíịu tranh cho quýìn bònh ăùỉng cuêa ngûúđi da den.

Sau khi nghó daơy chñnh thûâc, töi ăaô nghó ngúi möơt thúđi gian ngùưn,röìi tíịt caê nhûông gò töi muöịn lađm lađ viïịt quýín saâch nađy Töi bùưt ăíìuviïịt tûđ cuöịi thaâng 9 nùm 2002, sau caâi chïịt cuêa meơ töi, vađ hoađnthađnh baên thaêo ăíìu tiïn vađo thaâng 12 nùm 2004 Töi sûê duơng caâc

Lúđi noâi ăíìu AA 13

bađi baâo tûđ taơp chñ New York Review of Books mađ töi ăaô lûu trûô trong

suöịt hai mûúi nùm; xin caêm ún Bob Silvers vađ Barbara Epstein Töiăaô ăoơc nhûông taâc phíím tuýơt vúđi cuêa nhûông hoơc giaê ặúng ăaơi, xincaêm ún Timothy Ferris, Lyn Margulis, Stephen Pinker, Jared Diamond,J.R and William H McNeill, vađ David Christian

Ăïí thûê nhûông yâ tûúêng cuêa mònh vúâi sinh viïn, töi quay laơi giaêngdaơy baân thúđi gian cho khoa Sûê Töi tiïịp tuơc giaêng bađi cho caâc giaâoviïn tiïíu hoơc tûúng lai, vađ biïn soaơn möơt chûúng trònh ba mön vúâisûơ ăoâng goâp cuêa nhiïìu khoa khaâc nhau vïì möơt chuê ăïì liïn kïịt ăangađnh, mađ chuâng töi goơi lađ “Cíu chuýơn vïì vuô truơ” Töi ríịt biïịt úntruýìn thöịng cuêa trûúđng Dominican luön giúâi thiïơu caâc mön liïnngađnh nhû víơy Chûúng trònh cuêa chuâng töi bao göìm mön cuêa töi,

“Töíng sûê Traâi ăíịt”; mön cuêa Jim Cunningham tûđ khoa Khoa hoơc tûơnhiïn vúâi tïn goơi “Sûơ söịng trïn Traâi ăíịt”; vađ mön cuêa Phil Novak tûđkhoa Triïịt/Tön giaâo, “Tñn ngûúông cuêa thïị giúâi” Möơt líìn nûôa, sinhviïn coâ phaên ûâng ríịt nhiïơt tònh, híìu nhû khöng nhíơn ra rùìng chuângtöi ăaô lađm ăiïìu gò ăoâ bíịt thûúđng Töi hïịt sûâc tri ín lođng can ăaêmvađ tûơ tin cuêa nhûông ăöìng nghiïơp ăoâ khi tham gia vađo chûúng trònhnađy, hoơ ăaô khöng ngíìn ngaơi vûúơt qua moơi biïn giúâi hoơc thuíơt.Ăöìng nghiïơp, gia ằnh vađ baơn beđ ăaô ăoâng goâp cho quýín saâchnađy nhiïìu hún khi so saânh vúâi bíịt kyđ taâc phíím nađo trûúâc ăíy cuêatöi Laônh ăaơo trûúđng Sû phaơm, Barry Kaufman, vađ caâc ăöìng nghiïơp

úê khoa Sûê, ăùơc biïơt lađ xú Patricia Dougherty, dođng Ăa minh, vađMartin Anderson, ăaô thûúđng xuýn giuâp ăúô töi Ăöìng nghiïơp cuêa töi

úê chûúng trònh Global Education Marin – Nancy van Ravenswaay,Alice Bartholomew, vađ Ron Herring – ăaô chó löịi cho töi trong nhiïìunùm qua Chõ töi, Susan Hill, vađ con trai Ian Hill ăaô haâo hûâc ăođi töitûđng chûúng múâi cuêa quýín saâch nhû thïí hoơ vö cuđng nön noâng chúđquýín saâch ra ăúđi Con riïng cuêa chöìng töi, Deborah Robbins, giaêngdaơy Lõch sûê thïị giúâi taơi Ăaơi hoơc High, Los Angeles ăaô thaêo luíơn vúâitöi tûđng víịn ăïì möơt vađ díîn töi ăïịn vúâi nhûông yâ tûúêng múâi Con traiIvor cuêa töi chó díîn cho töi vïì saâch vađ taơp chñ trong khi con trai Erikchùm soâc töi suöịt thúđi gian ăoâ vúâi nhiïìu moân ùn ngon Cö Jean cuêatöi vađ chöìng lađ chuâ Jorge Bustamante úê El Salvador luön lađ nguöìn

caêm hûâng cho töi Caâc baơn töi trïn khùưp thïị giúâi ăïìu ăaô goâp phíìnlađm giađu cho hiïíu biïịt cuêa töi.

Töi biïịt ún ríịt nhiïìu ăöơc giaê ban ăíìu cuêa quýín saâch nađy AmitSengupta, giaâo sû toaân lyâ cuêa trûúđng Dominican, ăaô giuâp kiïím tralaơi chûúng ăíìu, vađ Jim Cunningham, giaâo sû Sinh víơt, ăoơc laơi giuâptöi chûúng thûâ hai Ăöìng nghiïơp daơy sûê, Martin Anderson, giuâp töitraânh ặúơc ríịt nhiïìu löîi Ăöìng nghiïơp daơy triïịt/tön giaâo, Phil Novak,nhòn töíng thïí víịn ăïì cuêa töi ríịt nhanh vađ giuâp töi tûơ tin duđ cho taâcphíím dûơa vađo nhûông giaê thuýịt duy víơt Nhûông nhađ sûê hoơc thïị giúâiJohn Mears vađ Kevin Reilly ặa ra nhûông lúđi khuýn ríịt böí ñch.David Christian ăaô giuâp töi ríịt nhiïìu Nhûông ăöơc giaê ăaô coâ ăoânggoâp quan troơng: Jim Ream, Chester Bowles, Margo Galt, Katie Berry,Marlene Griffith, Joan Lindop, Philip Robbins, Susan Rounds, vađ BillVarner Chöìng töi, Jack Robbins, ăoơc tûđng baên thaêo möơt, tònh ýuvađ sûơ höî trúơ cuêa öng ăaô giuâp cho quýín saâch ra ăúđi

Töi hïịt sûâc biïịt ún ăöơi nguô nhín viïn cuêa Nhađ xuíịt baên NewPress, ăùơc biïơt lađ Marc Favreau, Melissa Richards, vađ Maury Botton,

vò ăaô thûơc hiïơn dûơ aân nađy vúâi lođng nhiïơt thađnh vađ tñnh chuýnnghiïơp tuýơt vúđi

Nhûông sai soât cođn laơi trong quýín saâch thuöơc traâch nhiïơm cuêariïng töi

Lúâi noái àêìu AA 15

Phêìn I:

KHÖNG GIAN VAÂ THÚÂI GIAN

Sûơ hònh thađnh vuô truơ AA 17

tó nùm nhû möơt caâi chíịm nhoê; kïí tûđ luâc íịy, noâ núê to díìn trong khinhiïơt ăöơ thò liïn tuơc giaêm xuöịng Vuô truơ cuêa chuâng ta bao göìm ñtnhíịt böịn chiïìu, ba chiïìu khöng gian vađ möơt chiïìu thúđi gian, ăiïìuăoâ coâ nghôa rùìng khöng gian vađ thúđi gian coâ liïn hïơ vúâi nhau Taơithúđi ăiïím nađy, kñch thûúâc cuêa vuô truơ mađ chuâng ta quan saât ặúơc lađ13,7 tó nùm aânh saâng trïn möîi chiïìu khöng gian vađ 13,7 tó nùm ăöịivúâi chiïìu thúđi gian, víîn tiïịp tuơc tùng lïn trong khi töi viïịt vađ luâc caâcbaơn ăang ăoơc nhûông dođng chûô nađy

Kïí tûđ khi loađi ngûúđi hònh thađnh, con ngûúđi luön ngûúâc nhòn nhûôngăöịm saâng trïn bíìu trúđi ăïm vúâi lođng khím phuơc vađ suđng kñnh Hoơtòm hiïíu xem coâ thïí lađm gò khi quan saât trûơc tiïịp bíìu trúđi vađ sûêduơng kiïịn thûâc nađy ăïí tñnh toaân khi di chuýín trïn ăíịt liïìn hoùơctrïn biïín Tuy nhiïn, nïịu khöng coâ cöng cuơ ăùơc biïơt, con ngûúđi

khưng thïí biïët nhiïìu àiïìu vïì nguưìn gưëc cuãa vuä truå bao la cuäng nhûbẫn chêët cuãa vêåt chêët, búãi vị kđch thûúác cuãa vuä truå vâ vêåt chêët khấcbiïåt rêët xa so vúái nhûäng àưì vêåt cuå thïí mâ hổ tiïëp xuác hâng ngây.Àïën cuưëi thïë kyã 20, cấc nhâ khoa hổc àậ chïë tẩo ra nhûäng cưng cuåàïí chuáng ta cố thïí bùỉt àêìu quan sất khưng gian vư têån cuäng nhûthïë giúái vêåt chêët nhỗ bế Kiïën thûác vïì hai thïë giúái nây gêìn àêy tùnglïn vư cuâng nhanh chống Ngây nay, ai cuäng cố thïí hiïíu rộ vïì vuätruå kyâ diïåu, ngưi nhâ cuãa chuáng ta, nïëu chuáng ta phất huy trđ tûúãngtûúång vâ nghiïn cûáu nhûäng têëm ẫnh chuåp hóåc sú àưì sùén cố.

Muâ múâ vâ sấng tỗ, múâ ẫo vâ rộ râng

TÊËT CẪ BÙỈT ÀÊÌU bùçng mưåt sûå kiïån phi thûúâng: vuå nưí lúán (the bigbang) (Cấi tïn nây do nhâ vêåt lyá thiïn vùn ngûúâi Anh Fred Hoyle

Hịnh 1.1 Ngên hâ

Sûơ hònh thađnh vuô truơ AA 19

ặa ra trong möơt chûúng trònh phaât thanh trïn ăađi BBC vađo nùm1952) Vuô truơ buđng phaât tûđ möơt ăiïím duy nhíịt, coâ leô bùìng kñchthûúâc cuêa möơt nguýn tûê, trong ăoâ tíịt caê víơt chíịt, nùng lûúơng,khöng gian vađ thúđi gian ặúơc döìn neân ăíơm ăùơc ngoađi sûâc tûúêngtûúơng Khöng gian ăang bõ neân lan ra nhû soâng thuyê triïìu, traêi röơngvïì moơi phña vađ nguöơi díìn, mang theo víơt chíịt vađ nùng lûúơng choăïịn tíơn ngađy nay Sûâc maơnh cuêa vuơ nöí ăíìu tiïn ăuê ăïí thöíi bay möơttrùm tó thiïn hađ qua 13,7 tó nùm vađ aênh hûúêng cuêa noâ víîn cođn tiïịptuơc Vuô truơ múê víîn ăang tiïịp tuơc thađnh hònh

Sûơ buđng phaât nađy diïîn ra úê ăíu? Moơi núi, kïí caê núi möîi chuâng

ta ăang töìn taơi Luâc ban ăíìu, moơi ăiïím mađ chuâng ta thíịy phín caâchhiïơn nay ăïìu khúêi nguöìn tûđ möơt núi

Vuô truơ khúêi ăíìu lađ “plasma vuô truơ”, möơt chíịt ăöìng nhíịt vö cuđngnoâng ăïịn nöîi ngûúđi ta chûa biïịt ặúơc cíịu truâc cuêa noâ Víơt chíịt vađnùng lûúơng chuýín hoaâ qua laơi úê nhiïìu triïơu tó ăöơ C; chûa ai biïịtăoâ lađ nùng lûúơng gò, nhûng víơt chíịt lađ nùng lûúơng úê traơng thaâi nghó.Khi vuô truơ nguöơi ăi, nhûông phíìn tûê nhoê nhíịt cuêa víơt chíịt mađ hiïơnnay chuâng ta biïịt ăïịn, quark, bùưt ăíìu liïn kïịt laơi vúâi nhau thađnhtûđng nhoâm ba haơt möơt, taơo thađnh caê proton vađ neutron (xem Hònh1.2) Viïơc nađy xaêy ra vađo khoaêng möơt phíìn trùm ngađn giíy sau vuơnöí lúân, khi nhiïơt ăöơ ăaô xuöịng ăïịn mûâc noâng hún nhín cuêa Mùơt trúđikhoaêng möơt triïơu líìn Möơt phíìn trùm giíy sau ăoâ, nhûông proton vađneutron bùưt ăíìu kïịt húơp laơi vúâi nhau ăïí hònh thađnh caâi mađ sau nađylađ nhín cuêa hai nguýn töị nheơ nhíịt, hydrogen vađ helium

Chûa hïịt möơt giíy, böịn lûơc cùn baên taâc ăöơng lïn víơt chíịt ra ăúđi:lûơc híịp díîn, lûơc ăiïơn tûđ, lûơc haơt nhín maơnh vađ lûơc haơt nhín ýịu.Lûơc híịp díîn lađ lûơc ýịu nhíịt trong böịn lûơc vûđa kïí Newton mö taênoâ bùìng Ăõnh luíơt Vaơn víơt híịp díîn, cođn Einstein duđng ThuýịtTûúng ăöịi röơng, nhûng hiïơn víîn chûa thïí ắnh nghôa ặúơc chùưcchùưn Lûơc ăiïơn tûđ lađ töíng húơp cuêa lûơc ăiïơn vađ tûđ lûơc Lûơc haơt nhínmaơnh, maơnh nhíịt trong söị böịn lûơc, coâ nhiïơm vuơ nhöịt quark bïntrong proton vađ neutron, vađ giûô proton vađ neutron úê bïn trong haơtnhín nguýn tûê Lûơc haơt nhín ýịu ăiïìu khiïín sûơ phín raô haơt nhínnguýn tûê cuêa caâc nguýn töị phoâng xaơ Caâc nhađ khoa hoơc tin rùìng

tíịt caê böịn lûơc trïn ăïìu lađ thađnh phíìn cuêa möơt lûơc chung, nhûng hoơvíîn chûa thïí xíy dûơng ặúơc möơt lyâ thuýịt thöịng nhíịt.

Böịn lûơc trïn hoaơt ăöơng möơt caâch cín bùìng tuýơt ăöịi cho pheâp vuôtruơ töìn taơi vađ giaôn núê vúâi möơt töịc ăöơ bïìn vûông Nïịu lûơc híịp díînmaơnh hún möơt chuât, moơi víơt chíịt coâ thïí bõ ruât vađo trong lođng chñnhnoâ Nïịu lûơc híịp díîn ýịu hún möơt chuât, nguýn tûê ăaô khöng thïíhònh thađnh Nïịu nhiïơt ăöơ cuêa vuô truơ haơ xuöịng chíơm hún, proton vađneutron coâ thïí ăaô khöng dûđng laơi úê daơng helium vađ lithium mađ tiïịptuơc cö ăùơc cho ăïịn khi thađnh sùưt, quaâ nùơng ăïí hònh thađnh thiïn hađvađ caâc ngöi sao Sûơ cín bùìng tuýơt ăeơp cuêa böịn lûơc trïn coâ veê nhûlađ caâch duy nhíịt lađm cho vuô truơ giûô ặúơc hònh daơng cuêa noâ Caâcnhađ khoa hoơc ngúđ rùìng ăaô coâ nhiïìu vuô truơ khaâc xuíịt hiïơn nhûngröìi biïịn míịt trûúâc khi vuô truơ hiïơn nay töìn taơi Vuô truơ múâi chađo ăúđiphaât triïín vúâi möơt töịc ăöơ phi thûúđng, trong chúâp mùưt taơo líơp nhûôngtñnh chíịt cùn baên cođn töìn taơi cho ăïịn ngađy nay

Trong khoaêng 300.000 nùm vuô truơ giaôn núê vađ nguöơi díìn, caâcelectron mang ăiïơn ím chuýín ăöơng höîn loaơn ăaô di chuýín chíơm

Hònh 1.2 Thađnh phíìn cuêa víơt chíịt Thađnh phíìn cuêa víơt chíịt

Víơt chíịt bao göìm nguýn tûê, möîi nguýn tûê bao göìm caâc electron bay vođng quanh möơt nhín bao göìm proton vađ neutron, mađ proton vađ neutron do quark hònh thađnh Hiïơn chûa biïịt quark coâ bao göìm caâc phíìn tûê nhoê hún hay khöng.

nguýn tûê

electron proton, neutron

quark

Sûơ hònh thađnh vuô truơ AA 21

laơi Haơt nhín nguýn tûê, bao göìm proton vađ neutron, tñch ăiïơndûúng Khi caâc electron di chuýín ăuê chíơm, nhúđ ăiïơn tñch, haơt nhínnguýn tûê huât chuâng laơi vađ hònh thađnh nhûông nguýn tûê cín bùìngvïì ăiïơn ăíìu tiïn: hydrogen (H) vađ helium (He) – nhûông nguýn töịnheơ nhíịt, daơng víơt chíịt ăíìu tiïn Hydrogen coâ möơt proton vađ möơtelectron, helium coâ hai proton vađ hai electron

Thúđi ăiïím ăoâ trúê thađnh möơt khoaênh khùưc quan troơng trong lõchsûê vuô truơ Trûúâc khi caâc nguýn tûê öín ắnh hònh thađnh, vuô truơ trađnngíơp nhûông haơt bay dñch dùưc, möơt söị mang ăiïơn ím, möơt söị mangăiïơn dûúng, mađ aânh saâng (bao göìm nhûông haơt goơi lađ photon, beâ húnnguýn tûê) khöng thïí xuýn qua möơt bïí mïnh möng caâc haơt tñchăiïơn Lyâ do lađ photon tûúng taâc vúâi caâc haơt tñch ăiïơn vađ hoùơc lađ bõchuýín hûúâng, hoùơc lađ bõ híịp thu Nïịu coâ ai ăoâ coâ cú höơi chûângkiïịn, vuô truơ ăaô coâ daơng nhû möơt mađn sûúng múđ dađy ăùơc, hoùơc möơtcún baôo tuýịt cuöìng nöơ

Ngay khi nguýn tûê hònh thađnh do kïịt nöịi electron mang ăiïơn ímvađ neutron mang ăiïơn dûúng laơi vúâi nhau, photon aânh saâng coâ thïí

di chuýín tûơ do Mađn sûúng muđ bûâc xaơ ăaô tan Víơt chíịt ăaô hònhthađnh, vađ vuô truơ trúê nïn quang ăaông Caênh vuô truơ múê röơng hïịt mûâc– nïịu coâ ngûúđi chûâng kiïịn – bao göìm híìu hïịt lađ khöng gian tröịngröîng tö ăiïím búêi nhûông ăaâm míy hydrogen vađ helium khöíng löì vúâinùng lûúơng khuêng khiïịp bùưn xuýn qua chuâng

Ngađy nay, chuâng ta coâ thïí nhòn thíịy möơt ñt photon cođn soât laơi sauvuơ nöí lúân – giöịng nhû nhiïîu trïn mađn aênh vö tuýịn truýìn hònh bõngùưt díy tñn hiïơu vađ chónh sang bùng tíìn mađ maây hoađn toađn khöngnhíơn ặúơc hònh aênh gò Khoaêng möơt phíìn trùm nhiïîu mađ chuâng tathíịy lađ aânh saâng/nhiïơt cođn soât laơi sau vuơ nöí lúân, khúêi nguöìn cuêamöơt ăaơi dûúng bao la cuêa bûâc xaơ tađn dû vuô truơ Nïịu mùưt chuâng tanhòn ặúơc vi soâng, (trïn thûơc tïị thò khöng nhû víơy), chuâng ta seôthíịy möơt lúâp aânh saâng khúịch taân trong thïị giúâi xung quanh.Bùìng thiïịt bõ radio, caâc nhađ khoa hoơc ăaô ghi nhíơn ặúơc bûâc xaơ

vi soâng tađn dû vuô truơ Ăïịn khoaêng thíơp kyê 50 vađ 60 cuêa thïị kyê 20,caâc nhađ víơt lyâ qua nhûông gò ăaô biïịt nhíơn ra rùìng vuô truơ hiïơn taơichûâa ăíìy caâc photon nguýn thuyê, nguöơi xuöịng gíìn ăöơ khöng tuýơt

ăöịi qua 13,5 tó nùm Vađo muđa xuín nùm 1965, hai nhađ thiïn vùn

vö tuýịn Arno A Penzias vađ Robert W Wilson lađm viïơc úê Trung tímthñ nghiïơm Bell Laboratories úê New Jersey, tònh cúđ phaât hiïơn tađn dûaânh saâng nađy dûúâi daơng nhiïîu ím thanh úê phíìn nïìn khi hoơ ăangthûê nghiïơm möơt ùngten vi soâng múâi duđng trong liïn laơc vïơ tinh.Nùm 1989, NASA phoâng vïơ tinh phaât hiïơn tađn tñch vuô truơ (CosmicBackground Explorer – COBE), thu thíơp thöng tin taâi xaâc nhíơn vúâiăöơ chuíín xaâc cao rùìng, úê 30C, coâ khoaêng 400 triïơu photon trongmöîi meât khöịi khöng gian – möơt biïín bûâc xaơ vi soâng vuô truơ vö hònh,nhû lyâ thuýịt vïì vuơ nöí lúân ăaô tiïn ăoaân

Nùm 2002, NASA phoâng vïơ tinh thùm dođ Wilkinson MicrowaveAnistropy Probe (WMAP) coâ kñch thûúâc 5 meât lïn khöng gian caâchTraâi ăíịt 1,6 triïơu km Trong möơt nùm, WMAP chuơp laơi theo thúđi giantoađn böơ khöng gian vuô truơ, cho ra baên ăöì coâ ăöơ phín giaêi cao bûâcxaơ tađn tñch vuô truơ (cosmic background radiation – CBR) tûđ 380.000nùm sau vuơ nöí lúân vađ taâi khùỉng ắnh lyâ thuýịt vïì nguöìn göịc vuô truơăoâ

May mùưn cho caâc nhađ thiïn vùn hoơc, úê tíìm voâc vuô truơ thò khoaêngcaâch chñnh lađ cöî maây thúđi gian Möơt víơt cađng xa, ta thíịy chuâng úêtraơng thaâi cađng “treê”, búêi vò khi víơt cađng xa thò cađng töịn thúđi gianăïí bûâc xaơ cuêa noâ ăïịn ặúơc vúâi chuâng ta Chuâng ta khöng thïí thíịyvuô truơ cuêa ngađy höm nay, chó thíịy noâ cuêa quaâ khûâ, búêi vò phaêi míịthađng triïơu hađng tó nùm ăïí aânh saâng cuêa caâc thiïn hađ vađ nhûông ngöisao xa xöi, di chuýín vúâi víơn töịc gíìn 9,7 ngađn tó km möơt nùm, ăïịnặúơc quaê ăíịt Do ăoâ, chuâng ta coâ thïí nhòn ríịt xa vađo quaâ khûâ Bùưtặúơc bûâc xaơ vi soâng, chuâng ta coâ thïí “thíịy” ríịt gíìn ăiïím khúêi ăíìucuêa vuô truơ (xem Hònh 1.3)

Haôy hònh dung nhûông ăiïìu sau ăíy AÂnh saâng tûđ ngöi sao gíìnnhíịt lađ Mùơt trúđi míịt taâm phuât hai mûúi giíy ăïí ăïịn vúâi chuâng ta.AÂnh saâng tûđ Möơc tinh míịt khoaêng ba mûúi lùm phuât khi noâ gíìn quaêăíịt nhíịt vađ khoaêng möơt giúđ khi noâ trïn quyô ăaơo xa quaê ăíịt nhíịt.AÂnh saâng tûđ sao Thiïn lang, ngöi sao saâng nhíịt trïn bíìu trúđi banăïm cíìn 8,6 nùm múâi ăïịn ặúơc quaê ăíịt (Khoaêng caâch aânh saâng dichuýín lađ 8,6 nùm aânh saâng, tûâc lađ khoaêng 130 ngađn tó km) AÂnh

Sûơ hònh thađnh vuô truơ AA 23

saâng cuêa nhûông ngöi sao coâ thïí nhòn thíịy mađ khöng cíìn caâc thiïịt

bõ quang hoơc höî trúơ míịt tûđ böịn ăïịn böịn ngađn nùm ăïí ăïịn mùưtchuâng ta Nïịu chuâng ta thíịy möơt ngöi sao úê khoaêng caâch 3.000nùm aânh saâng ăang nöí tung trûúâc mùưt thò thûơc ra, vuơ nöí ăoâ xaêy racaâch ăíy 3.000 nùm – khoaêng thúđi gian aânh saâng tûđ ngöi sao ăoâ túâimùưt chuâng ta

Hònh 1.3 Vuô truơ nhû chuâng ta thíịy Vuô truơ nhû chuâng ta thíịy

Tûđ võ trñ cuêa mònh trong daêi Ngín hađ – möơt trong nhûông thiïn hađ thuöơc Nhoâm Thiïn hađ ắa phûúng (Local Group) – chuâng ta nhòn vïì vuô truơ trong quaâ khûâ, vò aânh saâng tûđ nhûông thiïn hađ xa xöi míịt hađng tó nùm ăïí ăïịn Traâi ăíịt Trong quaâ khûâ xa xöi ăoâ, vuô truơ nhoê hún, vađ caâc thiïn hađ va chaơm vúâi nhau thûúđng xuýn hún Chuíín tinh (quasar) lađ nhûông thiïn thïí úê ríịt

xa, ặúơc cho lađ nhín cuêa nhûông thiïn hađ treê, coâ thïí ăang va chaơm vúâi nhau.

Vuơ nöí lúân

Thúđi gian sau vuơ nöí lúân (nùm)

Chuíín tinh Hiïơn taơi

Hònh thađnh thiïn

h a đ

Míy liïn thiïn hađ

caâc thiïn hađ

Quíìn tuơ thiïn hađ Virgo Nhoâm

Thiïn hađ líịp laânh

Nhû ăaô mö taê úê trïn, vuô truơ trúê nïn quang ăaông sau khoaêng300.000 nùm kïí tûđ vuơ nöí lúân Nhûông ăaâm míy hydrogen vađ heliumkhöíng löì tröi daơt túâi khi nhûông ăaâm míy nađy tan thađnh hađng ngađn

tó nhûông ăaâm míy taâch biïơt, möîi ăaâm míy con coâ xung nùng riïngvađ thoaât khoêi sûơ giaôn núê cuêa vuô truơ khi mađ ặúđng kñnh cuêa möîi ăaâmmíy con giûô nguýn trong khi khoaêng caâch giûôa chuâng tùng lïn.Khi vuô truơ nguöơi díìn vađ búât hoaơt ăöơng, möîi ăaâm míy hydrogenvađ helium trúê thađnh möơt thiïn hađ riïng biïơt bao göìm nhûông ngöisao kïịt húơp laơi vúâi nhau búêi lûơc híịp díîn Ăiïìu nađy xaêy ra khi caâcnguýn tûê hydrogen vađ helium va chaơm vúâi nhau Khi chuâng vachaơm, ma saât taơo ra nhiïơt ăöơ cao ăïịn nöîi nhûông nguýn tûê bõ tûúâcmíịt electron Haơt nhín hydrogen bùưt ăíìu kïịt húơp, taơo ra ion helium.Phaên ûâng nguýn tûê nađy giaêi thoaât nhiïơt lûúơng/nùng lûúơng khöínglöì nhû phûúng trònh E=mc2 cuêa Einstein, theo ăoâ nùng lûúơng taơo rabùìng sûơ hao huơt khöịi lûúơng nhín vúâi bònh phûúng víơn töịc aânhsaâng Khi hydrogen bùưt ăíìu chaây, möîi giíy coâ hađng triïơu tíịn víơtchíịt ặúơc chuýín hoaâ thađnh nùng lûúơng, vađ möơt ngöi sao ra ăúđi.Chó khoaêng 200.000 nùm sau vuơ nöí lúân, nhûông ngöi sao ăíìu tiïnhònh thađnh

Nhûông víơt thïí ăuê kñch cúô vađ khöịi lûúơng ăang trađn ngíơp trong vuôtruơ Víơt thïí coâ kñch thûúâc lúân nhíịt lađ nhûông ngöi sao, chuâng tûơ sinh

ra nùng lûúơng Nhûông ngöi sao vô ăaơi nhíịt coâ thïí lúân hún Mùơt trúđigíịp hai mûúi líìn Víơt thïí nhoê nhíịt trong vuô truơ lađ nhûông haơt buơichó coâ thïí nhòn thíịy qua kñnh hiïín vi, coâ hađng trùm tíịn buơi loaơi nađyrúi xuöịng khñ quýín Traâi ăíịt möîi ngađy Buơi trïn tûđng maâi nhađ coâthïí chûâa möơt ñt víơt chíịt tûđ caâc thiïn thaơch Hađnh tinh lađ caâc víơt thïícúô trung; khöịi lûúơng cuêa chuâng khöng ăuê taơo ra nùng lûúơng thöngqua phaên ûâng haơt nhín nguýn tûê hydrogen

Sûơ hònh thađnh vuô truơ AA 25

Nhûông ngöi sao coâ ăuê kñch thûúâc líîn ăöơ ăíơm ăùơc, vađ theo thúđigian chuâng chuýín hoaâ tûđ daơng nađy sang daơng khaâc Híìu hïịt saogíìn chuâng ta lađ sao mađu ăoê, nhûng Mùơt trúđi, ngöi sao chuâng ta biïịtroô nhíịt, lađ ngöi sao ặúơc phín loaơi mađu vađng öín ắnh, ăöịt chaâyhydrogen qua phaên ûâng haơt nhín hydrogen nhû mö taê úê trïn Khiduđng hïịt hydrogen, trong khoaêng 5 tó nùm, Mùơt trúđi cuêa chuâng taseô chuýín sang ăöịt helium, goơi lađ phaên ûâng haơt nhín helium Vòphaên ûâng haơt nhín helium lađ möơt quaâ trònh noâng hún, vađ giaêiphoâng nhiïìu nùng lûúơng hún, aâp lûơc cuêa phíìn nùng lûúơng tùng lïnseô lađm Mùơt trúđi giaôn núê thïm cho túâi khi noâ trúê thađnh möơt ngöi saolúân saâng rûơc, ặúơc goơi lađ sao khöíng löì ăoê Khi nguýn liïơu heliumcuông hïịt, sao khöíng löì ăoê nađy seô xeơp xuöịng thađnh möơt sao luđntrùưng Sau ăoâ noâ seô nguöơi díìn cho túâi khi trúê thađnh daơng xó, hay lađsao luđn ăen vúâi kñch thûúâc tûúng ặúng Traâi ăíịt nhûng nùơng húngíịp 200.000 líìn Ngûúđi ta chûa tûđng phaât hiïơn ra möơt sao luđn ăennađo caê vò vuô truơ chûa ăuê giađ ăïí cho bíịt cûâ möơt ngöi sao nađo hoađntíịt quaâ trònh nguöơi ăi chíơm chaơp cuêa noâ

Möơt söị sao vađng, nhûông ngöi sao lúân hún Mùơt trúđi luâc khúêi ăíìu,seô trúê nïn lúân hún sao khöíng löì ăoê hay Mùơt trúđi trong tûúng lai Khichuâng vûúơt qua giai ăoaơn khöíng löì ăoê, chuâng khöng co laơi thađnhsao luđn trùưng Nhûông nguýn töị nùơng hún ặúơc taơo ra vađ ăöịt chaâytrong lođng chuâng: carbon, nitrogen, oxygen, magnesium, vađ cuöịicuđng lađ sùưt Nhûng sùưt laơi khöng thïí ặúơc duđng nhû nguýn liïơucuêa möơt ngöi sao Sûơ saên sinh nùng lûúơng dûđng laơi vađ lûơc híịp díîntiïịp nöịi Nhín cuêa ngöi sao nađy nöí tung vađ kñch hoaơt möơt vuơ nöímaơnh úê caâc lúâp ngoađi lađm naât vuơn phíìn lúân lúâp voê Chó cođn phíìnnhín töìn taơi nhû möơt sao luđn trùưng, möơt sao neutron (nhoê tñ hon vađcûơc kyđ ăíơm ăùơc), hoùơc möơt löî ăen lađ möơt víơt thïí siïu ăíơm ăùơc ăïịnnöîi aânh saâng khöng thïí thoaât khoêi trûúđng híịp díîn cuêa noâ Möơt ngöisao nöí tung tûơ huêy diïơt mònh ặúơc goơi lađ siïu tín tinh (supernova);chó nhûông sao nađo nùơng hún Mùơt trúđi saâu líìn múâi coâ khaê nùng trúêthađnh siïu tín tinh

Nhûông siïu tín tinh nađy ăoâng vai trođ quan troơng trong viïơc hònhthađnh vuô truơ Chuâng lađ lođ luýơn, núi nhûông nguýn töị múâi ặúơc taơo

ra, vađ nhû chuâng ta ăaô thíịy, chuâng khúêi ăíìu sûơ hònh thađnh caâc löîăen Khi möơt ngöi sao nùơng hún Mùơt trúđi mûúđi líìn buđng nöí, nhíncođn laơi cuêa noâ coâ thïí nùơng hún Mùơt trúđi böịn líìn Nïịu víơy, lûơc híịpdíîn seô lađ vö cuđng lúân ăïịn nöîi víơt chíịt biïịn míịt vađ möơt löî ăen xuíịthiïơn, úê ăoâ trûúđng híịp díîn quaâ maơnh nïn aânh saâng khöng thïí thoaât

ra ngoađi ặúơc Khöng ai biïịt víơt chíịt biïịn ăi ăíu Trung tím cuêalöî ăen ặúơc goơi lađ ăiïím kò dõ (singularity); möơt löî ăen taơo ra búêi möơtngöi sao nùơng hún Mùơt trúđi mûúđi líìn coâ ặúđng kñnh chó bùìng 64 km.Xung quanh ăiïím kò dõ lađ möơt trûúđng híịp díîn maơnh ăïịn ăöơ moơi thûâ

ăi vađo trûúđng nađy seô biïịn míịt vađo trong löî ăen Trûúđng híịp díînnađy ặúơc goơi lađ chín trúđi sûơ kiïơn (event horizon)

Caâc nhađ thiïn vùn hoơc cho rùìng nhûông löî ăen khöíng löì töìn taơi úêtrung tím cuêa híìu hïịt moơi thiïn hađ, cuông nhû möơt löî ăen coâ veê nhûăang töìn taơi úê trung tím daêi Ngín hađ cuêa chuâng ta Löî ăen nađy,nùơng hún Mùơt trúđi saâu líìn, ặúơc goơi lađ SgA búêi vò dûúđng nhû noânùìm úê baân cíìu nam cuêa chođm sao Nhín maô (Sagittarius) Caâc nhađkhoa hoơc sau hún mûúđi nùm sûê duơng Kñnh viïîn voơng cûơc lúân úê samaơc Atacama, Chile, ăaô khùỉng ắnh sûơ töìn taơi cuêa SgA vađo nùm2002

Caâc siïu tín tinh khöíng löì trúê thađnh löî ăen Nhûông siïu tín tinhnhoê hún, tûđ ba ăïịn saâu líìn kñch cúô Mùơt trúđi, nöí tung moơi thûâ rangoađi thay vò khi nöí moơi thûâ ruât vađo trong Trong nhín böịc chaâycuêa chuâng, hydrogen chuýín hoaâ thađnh helium, röìi helium thađnhcarbon; caâc haơt nhín kïịt húơp laơi thađnh haơt nhín lúân hún nûôa, nhûoxygen, calcium, vađ tiïịp diïîn theo baêng tuíìn hoađn caâc nguýn töịhoâa hoơc Ăïịn thúđi ăiïím nađo ăoâ, möơt vuơ nöí xaêy ra phun möơt phíìnlúân thađnh phíìn cuêa tín tinh trúê laơi vađo khöng gian dûúâi daơng khñ,luâc nađy chûâa ặơng nhûông nguýn tûê phûâc taơp, coâ khaê nùng duy tròsûơ söịng chûâ khöng chó hydrogen vađ helium

Chó coâ caâc siïu tín tinh coâ khaê nùng taơo ra caâc nguýn töị nùơnghún sùưt Qua khoaêng chñn tó nùm, tíịt caê caâc nguýn töị cuêa baêngtuíìn hoađn díìn díìn ặúơc hònh thađnh theo caâch ăoâ Möîi maơt vađngtrïn hađnh tinh nađy ăïìu coâ nguöìn göịc tûđ caâc ngöi sao khöíng löì buđngnöí trûúâc khi Mùơt trúđi xuíịt hiïơn Vađng úê trong chiïịc nhíîn trïn tay

Sûơ hònh thađnh vuô truơ AA 27

baơn ăaô trïn 4,5 tó nùm tuöíi Do ăoâ nhûông vuơ sao nöí ăaô taơo ranhûông nguýn töị goâp phíìn hònh thađnh cuöơc söịng trïn Traâi ăíịt.Trïn thûơc tïị, baên thín chuâng ta cuông do buơi vuô truơ taơo thađnh.Trúê laơi cíu chuýơn, vađi trùm ngađn nùm sau vuơ nöí lúân, caâc thiïnhađ kïịt laơi dûúâi daơng soâng ăíơm ăùơc di chuýín trong khöng gian, vachaơm vúâi caâc ăaâm míy hydrogen vađ helium hònh thađnh nïn caâcngöi sao Khöng gian bùưt ăíìu líịp laânh aânh saâng vúâi hađng tó ngöi sao

di chuýín nhû maơng nhïơn trïn nhûông ặúđng xoùưn öịc Híìu hïịt caâcthiïn hađ coâ hònh xoùưn öịc, nhûng trong buöíi ban ăíìu cuêa vuô truơ, víơtchíịt cuđng phaêi chia seê möơt khöng gian hïịt sûâc chíơt chöơi vađ caâcthiïn hađ thûúđng xuýn ăím vađo nhau Khi va chaơm, thiïn hađ lúânnuöịt thiïn hađ beâ, nhûng caâc thiïn hađ lúân khöng cođn líịy laơi ặúơchònh xoùưn öịc Thay vađo ăoâ, noâ trúê nïn möơt khöịi cíìu, hay möơt hònhellipse (oval) Nhûông thiïn hađ coâ hònh ellipse khöng sinh ra sao múâi

vò soâng ăíơm ăùơc khöng thïí di chuýín xuýn qua noâ, va chaơm vúâicaâc ăaâm míy ăïí taơo ra nhûông ngöi sao múâi Daêi ngín hađ cuêa chuâng

ta lađ möơt hònh xoùưn öịc hoađn haêo, möơt may mùưn hi hûôu khi khöng

úê khu vûơc ăöng ăuâc cuêa vuô truơ khoaêng 12 tó nùm vïì trûúâc.Trong khoaêng 9 tó nùm hay hai phíìn ba lõch sûê vuô truơ cho ăïịnngađy nay, ăaô coâ ríịt nhiïìu ăúơt trònh diïîn phaâo hoa kyđ thuâ trong vuôtruơ Caâc thiïn hađ dõch chuýín vađ va chaơm vúâi nhau Soâng ăíơm ăùơc

ăi xuýn qua caâc thiïn hađ, taơo ra nhûông ngöi sao múâi Caâc siïu tíntinh buđng nöí, vaôi ra nhûông nguýn töị múâi dûúâi daơng khñ, sùĩn sađng

va chaơm vúâi nhûông siïu tín tinh khaâc taơo thađnh sao múâi, hay nöíchòm ăïí hònh thađnh nïn caâc löî ăen, mang víơt chíịt ăi ăíu chùỉng aibiïịt Trong cuđng luâc ăoâ, khöng gian giaôn núê vađ nhiïơt ăöơ tiïịp tuơcgiaêm xuöịng Vuô truơ lađ möơt ăiïơu nhaêy líịp laânh cuêa caâi chïịt vađ sûơ taâisinh, ăöí naât vađ thanh lõch, baơo lûơc vađ tađn phaâ khuêng khiïịp songhađnh vúâi caâi ăeơp vađ sûơ saâng taơo mï höìn

Mùơt trúđi/The Sun/El Sol/Helios/Die Sonne

Khoaêng 4,6 tó nùm vïì trûúâc, trong daêi Ngín hađ, möơt siïu tín tinhbuđng nöí, vađ möơt ngöi sao múâi, chñnh lađ Mùơt trúđi cuêa chuâng ta, xuíịthiïơn tûđ tađn tñch cuêa vuơ nöí ăoâ Chuâng ta biïịt ăiïìu nađy vò ăaâ tûđ Mùơttrùng vađ caâc thiïn thaơch, bùưt nguöìn tûđ siïu tín tinh trïn, coâ ăöơ tuöíikhoaêng 4,56 tó nùm

Mùơt trúđi lúân hún vađ saâng hún mûâc bònh thûúđng, noâ nùìm trong 5phíìn trùm nhûông ngöi sao díîn ăíìu trong daêi Ngín hađ Noâ cuông ăùơcbiïơt úê chöî khöng coâ möơt ngöi sao ăöìng hađnh (trong khi khoaêng haiphíìn ba caâc ngöi sao trong nhaânh Ngín hađ cuêa chuâng ta trïn thûơctïị lađ nhûông hïơ thöịng göìm nhiïìu ngöi sao) Mùơt trúđi nùìm úê khoaênghai phíìn nùm quaông ặúđng ra khoêi möơt trong nhûông nhaânh xoùưnöịc, vađo khoaêng 30.000 nùm aânh saâng tñnh tûđ trung tím cuêa Ngínhađ Phaêi míịt tûđ 225 ăïịn 250 triïơu nùm noâ múâi quay hïịt möơt vođngquanh trung tím cuêa Ngín hađ trïn möơt quyô ăaơo hònh ellipse hayoval, vúâi víơn töịc 322.000 km möơt ngađy Cuđng vúâi hïơ thöịng caâchađnh tinh vađ caâc thiïn thïí khaâc, Mùơt trúđi ăaô quay quanh trung tímcuêa Ngín hađ khoaêng hai mûúi líìn kïí tûđ khi noâ ra ăúđi Kñch thûúâccuêa Mùơt trúđi cho pheâp ta tñnh ặúơc noâ chaây hoađn toađn trong khoaêng

10 tó nùm, vađ cho túâi nay noâ ăaô chaây ặúơc 4,6 tó nùm

Quay quanh Mùơt trúđi thuúê ban ăíìu lađ möơt ẵa caâc víơt chíịt cođnsoât laơi tûđ vuơ nöí cuêa siïu tín tinh, bao göìm buơi tinh vín vađ khñ cuêanhiïìu nguýn töị khaâc nhau Khi tíịt caê caâc khñ ăoâ va chaơm vúâi nhau,chuâng hònh thađnh nhûông haơt nhoê mađ tñnh thiïịu öín ắnh cuêa nhûônghaơt nađy biïịn chiïịc ẵa sang daơng nhûông daêi bùng Khi nhûông caâinhín tñch tuơ laơi trïn caâc daêi bùng nađy, caâc hađnh tinh bùưt ăíìu xuíịthiïơn, lûơc híịp díîn cuêa Mùơt trúđi lađm cho böịn hađnh tinh gíìn bïn trong(Thuyê tinh - Mercury, Kim tinh - Venus, Traâi ăíịt, vađ Hoaê tinh - Mars)nùơng hún vađ thađnh phíìn coâ nhiïìu ăaâ, trong khi caâc hađnh tinh bïnngoađi (Möơc tinh - Jupiter, Thöí tinh - Saturn, Thiïn vûúng tinh -Uranus, vađ Haêi vûúng tinh - Neptune) nheơ hún vađ thađnh phíìn chûâanhiïìu khñ Diïm vûúng tinh - Pluto, nhoê hún Mùơt trùng, ngûúđi ta cho

Sûơ hònh thađnh vuô truơ AA 29

rùìng noâ khöng ăuê lúân ăïí ặúơc coi lađ möơt hađnh tinh Möơc tinh nùơnghún Traâi ăíịt khoaêng 300 líìn, gíìn nhû nhûng khöng hoađn toađn ăuêlúân ăïí trúê thađnh möơt ngöi sao

(Trïn thûơc tïị khöng coâ caâch nađo veô hïơ Mùơt trúđi ăuâng theo tó lïơthûơc mađ khöng duđng nhûông khoaêng caâch lúân bùìng hađng daôy phöị.Nïịu Traâi ăíịt ặúơc biïíu diïîn bùìng kñch cúô möơt haơt ăíơu, Möơc tinh seôcaâch noâ 300 meât vađ Haêi vûúng tinh seô caâch noâ hún 1,6 km).Caâc hađnh tinh luâc ban ăíìu úê traơng thaâi loêng hoùơc khñ Möîi hađnhtinh tûơ sùưp xïịp cíịu truâc cuêa chñnh noâ qua taâc duơng cuêa lûơc híịpdíîn; caâc nguýn töị nùơng nhíịt nhû sùưt vađ nickel chòm vađo trung tímtrong khi caâc nguýn töị nheơ hún, nhû hydrogen vađ helium hònhthađnh nïn lúâp voê bïn ngoađi Tríơt tûơ öín ắnh do taâc duơng cuêa lûơchíịp díîn bõ phaâ vúô do caâc nguýn töị phoâng xaơ khöng öín ắnh Khicaâc nguýn töị nađy phín chia, nùng lûúơng cuêa chuâng lađm cho hađnhtinh söi lïn, ặa caâc víơt chíịt úê dûúâi síu lïn trïn bïì mùơt

Trïn ba hađnh tinh nhoê nhíịt – Thuyê tinh, Kim tinh vađ Hoaê tinh –tíịt caê moơi hoaơt ăöơng ngûđng laơi sau khoaêng möơt tó nùm vúâi sûơ hònhthađnh cuêa ăaâ Trïn böịn hađnh tinh lúân nhíịt – Möơc tinh, Thöí tinh,Thiïn vûúng tinh vađ Haêi vûúng tinh – caâc loaơi khñ víîn cođn tiïịp tuơcsöi cho ăïịn ngađy nay, giöịng nhû nhûông gò ăaô diïîn ra tûđ thuúê banăíìu cuêa hïơ Mùơt trúđi Chó coâ Traâi ăíịt lađ coâ kñch thûúâc phuđ húơp taơo

ra sûơ cín bùìng giûôa lûơc híịp díîn vađ lûơc ăiïơn tûđ, cho pheâp hònhthađnh lúâp voê ăaâ chùưc chùưn bao quanh phíìn nhín noâng boêng Chócoâ Traâi ăíịt coâ võ trñ tûúng ăöịi so vúâi Mùơt trúđi, vúâi khoaêng caâch trungbònh lađ 150 triïơu km, taơo nïn möơt biïn ăöơ nhiïơt thñch húơp cho pheâpcaâc phín tûê phûâc taơp hònh thađnh Trong hïơ Mùơt trúđi, chó coâ Traâi ăíịtlađ núi caâc phaên ûâng hoaâ hoơc liïn tuơc xaêy ra

Chuâng ta tñnh thúđi gian bùìng nùm, chñnh lađ thúđi gian Traâi ăíịtxoay quanh Mùơt trúđi ặúơc möơt vođng Traâi ăíịt tûơ quay quanh möơttruơc trong khi noâ quay quanh Mùơt trúđi Truơc ăoâ nghiïng khoaêng23,5 ăöơ do ăoâ caâc cûơc ăiïơn tûđ cuêa Traâi ăíịt khöng thùỉng goâc vúâi Mùơttrúđi Khi Traâi ăíịt úê möơt phña cuêa Mùơt trúđi, truơc nghiïng lađm cho möơtbaân cíìu ngaê vïì phña Mùơt trúđi nhiïìu hún, nhíơn nhiïìu aânh saâng hún,vađ khi Traâi ăíịt úê phña bïn kia cuêa Mùơt trúđi thò ngûúơc laơi Ăöơ nghiïng

cuêa truơc quay taơo ra muđa trïn Traâi ăíịt, vò nïịu noâ quay quanh möơttruơc thùỉng ặâng thò caê hai baân cíìu seô cuđng nhíơn möơt lûúơng aânhsaâng nhû nhau quanh nùm (Tíịt caê caâc hađnh tinh khaâc quay quanhmöơt truơc thùỉng ặâng trûđ Thöí tinh, noâ quay quanh möơt truơc nùìmngang).

Trong nûêa tó nùm ăíìu tiïn, Traâi ăíịt ăaô phaêi chõu nhûông chíịnăöơng khi va chaơm vúâi caâc sao bùng, tiïíu hađnh tinh, vađ nhûông ngöisao nhoê Chó cíìn nhòn vađo bïì mùơt cuêa Mùơt trùng lađ thíịy díịu vïịt cuêanhûông va chaơm xa xûa nađy Vò Mùơt trùng quaâ nhoê nïn nhanh choângmíịt ăi nhiïơt nùng bïn trong vađ giûô laơi ặúơc bïì mùơt nguýn thuyê cuêanoâ Traâi ăíịt thò ăuê lúân, vúâi nhín ăuê noâng nïn nhiïơt nùng cuêa nhûông

va chaơm ban ăíìu víîn tiïịp tuơc lađm cho noâ söi suơc ngađy ăïm, thïị nïnkhöng coâ díịu vïịt cuêa va chaơm nađo coâ thïí hònh thađnh

Khi Traâi ăíịt ăaô nguöơi ăïí ăaâ xuíịt hiïơn trïn bïì mùơt cuêa noâ, tûđngchuđm nham thaơch noâng chaêy trađo ra tûđ bïn trong, mang nhûông hoaâchíịt trong lođng ăíịt ra ngoađi, vađ lađm cho bíìu khñ quýín thay ăöíi liïntuơc bao göìm chuê ýịu lađ khñ methane, hydrogen, ammonia, vađ carbon.Nhûông cún baôo ăiïơn khöíng löì, vúâi nhûông tia chúâp vađ tiïịng síịm kinhhoađng, khuíịy ăöơng caê bïí hoaâ chíịt ăoâ Sau nûêa tó nùm thai ngheân,bađ meơ Traâi ăíịt ăaô sùĩn sađng cho caâc phín tûê cuêa sûơ söịng ra ăúđi

Nhûông cíu hoêi cođn chûa ặúơc giaêi ăaâp

Cíu chuýơn cuêa töi ăïịn ăíy dûơa trïn nhûông gò caâc nhađ khoa hoơcăaô biïịt vïì vuô truơ, ặúơc goơi lađ Mö hònh chuíín, ặúơc phaât triïín vađonhûông nùm 60 vađ 70 cuêa thïị kyê trûúâc Töi chûa hïì cöị tònh suy diïînhay phoêng ăoaân thïm möơt ăiïìu gò Nhûng moơi ăiïìu chuâng ta chorùìng chuâng ta ăaô biïịt cíìn phaêi ặúơc xem xeât cuđng vúâi nhûông gòchûa biïịt Cođn nhiïìu cíu hoêi quan troơng víîn chûa coâ cíu traê lúđi.Ngay caê nguöìn göịc cuêa Mùơt trùng cuông lađ ăiïìu chûa chùưc chùưn.Möơt söị yâ kiïịn cho rùìng noâ lađ möơt mííu nhoê vúô ra tûđ Traâi ăíịt, nhûng

Sûơ hònh thađnh vuô truơ AA 31

híìu hïịt moơi ngûúđi tin rùìng Mùơt trùng xuíịt hiïơn khi möơt ngöi saonhoê ăím vađo quaê ăíịt, khöng thïí thoaât khoêi lûơc híịp díîn vađ trúêthađnh vïơ tinh cuêa noâ, ăííy truơc xoay cuêa Traâi ăíịt tûđ ặâng sang húinghiïng vađ ăiïìu ăoâ taơo ra caâc muđa khaâc nhau

Nhûông cíu hoêi khoâ hún naêy sinh, vñ duơ nhû: “Taơi sao caâc phûúngtrònh toaân hoơc laơi coâ hiïơu quaê trong viïơc xaâc ắnh ặúơc ặúđng baycuêa Mùơt trùng vađ thiïn hađ Andromeda?” vađ “Trûúâc vuơ nöí lúân lađ gò?”Traê lúđi cíu hoêi ăíìu tiïn, caâc nhađ toaân hoơc chó nhuân vai vađ noâi ăuđa,

“Thûúơng ăïị lađ möơt nhađ toaân hoơc” Thíơt kyđ diïơu khi chuâng ta coâ thïíbiïịt moơi chuýơn vïì vuô truơ, vađ böơ oâc cuêa con ngûúđi coâ thïí saâng taơo

ra caâc phûúng trònh phuđ húơp vúâi thûơc tïị Cođn ăöịi vúâi cíu hoêi thûâhai vađ caâc cíu hoêi khaâc:

1 Ăiïìu gò xaêy ra trûúâc vuơ nöí lúân?

Chùỉng ai biïịt ặúơc tònh traơng nguýn thuyê cuêa vuô truơ ra sao Möơtsöị nhađ víơt lyâ tin rùìng lúđi giaêi cho víịn ăïì nađy maôi maôi vûúơt quaâ khaênùng vađ bíịt kyđ lyâ thuýịt nađo mađ con ngûúđi ăùơt ra Nhûng víîn coâ

vö söị lyâ thuýịt Möơt trong söị ăoâ, do Lee Smolin tûđ Ăaơi hoơcPennsylvania ăïì xuíịt, cho rùìng tònh traơng ban ăíìu cuêa vuô truơ lađmöơt löî ăen trong möơt vuô truơ khaâc Mö taê möơt löî ăen coâ veê giöịng nhûcíu chuýơn vïì ăiïím khúêi ăíìu cuêa vuô truơ, chó khaâc lađ theo trònh tûơngûúơc laơi – víơt chíịt, nùng lûúơng, khöng gian, vađ thúđi gian bõ döìnneân cho ăïịn khi chuâng biïịn míịt Caâc nhađ víơt lyâ ăang xem xeâtthuýịt cuêa Smolin cho rùìng víơt chíịt, nùng lûúơng, khöng gian vađthúđi gian coâ thïí biïịn míịt khoêi kïịt cíịu cuêa vuô truơ chuâng ta ăïí taâixuíịt hiïơn úê möơt núi nađo ăoâ nhû möơt vuô truơ múâi Chuâng ta coâ thïíăang söịng trong möơt “ăa vuô truơ” bao göìm ríịt nhiïìu vuô truơ xuíịt hiïơntûđ nhûông vuô truơ khaâc Ăíy chó lađ möơt trong söị vađi kõch baên lyâ thuýịthiïơn hađnh dûơa trïn yâ tûúêng coâ nhiïìu vuô truơ

2 Luâc ăíìu, Traâi ăíịt giaôn núê thïị nađo?

Möơt giaê thuýịt coâ veê phuđ húơp cho rùìng vađo thúđi ăiïím ăíìu tiïn, vuôtruơ núê cûơc maơnh – tûâc lađ noâ giaôn ra ríịt nhanh, vúâi víơn töịc lúân húnvíơn töịc aânh saâng ríịt nhiïìu, baân kñnh cuêa noâ liïn tiïịp tùng gíịp ăöiăïìu ăùơn trong tûđng khoaêng thúđi gian bùìng nhau Sau ñt hún möơt