Bài giảng: Trao đổi Muối - nước pdf

Trao đổi nước muối qua màng tế bào IV.. Điều hoà trao đổi nước muối V.. TRAO ĐỔI MUỐI, NƯỚC QUA THÀNH MẠCH* Các yếu tố ảnh hưởng : thành mạch, CB Donnan, HA, P.keo + Thành mạch: màng bá

Bài giảng

Trao đổi Muối - nước

TS Phan Hải Nam

NỘI DUNG BÀI GIẢNG

I Phân bố, vai trò của nước, muối

1.1 Nước

1.2 Muối

1.3 Bilan nước

II Trao đổi NM qua mao mạch (giữa Htư & DGB)

2.1 Các yếu tố liên quan đến trao đổi NM

2.2 Trao đổi NM qua thành mao mạch

III Trao đổi NM qua màng tế bào (giữa DGB & trong TB)

3.1 Tính thấm chọn lọc của màng tế bào

3.2 Trao đổi nước muối qua màng tế bào

IV Điều hoà trao đổi nước muối

V Rối loạn trao đổi nước muối

5.1 ứ nước đơn thuần trong tế bào

5.2 ứ nước ngoài tế bào

5.3 Mất nước trong tế bào

5.4 Mất nước ngoài tế bào

5.4 Các rối loạn hỗn hợp

PHÂN BỐ, VAI TRÒ CỦA NƯỚC, MUỐI

 Nước: 55 – 65% trọng lượng cơ thể

* Vai trò:

& SPCH -> ngoài (mồ hôi, NT, P)

+ Chuyển hoá: N/ thoái hoá,tổng hợp các chất…/ cơ thể.

+ Tg các f/ư: thuỷ phân, hợp nước, loại N/ các CH cơ thể.

+ Tg bảo vệ cơ thể: N -> môi trường lỏng- tránh CQ bị rung động, va chạm.

+ Ngoại bào (20 % ):

- Ko đồng đều ở các tổ chức, CQ, ví dụ:

Nước bọt, mồ hôi: 99%, huyết tương- 92%, mỡ: 25- 30%.

Thể tạng: người béo < người gầy

+

- ∑ Cation (+) = ∑ Anion (-) giữa trong & ngoài TB

- Na+: Ion chính của dịch ngoại bào (142 mmol/l )

V/c qua màng nhờ Na+,K+-ATPase Quyết định Ptt -> TĐ Nước, muối qua màng TB

↑/↓ là nguyên nhân của khát và phù

- K+: Ion chính của dịch nội bào; Liên quan tới hđ của TK &

Hđ cơ tim (↑↑, nhanh, đột ngột -> ngừng tim do cơ bị co cứng)

- Ca2+, Phospho: xương, răng; Fe2+: gan, hồng cầu

Muối

* Vai trò:

I 2 / T 3, T 4 - Hor TG, Na+, K+ -> h.h Na + ,K + -ATPase ).

- Tạo Ptt: Na + , K + , Cl - , HCO 3 - =>duy trì hình dạng TB, TĐNM/

cơ thể

- Tham gia/các hệ đệm: Bicarbonat, Phosphat -> duy trì CBAB

- ổn định trạng thái lý, hoá (keo) của protein trong TB và mô.

Hem -> v/c O 2 cho tổ chức…

* Nhu cầu: ~ chục g/24h

Sinh lý đặc biệt: Phụ nữ có thai - nhu cầu >> so bt

 Bilan nước : sự cân bằng của nước nhập và xuất; ⊥: bilan = 0

- N nhập > N xuất: Bilan N (+)/ (phù, đói kéo dài)

- N nhập < N xuất: Bilan N âm /đái nhạt.

TRAO ĐỔI MUỐI, NƯỚC QUA THÀNH MẠCH

* Các yếu tố ảnh hưởng : thành mạch, CB Donnan, HA, P.keo

+ Thành mạch: màng bán thấm, có tính thấm riêng (T.thấm TM)

nhỏ như G, a.acid, ure.

+ Huyết áp:

- áp suất máu ép vào TM hay áp suất nước ép vào màng TB

- Vai trò: đẩy nước từ Htư -> Dịch GB

- Phụ thuộc nhiều yếu tố: sức bóp cơ tim, khối lượng máu tuần hoàn, độ nhớt, lưu lượng máu về tim, sức cản của TM

- Htư có NĐ pro > DGB, thành mạch như 1màng bán thấm ->

tạo nên CB Donnan giữa Htư và DGB.

- P keo là 1 trong các yếu tố quyết định TĐMN qua TM

P L = P M – (P k + P tc )

+ MĐM: P L = 45 – (25 + 5) = + 15 mmHg -> H 2 O từ lòng mạch

ra dịch GB.

+ MMTG: P L = 30 – (25 + 5)= 0 -> N ra vào tự do.

- P keo là 1 trong các yếu tố quyết định TĐMN qua TM

P P L - áp lực lọc, P L = P M M – (P - áp lực máu (Huyết áp), k + P tc )

TĐNM QUA MAO MẠCH (HTƯ & DGB)

Ptc

P L = + 15 mmHg

DGB

P L = - 15 mmHg

Bình thường: Nước từ MĐM ra DGB = Nước vào MTM

Phù do suy gan, suy thận

Suy gan (↓ TH) Suy thận (↑ Đào thải)

Phù

TRAO ĐỔI NƯỚC, MUỐI QUA MÀNG TẾ BÀO

(GIỮA TRONG VÀ NGOÀI TẾ BÀO)

* Màng TB:

+ Cấu tạo: lớp lipid kép, lỏng, khảm protein (Pro rìa màng, Pro xuyên màng); gồm: Phần có cực, ưa nước – phía ngoài,

Phần ko cực (kỵ nước)- trong

+ Màng TB: - Cho khí, N, chất có KLPT nhỏ (ure) qua tự do

- Ko qua: protein &

- Qua chọn lọc: ĐG , theo cơ chế v/c tích cực

+ áp lực trong và ngoài TB: Pk/ Tb tương đối ổn định -> Ptt quyết định TĐNM.(Ptt chủ yếu do Na+, Cl- quyết định)

+ Sự v/c Na+, K+ qua màng TB: nhờ hđ “Bơm Na+,K+-ATPase”

* 2 cấu hình:

- CH 1: ko bị phosphoryl hoá, có ái lực cao với Na+ thấp với K+,

hốc trung tâm gắn Na+ quay vào trong TB

- CH 2: được phosphoryl hoá, có ái lực cao với K+, thấp với Na+

và hốc trung tâm hướng ra ngoài tế bào.

-

Sơ đồ cấu tạo màng tế bào

Protein xuyên màng

Protein rìa màng

Cấu tạo màng NSC tế bào động vật

VẬN CHUYỂN NHỜ CHẤT V.C TRUNG GIAN

* VC thụ động: khuếch tán dễ dàng, theo Gradien C, ko cần W VD- HCO3- (vào TB) và Cl- (ra khỏi TB) theo kiểu antiport

* VC tích cực: ngược Gradien C, cần NL( Na+, K+-ATPase)

SƠ ĐỒ CẤU TẠO ENZYM NA + K + -ATPASE

Chuçi polysaccharid

Mµng tÕ bµo

Trong Ngoµi

Cơ chế hoạt động Na+,K+-ATPase

* Điều kiện: Na+ ↑/ trong TB, K+ ↑/ ngoại bào

1 E (CH1) kết hợp Na+ tạo E-Na+

2 Phosphoryl hoá E-Na+:

TP ATP-> ADP + 12000 calo, gắn P -> Hốc T.T -> E-Na+,P

3 Chuyển CH1 = CH2 nhờ NL thuỷ phân ATP hốc TT-> ngoài TB

4 Giải phóng Na + -> ngoài TB, E-CH2+ P

5 E-CH2 gắn K+ ( ) -> E-K+,P (hốc TT quay phía ngoài TB)

6 Khử phosphoryl E-K+,P giải phóng gốc Phosphat, tạo E-K+

7 Chuyển CH2 (E-K+)-> CH1 (E-K+) - hốc TT -> trong TB

8 Giải phóng K+ vào trong tế bào, tạo lại CH1 ban đầu

Quá trình v/c Na+ trong -> ngoài & ion K+ từ ngoài -> trong TB được thực hiện theo sơ đồ (Hình *):

P P

Cơ chế hoạt động của Na+,K+- ATPase

Kết quả

- 3 Na+ từ trong ra ngoài TB

Trạng thaí ⊥ ( Na + / ngoại bào cao ,

K + nội bào cao).

- ứ Nước ngoài TB.

+ Mất N & mất M: - Mất N toàn phần & mất M

- Mất Nước + mất Muối/ ngoại bào.

+ Mất nướcngoại TB, ứ nước/ TB.

1 Tỡnh trạng ứ nước đơn thuần

 Tình trạng ứ nước trong tế bào:

+ Nguyên nhân: Do uống N quá nhiều (đuối nước), tiêm truyền quá nhiều (d.d ngọt đẳng trương)

+ Gặp: BN mất cả N,M nhưng chỉ bù có N (d.d ngọt đẳng trương) -> thiếu chất điện giải

+ Hậu quả: phù trong TB, thể tích N ngoại bào ↓, V máu ↓↓-> ->

chậm tuần hoàn,-> ↓chức năng thận, BN mệt mỏi, yếu dần như

 Tình trạng ứ nước ngoài tế bào

+ Tăng áp lực TM trong suy tim

+ Giảm protid máu:

Xơ gan (↓ tổng hợp protein)

Thận nhiễm mỡ, viêm CTC (↑ đào thải protein ra NT) Bệnh lý thượng thận: gây ↑ bài tiết Aldosterol -> ↓bài xuất Na+ qua thận gây ứ đọng Na+/cơ thể

Các nguyên nhân này làm nước ↑ ở ngoại bào (GB)

2 Tình trạng mất nước và mất muối

*Tình trạng mất nước và muối toàn phần:

+ Gặp:

Nôn kéo dài

ỉa chảy kéo dài Các nguyên nhân -> máu bị cô đặc Mất dịch dẫn lưu

+ Biểu hiện: mất N cả nội & ngoại bào -> sút cân, da khô, khát

nhiều

Điện giải ↑ Protid TP huyết tương ↑ Số lượng HC, BC ↑

+ Điều trị: cho nước đơn thuần hoặc huyết thanh ngọt

 Mất nước, muối khu vực ngoài tế bào

* Nguyên nhân:

Mất máu, mất huyết tương nhiều (bỏng)

Giai đoạn đầu ỉa chảy, nôn

* Đo:

Khối lượng huyết tương ↓ Nước ở khu vực ngoài tế bào ↓ Máu có hiện tượng cô đặc trong khi khu vực trong tế bào chưa bị ảnh hưởng lớn

* Điều trị: cho các loại huyết thanh đẳng trương

3 Các rối loạn hỗn hợp

*ứ nước ngoài tế bào + mất nước trong tế bào:

+ Biểu hiện: bên ngoài có phù, nhưng có triệu chứng mất N/ TB

+ Nguyên nhân: thường do suy thận, do khu vực ngoài TB ứ M -> gây ưu trương ngoài TB, nên N/ TB ra ngoài , gây phù

+ Xác định: bằng đo N ở các khu vực (khó)

* Mất nước ngoài tế bào + ứ nước trong TB:

Mất N,M / ngoại bào: ỉa chảy cấp, nôn kéo dài, mồ hôi ra quá nhiều, nhưng bù = N nhược trương ko có M (huyết thanh ngọt)

=> nhược trương ngoài TB =>N vào TB gây mất N ngoại bào

- Triệu chứng: ứ N/ TB như gặp trong phù não

- Phát hiện: đo các khu vực N riêng biệt

- Điều trị: thường tiêm truyền các d.d ưu trương để bồi phụ M

ĐIỀU HOÀ TRAO ĐỔI NM

 Cơ chế nội tiết:

+ Vasopressin (ADH)- Hormon kích tố chống lợi niệu/ tuyến yên

- Vai trò: ↑tái hấp thu N/ ÔL xa & ống góp

- Thiếu ADH: -> đái nhạt

Các yếu tố điều hoà ADH:

- ĐH thẩm thấu: ↑ Ptt ở máu và dịch ng.bào->T.T nhận cảm

th.thấu ở hạ não-> kích thích tuyến yên sx ADH & ngược lại

- ĐH thể tích: ↑ khối lượng dịch (V) cơ thể -> T.T nhận cảm thể tích, từ đó tuyến yên sx ADH, hoặc sự mất N -> V dịch cơ thể -> gây ↑ tiết ADH/ tuyến yên

Điều hoà bài tiết Na+

* Các yếu tố huyết động học; sự lọc của cầu thận

Lọc, THT Na+ ∈: Dòng máu đến thận & huyết áp ĐMT đặc biệt chú ý- ↓ HA, ↓ Na+ đối với HT Renin- Angiotensin

* Hệ thống Renin- Angiotensin & Aldosterol 2 C2 ĐH cân bằng Na+:+ THT/ ÔL gần nhờ Angiotensin tác động trên vận mạch của các

ĐM nhỏ đi ra khỏi cầu thận

+ THT/ ÔL xa bởi aldosterol - bài tiết bởi lớp cầu của vỏ TT chịu tác động của các yếu tố (K + , Na + M, NĐ ACTH/ Htư và Angiotensin)

(Aldosterol -HM vỏ TThận: quyết định THT và bài xuất Na+, K+/ TB

ống thận)

* Các hormon khác:

- H tuyến giáp: -> đào thải N qua da & NT do ↑lọc/ CT, & ↓THT/ ÔT.

- Catecholamin (Hor Tuỷ TT): -> ↑ HA đm -> ↑lọc / CT & ↑ bài niệu

- Các steroid: Trước hết là cortisol, gây gĩư Na+ (cần cđ ăn ít muối cho BN điều trị corticoid kéo dài), các estrogen gây gĩư Na+ & N ở nửa đầu của chu kỳ KN; thiếu progesteron/ hội chứng tiền MK

* CÁC CƠ QUAN THAM GIA ĐIỀU HOÀ TĐNM

+ Tiêu hoá: nhận N,M -> cơ thể

+ Các cơ quan bài tiết: da (mồ hôi), phổi (hơi thở)- phương tiện ĐH.

+ Thận (cơ quan quan trọng nhất):

- Nơi nhận, phát huy tác dụng của hormon (Aldosterol, ADH)  điều hoà TĐNM

- Thận tổn thương -> rối loạn cân bằng N, Điện giải.