BẢN CHẤT VĂN HỌC Câu 2 điểm 1 Vì sao nói lí luận văn học nghiên cứu văn học tổng thể a Khái niệm Lí luận văn học là phân môn khoa học về văn học Do vậy, khách thể nghiên cứu của lí luận văn học kông p.
Trang 1BẢN CHẤT VĂN HỌC Câu 2 điểm
1. Vì sao nói lí luận văn học nghiên cứu văn học tổng thể
a. Khái niệm
- Lí luận văn học là phân môn khoa học về văn học Do vậy, khách thể nghiên cứu của lí luận văn học kông phải là các văn bản ngoài nghệ thuật ( nghị luận, hành chính, pháp luật, báo chí ) mà chủ yếu
là văn nghệ thuật ( các tác phẩm văn chương ở mọi thể loại) các vấn đề cơ bản có tính quy luật trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan tới VD: quan hệ giữa VHNT với đời sống XH
b. Đối tượng nghiên cứu
- Là các vấn đề lí thuyết về văn học, bản chất đặc trưng của văn học
là gì? Cấu trúc văn học, thể loại văn học là gì ? Khái quát về văn học, tiến trình văn học?
- Các vấn đề này đi từ cụ thể đến khái quát, từ trực quan đến sinh động, tư duy đến khái niệm lí thuyết
VD: Phải có nhà văn sáng tác ra các tác phẩn văn học thì ta mới hiểu được khái niệm văn học
- Đối tượng ở đây là đối tượng phân môn, một ngành khoa học cụ thể không có đối tượng chung, và tiến trình văn học từ các lí thuyết
và nghiên cứu trong tổng thể
c. Mối quan hệ với lịch sử văn học và phê bình VH
- Lịch sử VH: Cho ta kiến thức về lich sử Có nhiệm vụ nghiên cứu văn học quá khứ gồm quy luật sinh thành và điều kiện lịch sử- XH nhất định
- Phê bình VH: Phân môn có nhiệm vụ phẩm đoán, phảm bình, đánh giá và giải thích các hiện tượng văn học theo quan điểm nhất định
- Mối quan hệ: có mối quan hệ khăng khít, hai chiều, LSVH và PBVH cung cấp nhưng nhận dịnh về từng nền văn học, tác giả và tác phẩm tiêu biểu cho sự khái quát của LLVH
VD: trong tác phẩm “ Chí phèo” tác phẩm có kết cấu đặc biệt là kết cấu vòng tròn Mở đầu là chiếc lò gạch cũ kết thúc tác phẩm cũng là chiếc lò gạch cũ
Trang 2-> LÍ LUẬN VĂN HỌC LÀ MỘT MÔN KHOA HỌC VỀ VĂN NGHỆ
THUẬT, NÓ LẤY CHÍNH VĂN CHƯƠNG LÀM KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU, LẤY NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CHUNG PHẢN ÁNH BẢN CHẤT, QUY LUẬT CỦA SỰ NẢY SINH, TỒN TẠI, PHÁT TRIỂN HAY SUY TÀN CỦA VĂN CHƯƠNG LÀM ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
2. Phân biệt đối tượng nghiên cứu của lí luận văn học và lịch sử văn học
- Đối tượng là khái niệm dùng để biểu thị phần khách thể mà chủ thể tiêp cận để nhận thức và phản ánh
• Đối tượg nghiên cứu của LLVH
- Là các vấn đề, lí thuyết về VH, bản chất đặc trưng của VH là gì? Cấu trúc văn học, thể loại văn học là gì ? Khái quát về văn học? Tiến trình văn học?
- Các vấn đề này đi từ cụ thể đến khái quát, từ trực quan đến sinh động, tư duy đến khái niệm lí thuyết
VD: Phải có nhà văn sáng tác ra các tác phẩn văn học thì tá mới hiểu được khái niệm văn học
- Tiến trình VH từ các lí thuyết
- Nghiên cứu trong tổng thể
• Đối tượng nghiên cứu của LSVH
- Trật tự thời gian về nảy sinh, tồn tại, suy tàn của 1 văn học nào đó
- Nhà văn học sử phân chia chặng đường VH viết:
TK X- XIX VH trung đại
TK XX- nay là văn học hiện đại VD: VH từ 1930-1945 nói về cuộc sống của người nông dân bị áp bức bóc lột, sống trong cảnh nghèo khổ
3. Vì sao nói văn học có tính chất song trùng
- VH là một hình thái ý thức XH : là khái niệm chỉ các hình thái ý thức thượng tầng kién trúc, phản ánh thực tại XH và tác động trở lại thực tại XH
VH có tính song trùng vì VH vừa mang bản chất XH vừa mang thẩm
mĩ
a. Bản chất ý thức XH của VH
- Với tư cách là một hình thái ý thức XH VH có cội nguồn từ đời sống, là sự phản ánh của đời sống
Trang 3VD: TP “ Chí Phèo” phản ánh đời sống bấy giờ, thực trạng XH bấy giờ
- VH luôn chịu sự ràng buộc của cơ sở XH Đó có thể là vật chất, tư tưởng
VD: Người nông dân VN trước cách mạng tháng 8 có bi kịch tha hoá
b. Bản chất thẩm mĩ của VH
- chỉ tính đặc trưng của VH và NT, nội dung bao gồm sự kết hợp các tính chất thực tại và siêu thoát tính phi vụ lợi về mặt tinh thần, tính hình tương cụ thể và tính khái quát vừa nhận thức vừa đánh giá về mặt tình cảm
- Phản ánh thẩm mĩ là phản ánh trong tình cảm thẩm mĩ phân biệt với tình cảm tự nhiên
+ Tình cảm tự nhiên : mang tính cá nhân, rung động + Tình cảm thẩm mĩ: mang tính cộng đồng
VD: Người phụ nữ năm 45-75 là người phụ nữ anh hùng, bất khuất, kiên, trung, đảm, đang thể hiện lí tưởng thẩm mĩ
- Phản ánh thẩm mĩ là phản ánh dưới ánh sáng của lí tưởng thâm
mĩ , là sự sáng tạo trong hình thức đẹp
4. Anh chị hiểu thế nào về tính vạn năng trong phản ánh đời sống, tính phổ thông trong sáng tác, truyền bá và tiếp nhận văn học
KHÁI NIỆM TÍNH VẠN NĂNG VÀ TÍNH PHỔ THÔNG
- Tính vạn năng
+ Lấy ngôn từ làm chất liệu văn học đạt được tính vạn năng trong phản ánh đời sống
+ Văn học có thể phản ánh bất kì phương diện nào trong đời sống hiện thực bởi lẽ không có phương diện nào mà ngôn từ không phản ánh được + Văn học có những khả năng vô hạn tái hiện đời sống và có khả năng thực hiện chức năng nhận thức của nghệ thuật một cách trọn vẹn nhất + Có những thứ, các môn nghệ thuật khác, do ưu thế chất liệu có thể thể hiện một cách trực tiếp thì văn học chỉ có thể thể hiện một cách gián tiếp, tuy nhiên nhiều hiện tượng đời sống các nghệ thuật khác không biểu hiện được thì văn học lại có thể biểu hiện tài tình
- Tính phổ phông
+ Việc lấy ngôn từ, phương tiện giao thế phổ thông của con người làm chất liệu cũng mang lại tính chất phổ thông trên các mặt sáng tác, truyền
bá và tiếp nhận
Trang 4+ Văn học có thể xuất bản với số lượn lớn mà vẫn giữ nguyên được bản chính
+ Việc tàng trữ tiếp nhận cũng không đòi hỏi quá nhiều phương tiện vật chất
+ Người đọc có thể tùy ý chọn đọc nhịp độ nhanh hay chậm, có thể trở đi trở lại nghiền ngẫm những đoạn văn hay (điều này khó lòng đạt được khi xem kịch, xem múa)
+ Người đọc có thể học thuộc những đoạn văn, thơ hay để đọc
và vận dụng trong đời sống
5. Theo anh chị giáo dục bằng văn học- nghệ thuật khác với giáo dục bằng môn học đạo đức ở chỗ nào (giáo dục nhân cách, lối sống bằng văn học- nghệ thuật khác với giáo dục bằng môn học đạo đức ở chỗ nào )
- Ở đây thì VH-NT và VH- đạo đức đều là một hình thái ý thức XH, điều chỉnh hành vi cho con người hướng con người vươn đến cái chân- thiện- mĩ
- Bồi đắp năng lực sáng tạo, thị yếu thẩm mĩ cho con người Đây là chức năng rất quan trọng
• Khác nhau
a. Văn học
- Là hình thái ý thức XH thẩm mĩ
- Là sản phẩm gắn bó với sự sáng tạo của cá nhân tài năng
- Không mang tính chất khuyên răn, lộ liễu Lô gic của VH-NT là đa trị và
mơ hồ
VD: Tong chuyện anh em cây khế thì khong nói trực tiếp tới việc răn dạy con người phải sống thật thà, không tham lam độc ác
- Có chức năng nhận thức, dự báo, thẩm mĩ, giải thích, giao tiếp, tôn giáo
đa chức năng
b. VH- đạo đức
- Là sản phẩm chung của cộng đồng
- Tồn tại dưới những lời khuyên răn trực tiếp đơn nghĩa
VD: tác phẩm “ Lão Hạc” chọn cái chết để giữ mìnhHướng con người phải sống lương thiện
- Đạo đức thực hiện chức năng điều chỉnh hành vi của con người
VD: Đọc “Bình ngô đại cáo” ta có kiến thức về lịch sử văn hoá của dân tộc
Trang 5Câu 3 điểm
1. Trình bày mối quan hệ và sự khác nhau giữa văn học và chính trị lấy ví
dụ minh hoạ
- VH có mối quan hệ rất trực tiếp với chính trị VH lúc nào cũng chịu sự chi phối của CT, nhưng mối quan hệ này hết sức đa dạng chứ không đơn giản, một chiều
- Nghệ thuật có thể công khai phục vụ CT song cũng có thẻ tuyên bố quay lưng lại với CT
+ Công khai : 45-75 công khai phục vụ CT
+ Quay lưng phản đối CT chức năng vô sản thể hiện khuynh hướng CT khác lí tưởng cộng sản
VD: 30-45 số phận ng nông dân tri thức, phơi bày bản chất XH của chế độ thực dân nửa PK
- Quan điểm chính trị tiến bộ có thể giúp nghệ thuật nở rộ và ngược lại quan điểm CT mà lạc hậu phản đông sẽ kìm hãm, cản trở sự phát triển của VH
VD: Nhà nước Hi Lạp cổ đại tạo điều kiện thuận lợi cho nghệ thuật phát triển đạt được nhiều thành tựu như : điêu khắc, hội hoạ, văn học, âm nhạc,
…
• Dù mối quan hệ giữa VH và CT rất khăng khít song giữa chúng có nhiều điểm cần phân biệt:
-Tồn tại trong sự tự do, sự lựa chọn của
cá nhân bạn đọc.Sức mạnh của VH là
sức mạnh hấp dẫn tự thân
-Sức mạnh của chính trị- pháp quyền chủ yếu là sự ép buộc
VD: Luật hôn nhân, luật gđ, luật giao thông
-Hứng thú VH gắn với rung động tâm
hồn, phản ánh đời sống chính trị
VD: Tắt đèn, Chí Phèo phản ánh đời
sống nhân dân trong xã hội thực dân nữa
pk
-Niềm say mê của CT nhằm giải quyết những vấn đề của thực tiễn, nhằ biến đổi
lí tưởng XH thành hiện thực VD: Bác Hồ suốt đời theo đuỏi lí tưởng cao đẹp “ làm sao dân ta ai cũng có cơm ăn,áo mặc ai cũng được học hành”
Trang 6-Khởi điểm sáng tạo của VH là cảm
hứng
-Khởi điểm của CT gắn liền với những lợi ích thực tế của giai cấp
-VH ngoài tính giai cấp còn mang
những thuộc tính như: tính dân tộc, tính
nhân dân và tính nhân loại
-Luôn mang bản chất giai cấp
2. Trình bày và phân tích ngắn gọn các đặc điểm thể hiện bản chất thẩm
mĩ của văn học qua một số ví dụ cụ thể
a. VH vừa thuộc về thực tại vừa siêu thoát
- VH bắt nguồn từ đời sống, gần gũi với con người
+ VH tuộc về thực tại: là VH thuộc về đời sống con người trong quá khứ, thực tại, tương lai
+ Ở trong thế giới siêu thoát: con người thực hiện những khao khát mà mình chưa có, không thể có
Vươn tới cái đẹp, cái thẩm mĩ
VD: Người bất hạnh mơ tới hạnh phúc, kẻ nô lệ ước mơ tự do
b. Văn học vừa phi vụ lợi, vừa vụ lợi
- Đặc điểm của cái thẩm mĩ là phi vụ lợi Phi vụ lợi là đặc điểm của con người không nhằm mưu cầu những lợi ích thực tế
- Vụ lợi: đặc điểm của con người nhằm mưu cầu những lợi ích thực tế
- Khoái cảm thẩm mĩ là khoái cảm hình thức thuộc một khaois cảm cao cấp chỉ con người mới có
VD: Một bức tranh có thể mang cho mình cảm nhận về nó là một bức tranh đẹp nhưng không thể cầm nắm hay ăn được
c. VH vừa cảm tính vừa lí tính
- VH và NT cũng khai thác và khám phá đười sống này nhưng không phải
từ các con số, phương pháp mà từ hình tượng nghệ thuật
- Chúng ta chiếm lĩnh các hình tượng nghệ thuật ấy bằng các giác quan, tác động đến ta bằng các giác quan đến cảm tính Tác động các giác qaun bằng cảm tính của văn bản: trực tiếp hoặc gián tiếp
+ Lí tính: mang ý nghĩa khái quát là sản phẩm của tư tưởng, cảm quan của người nghệ sĩ
VD: Hình tượng hai mẹ con Tấm và Cám mâu thuẫn giữa hiện thực và cái ác
Trang 7d. VH vừa nhận thức vừa đánh giá
- Đánh giá: bộc lộ thái độ, nhận thức của tác giả kèm theo thái độ tình
cảm
VD: Tắt đèn –Ngô Tất Tố đồng cảm với nhân dânm chế độ pk đương thời
- Bộc lộ thái độ của nhà văn
VD: “Hội tây” – mang dân mình ra cho quan Tây vui đùa Lễ hội không
khiến ta vui mà “ nhục thay cho” lên án, phê phán
e. Tính thẫm mĩ và tính thực tiễn
- Tính chất thẩn mĩ thể hiện ở cả 3 phương diện vừa nói trên Cai đẹp là
bản chất vốn có của văn học, hướng đến cái đẹp là mục đích tự thân của
văn học
- Tính thực tiễn: VH là một hình thái ý thức XH, có mối quan hệ với các
hình thái ý thức XH khác và nó ảnh hưởng sâu sắc, trực tiếp tới đời sống
con người
Chính bản chất thẩm mĩ khiến VH có tính đặc thù
3. Anh chị hãy phân biệt hai khái niệm đối tượng của văn học và nội dung
của văn học lấy VD minh hoạ
- Giống nhau: chất liệu cấu thành nên đối tượng và nội dung thuộc cùng
một phạm vi đời sống về cơ bản nội dung văn học là cái tương ứng với
cái được miêu tả
- Khác nhau
-Là toàn bộ hiện thực khách quan bên
ngoài tác phẩm
-Mang tính khách quan hoàn toàn
-Nêu lên vấn đề của hiện thực
-Là nơi mà các nghệ sĩ quan sát đời
sống và lấy chất liệu, nơi mà nhà văn
hướng tới khách quan hoàn toàn
-Là hiện thực được nhìn nhận, ghi chép, nghiền ngẫm, đánh giá dưới con mắt nghệ sĩ
-Bao hàm hai mặt khách quan và chủ quan
-Là đưa ra chất liệu, đề tài mà đối tượng đưa ra vào tác phẩm
-Là 1 phần phạm vi của đối tượng được nhà văn đưa vào
thấm đẫm cảm quan của nhà văn VD: Hiện thực XHVN TK XVIII-XIX là thân phận người phụ nữ tam
tòng tứ đức ( đây là chất liệu là đối tượng)
Trang 8Có rất nhiều tác phẩm viết về người phụ nữ ở giai đoạn này trong đó
có Hồ Xuân Hương đã thể hiện thái độ và tô đậm nét đẹp vẻ đẹp của người phụ nữ qua các sáng tác của bà ( đây là nội dung)
4. Vì sao nói : “Lấy con người làm đối tượng miêu tả chủ yếu văn học được
1 điểm tựa để nhìn ra thế giới”
- Trong tác phẩm văn học, dù miêu tả thế giới khách quan hay thế giới chủ
quan thì thế giới ấy cũng đều được nhìn nhận thông qua một con người,
tức một nhân vật cụ thể ( Nhân vật trữ tình trong thơ, nhân vật , nhân vật người kể chuyện trong truyện)
- Văn học nêu ra vấn đề con người cùng quan tâm với tư cách là con người bình thường chứ không phải với tư cách là một chuyên gia
+ Tác phẩm VH đặt ra được vấn đề là tác phẩm phải nêu ra được những câu hỏi lớn về cuộc sống con người Vấn dề đó có liên quan tới nhiều phương diện của đời sống (tình cảm, trí tuệ, nội dung thẩm mĩ, các yếu tố
tự nhiên-XH )
VD: Trong Tấm Cám vấn đề đặt ra xoay quanh mối xung đột muôn thuở giữa cái thiện và cái ác bộc lộ ngay trong gia đìng ở thời đại XH có sự phân hoá giai cấp Qua đó thể hiện mong ước thiết tha của nhân dân về một XH công bằng, ở hiền gặp lành
- Vấn đề đặt ra trong tác phẩm phải liên quan đến vận mệnh, số phận của con người, thậm chí tới cả dân tộc và có tính toàn nhân loại
VD: Chí Phèo, Tắt Đèn đặt ra vấn đề ở mức độ sâu sắc khác nhau về cái đói miếng ăn và tình trạng tha hoá của con người song đều trực tiếp liên quan đến đại bộ phận dân nghèo ở VN
- Rất nhiều ngành khoa học lấy con người làm đối tượng nghiên cứu
nhưng con người với tư cách là đối tượng của văn học hoàn toàn khác con người là đối tượng nghiên cứu của các ngành khoa học:
• Văn học là nhân học nhưng con người trong TPVH được tái hiện trong tính toàn vẹn, cảm tính, sinh động từ những chi tiết ngoại hình, đến hành vi , ngôn ngữ, nội tâm,…
• Con người trong VH được tái hiện trong những quan hệ xã hội chằng chịt, phong phú và phức hợp , bộc lộ qua những tính cách cụ thể trong những hoàn cảnh , môi trường cụ thể, trong những cuộc đời và số phận riêng biệt, cá lẻ Trong đó, VH chủ yếu đi sâu vào phương diện tâm lí, tình cảm , tư tưởng
Trang 9• Con người trong VH không được nhìn nhận như một thực thể khách quan tuyệt đối như trong các ngành khoa học mà được tái hiện dưới một quan niệm về đời sống, một lí tưởng , một tình cảm thẩm mĩ , một quy luật thẩm mĩ nhất định, một cảm hứng mãnh liệt của nhà văn
5. Vì sao nói hiện tượng VH có tính “phi vật thể và gián tiếp” lấy VD
- VH là nghệ thuật lấy ngôn từ lm chất liệu để xây dựng hình tượng đối sánh với các loại hình nghệ thuật có chất liệu khác
+ Phi vật thể: tồn tại dưới dạng vật chất hữu hình như: tư tưởng, suy nghĩ VD: hình tượng con rồng luôn là biểu tượng của vănhoas phương Đông
- Mỗi loại hình nghệ thuật được tạo nên từ những chất liệu đặc trưng
VD: Hội hoạ được tạo nên từ đường nét, màu sắc, đường lối độ đậm nhạt khác nhau Điêu khắc tạo nên từ chất liệu gỗ, đá, đất nung
- VH là loại hình phi vật thể vì nó tạo nên từ chất liệu là ngôn từ, vốn là những kí hiệu, không tồn tại dưới dạng vật chất, hình thái Nên hình tượng trong văn chương không thể nghe nhìn một cách trực quan, trực tiếp Nó chỉ có thể cảm nhận một cách gián tiếp thông qua sự hình dung, tưởng tượng của người đọc
VD: Thúy Kiều, Kim Trọng, Thúy Vân là những hình tượng phi vật thể không có khả năng tác động vào các giác quan của chúng ta phải hình dung, tưởng tượng
- Tính gián tiếp chính là một điểm yếu của VH, bù lại có những khả năng
to lớn mà nghệ thuật sử dụng những chất liệu khác không thể có được
• Hạn chế
- HTVH thiếu tính trực quan, xác thực
- Mất thời gian để tiếp nhận nhất là tiểu thuyết
VD: Khi phân tích “Nhật kí trong tù”- HCM phải chú ý đến phiên âm, dịch nghĩa
• Ưu điểm
- HTVH hiện lên đầy đủ, toàn diện hơn đối với các loại hình nghệ thuật khác Hiện lên cả thế giới bên ngoài lẫn bên trong một cách sâu sắc, đầy đủ: ngoại hình, tính cách, lai lịch
- Quá trình tiếp nhận phải tư duy, tưởng tượng đòi hỏi phỉa cần sự sáng tạo kích thích sự phát triển, tư duy
Câu 5 điểm
Trang 101. Bàn về đặc trưng của văn học, Sepnuxepxki cho rằng: “Tác dụng phạm
vi của nghệ thuật là ở chỗ nó tái hiện những gì con người quan tâm trong hiện thực nhưng là sự quan tâm với tư cách con người bình thường chứ không phải với tư cách chuyên gia” Anh chị hãy giải thích và chứng
minh nhận định trên qua một số tác phẩm tiêu biêu của VHVN TK XVIII-XIX
- Để con người quan tâm thì trước tiên tác phẩm phải đặt ra được vấn đề Vậy vấn đề ở đây là gì?
- Đầu tiên vấn đề ở đây phải là phạm vi đời sống có ý nghĩa mà tác giả tập trung soi rọi
- Tác phẩm nghệ thuật phải đặt ra vấn đề mà ai cũng có thể hiểu được và phải nêu ra những câu hỏi lớn về cuộc đời Vấn đề có liên quan đến nhiều phương diện của đời sống (tình cảm, trí tuệ, các nội dung thẩm mĩ, các yếu tố tự nhiên-XH, ý thức tiềm thức, thế giới thực và ảo )
- Ở thười kì này ta phải nhắc đến những tên tuổi như: Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du, với các tác phẩm nổi tiếng như :Truyện Kiều, Mời trầu, bánh trôi nước Vấn đề mà các tác phẩm đưa ra lúc bấy giờ là cuộc sống bất công của xã hội đương thời, trọng nam khinh nữ, coi thường phẩm giá tiết hạnh của người phụ nữ đồng thời thể hiện tâm tư, nguyện vọng: khát khao hạnh phúc, được tự do,được sống trong tình yêu đặc biệt là với
số phận của người phụ nữ
Đây là những mâu thuẫn, xung đột của con người mà xã hội bấy giờ quan tâm và nhức nhối
- VH đã nêu ra được những vấn đề nổi cộm của hiện thực thông qua các tác phẩm Còn ở các tác phẩm lãng mạn, vấn đề đặt ra chủ yếu giải
quyếtchur yếu do sự tưởng tượng và lí tưởng của tá giả, xung đột thường xoay quanh sự đấu tranh giữa cái trác việt và thô kệch, giữa tình yêu và
tự do và thường liên quan mật thiết đến những ước mơ, khát vọng sâu kín của tâm hồn con người
- Nghệ sĩ quan tâm đến vấn đề mà mọi người cùng quan tâm Vấn đề đặt ra phải liên quan đến vận mệnh, số phận của con người , thậm chí tới cả dân tộc và có tính toàn nhân loại
- Vấn đề trong tác phẩm phải là vấn đề được mọi người quan tâm với tư cách là người bình thường Người bình thưuofng ở đây được hiểu là người công dân bình thường, là con người xã hội không phân biệt vùng miền, giới tính, tuổi tác không có những biểu hiện bất thường về tâm lí, tính cách