Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

PowerPoint Presentation 3 Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức 3 Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Chủ nghĩa duy vật biện chứng quan niệm rằng giữa vật chất và ý thức vừa đối lập với nhau vừa thống n.

3 Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

3 Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

Chủ nghĩa duy vật biện chứng quan niệm rằng giữa vật chất và ý thức vừa đối lập với nhau vừa thống nhất với nhau Hay nói cách khác sự đối lập giữa vật chất và ý thức vừa có ý nghĩa tuyệt đối, vừa có ý nghĩa

tương đối

1 Vai trò của vật chất đối với ý thức

2 Vai trò của ý thức đối với vật chất

Vai trò của vật chất đối với ý thức:

Vật chất quyết định ý thức

▪ Vật chất là cái thứ nhất, ý thức là cái thứ hai, vật chất có trước, ý thức có sau

▪ Vật chất quyết định ý thức cả về nội dung phản ánh lẫn hình thức biểu hiện

- vật chất sinh ra ý thức: ý thức là sản phẩm của não người; ý thức có thuộc tính phản ánh của vật chất;

- vật chất quyết định nội dung của ý thức: ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất; nội dung của

ý thức (kể cả tình cảm, ý chí ) đều xuất phát từ vật chất;

- vật chất quyết định sự biếnđổi của ý thức

- Tồn tại xã hội (một hình thức vật chất đặc biệt trong lĩnh vực xã hội) quyết định ý thức xã hội (một hình thức ý thức đặc biệt trong lĩnh vực xã hội)

- Ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất vào não người trong dạng hình ảnh chủ quan về thế giới khách quan; hình thức biểu hiện của ý thức là ngôn ngữ (một dạng cụ thể của vật chất)

Vai trò của ý thức đối với vật chất:

YT phản ánh và tác động trở lại VC, thông qua hoạt động của con người

* Theo hướng tích cực (khai thác, phát huy, thúc đẩy được sức mạnh VC tiềm tàng )

▪ Ý thức hướng dẫn con người hoạt động thực tiễn: xác định đối tượng, mục tiêu, phương hướng và phương pháp thực hiện những mục tiêu đề ra

▪ Ý thức đưa lại cho con người những thông tin cần thiết về đối tượng,

▪ Ý thức thông qua các hoạt động con người tác động gián tiếp lên thực tại * Theo hướng tiêu cực (làm suy giảm, hao tổn sức mạnh vật chất tiềm tàng )

▪ Ý thức có thể kìm hãm sức mạnh cải tạo hiện thực thực khách quan của con người, nhất là trong lĩnh vực xã hội;

▪ Phản ánh không đầy đủ về thế giới đó dẫn đến những sai lầm, duy ý chí

Những yếu tố ảnh hưởng đến sự tác

động của ý thức đối với vật chất

▪ Nếu tính khoa học của ý thức càng cao thì tính tích cực của ý thức càng

lớn Muốn vậy, phải tôn trọng các quy luật khách quan, phải nhận thức đúng, nắm vững, vận dụng đúng và hành động phù hợp với các quy luật khách

quan

▪ Sự tác động của ý thức đối với vật chất còn phụ thuộc vào mục đích sử

dụng ý thức của con người

▪ Các phương tiện, điều kiện vật chất tương ứng.

Tính độc lập tương đối của Ý thức

đối với vật chất

Ý thức do vật chất sinh ra và quyết định, khi ra đời, ý thức không lệ thuộc hoàn toàn vào vật chất đã sinh ra ý thức mà có tính độc lập tương đối, tác động trở lại to lớn đối với vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người

- Tính lạc hậu, bảo thủ

- Tính tiên phong

- Tính kế thừa

- Sự tác động lẫn nhau giữa các hình thái ý thức

- Ý thức tác động trở lại vật chất

Ý thức đúng đắn dựa trên quy luật khách quan của con người có tác dụng tích cực, làm biến đổi hiện thực, biến đổi hoàn cảnh khách quan theo nhu cầu của mình Ý thức sai lầm, trái quy luật khách quan của con người, có tác dụng tiêu cực, thậm chí phá hoại các điều kiện khách quan, hoàn cảnh khách quan

Nhận định chung về vai trò của ý thức

▪ Bản thân ý thức không trực tiếp thay đổi được hiện thực mà phải thông qua hoạt động của con người

▪ Sức mạnh của ý thức tùy thuộc vào mức độ thâm nhập vào quần chúng, vào các điều kiện vật chất, vào hoàn cảnh khách quan mà trong đó ý thức được thực hiện

▪ Muốn biến đổi và cải tạo thế giới khách quan, ý thức phải được con

người thực hiện trong thực tiễn và chỉ có như vậy, ý thức mới trở thành lực lượng vật chất

Một số kết luận về phương pháp luận

Trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn phải xuất phát từ thực tế khách quan, tôn trọng quy luật khách quan, biết tạo điều kiện và phương tiện vật chất tổ chức lực lượng thực hiện biến khả năng thành hiện thực

Mặt khác, cần nhận rõ vai trò tích cực của nhân tố ý thức, tinh thần

Cần phải khái quát, tổng kết hoạt động thực tiễn để thường xuyên nâng cao năng lực nhận thức, năng lực chỉ đạo thực tiễn, chống tư tưởng thụ động ngồi chờ, ỷ lại vào hoàn cảnh, vào điều kiện vật chất

Trong những năm xây dựng chủ nghĩa xã hội trước thời kỳ đổi mới, chúng

ta đã phạm những sai lầm trong việc xác định mục tiêu và bước đi về xây dựng cơ sở vật chất., kỹ thuật, cải tạo xã hội chủ nghĩa và quản lý kinh tế

Nguyên tắc khách quan, phát huy tính năng động chủ quan

• Nguyên tắc khách quan, phát huy tính năng động chủ quan trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn

• Nguyên tắc này đặt ra nhiều yêu cầu

Yêu cầu thứ nhất

Mục tiêu, phương thức hoạt động của con người đều phải xuất phát từ những điều kiện, hoàn cảnh thực tế, đặc biệt là của điều kiện vật chất, kinh tế;

➢ Tuân theo, xuất phát, tôn trọng các quy luật khách quan (vốn có) của sự vật, hiện tượng;

➢ Cần tìm nguyên nhân của các sự vật, hiện tượng ở trong những điều kiện vật chất khách quan của chúng;

➢ Muốn cải tạo sự vật, hiện tượng phải xuất phát từ bản thân sự vật, hiện tượng được cải tạo

➢ Chống tư tưởng chủ quan duy ý chí, nôn nóng, thiếu kiên nhẫn mà biểu hiện của nó là tuyệt đối hoá vai trò, tác dụng của nhân tố con người; cho rằng con người có thể làm được tất cả những gì muốn mà không chú ý đến sự tác động của các quy luật

Yêu cầu thứ hai

- Phát huy tính năng động, sáng tạo của ý thức :

+ Nhấn mạnh tính độc lập tương đối, tính tích cực và năng động của ý thức đối với vật chất;

+ Tăng cường rèn luyện, bồi dưỡng tư tưởng, ý chí phấn đấu vươn lên, tu

dưỡng đạo đức v.v nhằm xây dựng đời sống tinh thần lành mạnh

- Chống:

+ Thái độ thụ động, trông chờ, ỷ lại vào hoàn cảnh khách quan dễ rơi vào chủ nghĩa duy vật siêu hình, chủ nghĩa duy vật tầm thường;

+ Tuyệt đối hóa vật chất;

+ Coi thường tư tưởng, tri thức rơi vào thực dụng hưởng thụ

Ý nghĩa phương pháp luận chung

▪ Trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn phải tôn trọng quy luật

khách quan, xuất phát từ thực tế khách quan, hành động tuân theo quy luật

khách quan Không được lấy ý muốn chủ quan thay cho điều kiện khách quan

▪ Phải thấy được vai trò tích cực của ý thức, tinh thần để sử dụng có hiệu quả các điều kiện vật chất hiện có

▪ Tránh không rơi vào “chủ nghĩa khách quan” tức là tuyệt đối hoá điều kiện

vật chất, ỷ lại, trông chờ vào điều kiện vật chất…

▪ Chống lại bệnh chủ quan duy ý chí, tuyệt đối hoá vai trò của ý thức, của ý chí, cho rằng, ý chí, ý thức nói chung có thể thay được điều kiện khách quan, quyết định điều kiện khách quan

Tóm lược cuối phần Ý thức

Đây là một nội dung dài và rất quan trọng, cần ghi nhớ:

• Nguồn gốc (tự nhiên, xã hội), bản chất, kết cấu của ý thức;

• Quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức, ý nghĩa phương pháp luận rút ra từ mối quan hệ này, đặc biệt là nguyên tắc (quan điểm) khách

quan