Giáo trình luật so sánh potx

không gi ng nhau.. Ph ng pháp So sánh b ng khái ni m... Nguyên t c phân quy n không cho phép các toà án t pháp phán xét các hành vi hành chính... Ihering không dành cho animus v trí mà

Chuyên đ 4- Trust trong lu t c a Anh……… 64 Chuyên đ 5- Quy ch pháp lý v ch ký đi n t trong lu t c a Pháp và lu t c a M

……… 83

PH N I- PH N CHUNG

T ng quan v so sánh lu t

1 Khung c nh hình thành yêu c u so sánh lu t

S đa d ng c a lu t S chênh l ch v trình đ phát tri n kinh t -xã h i, s

khác bi t v ch đ chính tr và s d bi t v n hoá là nh ng nguyên nhân chính d n đ n

s khác bi t gi a các h th ng lu t G n v i ch quy n qu c gia, m i h th ng lu t là

c a riêng qu c gia y B i v y, có th th a nh n r ng có bao nhiêu qu c gia thì có b y nhiêu h th ng lu t Th m chí, trong tr ng h p Nhà n c đ c t ch c theo mô hình liên bang, m i bang thành viên còn có c h th ng lu t c a bang mình

Lu t và h th ng pháp lý Trong ngôn ng đ c s d ng hàng ngày, lu t và

h th ng pháp lý đ c coi là nh ng khái ni m đ ng ngh a ó là m t h th ng các quy

i t ng v mô S khác bi t có th đ c nhìn nh n trong ph m vi toàn h

th ng, d n đ n s phân bi t gi a h th ng này v i h th ng khác Thông th ng, m t

h th ng đ c thù hình thành trên m t n n v n hoá đ c thù Ch ng h n, v n hoá ph ng Tây là chi c nôi c a h th ng pháp lu t ph ng Tây; v n hoá nho giáo t ng ng v i

h th ng pháp lu t c a các n c Vi n ông Bên c nh đó, các nh h ng tôn giáo

c ng có th khi n cho h th ng lu t tr nên đ c thù Ví d đi n hình là lu t giáo h i châu Âu th i Trung c và lu t H i giáo hi n nay

Có nh ng khác bi t có ngu n g c t ch đ chính tr , ví d , lu t xã h i ch ngh a khác v i lu t t s n Tuy nhiên, trong khung c nh toàn c u hoá đ i s ng kinh t ,

nh ng khác bi t có ngu n g c t s khác bi t ch đ chính tr d n d n bi n m t

i t ng vi mô S khác bi t có th có ngu n g c t nh ng tác đ ng chính tr , kinh t , v n hoá, tôn giáo c a t ng n c đ n t ng l nh v c c a đ i s ng xã h i, khi n cho quan đi m c a ng i làm lu t v cách gi i quy t v n đ pháp lý tr nên đ c thù

Ví d , lu t c a nhi u n c H i giáo cho đ n nay v n th a nh n ch đ đa thê và tình

tr ng b t bình đ ng nam n , trong khi ch đ này, tình tr ng này đã b đ t ra ngoài vòng pháp lu t các n c ti n ti n và th m chí nhi u n c đang phát tri n

Tinh t h n n a, có nh ng khác bi t trong cách nhìn nh n s vi c, v n đ , do các công c k thu t đ c dùng đ phân tích đ c t o ra trong nh ng h th ng t duy

không gi ng nhau Ví d , các n c theo v n hoá pháp lý latinh, quy n s h u đ c quan ni m là quy n tuy t đ i và đ c nh t đ i v i tài s n; trái l i trong lu t c a các

n c theo v n hoá pháp lý Anh-M , quy n s h u c ng là m t quy n tuy t đ i, nh ng không h n đ c nh t: trên cùng m t tài s n, có th có nhi u ng i th c hi n các quy n

t ng t nh quy n s h u trong quan ni m la tinh, m t cách đ c l p v i nhau

2.2 Ph ng pháp

So sánh b ng khái ni m Vi c so sánh lu t có th đ c th c hi n b ng cách

đ ng h n góc nhìn c a lu t n c ngoài là đ i t ng c a s so sánh và dùng nh ng khái ni m đ c xây d ng trong chính lu t h u quan (lu t công c ) đ mô t lu t đó (lu t đ c so sánh) ho c, ng c l i, đ ng h n góc nhìn c a lu t trong n c và dùng

nh ng khái ni m c a lu t trong n c đ phân tích lu t n c ngoài Cách th nh t

th ng đ c áp d ng trong tr ng h p gi a hai h th ng lu t có s chênh l ch v trình

đ phát tri n k thu t và lu t đ c so sánh đang trong l trình hoàn thi n theo khuôn

m u lu t công c (có v n d ng) Cách th hai th ng đ c áp d ng trong tr ng h p

c n làm rõ nh ng nét đ c tr ng có ngu n g c v n hoá, l ch s c a lu t trong n c trong m i quan h so sánh v i lu t n c ngoài

So sánh t các c n c l ch s Trong m t n c mà lu t mang tính k th a, các

d u n c a quá kh đ l i trong lu t hi n đ i có th t o thành nh ng nét đ c thù c a h

th ng lu t so v i các h th ng lu t cùng th i khác Ví d , quy n h ng hoa l i trong

lu t c a Pháp có ngu n g c t ch đ s h u phong ki n v đ t đai; trust trong lu t Anh-M xu t x t m i quan h đ c bi t gi a ng i tr c ti p khai thác đ t và ng i

có quy n l i g n v i đ t

So sánh b ng cách d a vào các y u t v n hoá, xã h i Ngôn ng , tính cách,

ý th c h th ng, tình hình chính tr ,… hay các y u t xã h i, v n hoá, kinh t , chính tr nói chung có tác đ ng nh t đ nh đ n s phát tri n c a h th ng pháp lý Lu t các n c

ph ng ông coi tr ng s hoà gi i, vi c b o v các giá tr gia đình; lu t ph ng Tây tôn vinh vai trò c a cá nhân,…

3 L i ích c a vi c so sánh lu t

3.1 Hi u rõ h n v lu t trong n c

Lý gi i đ c các gi i pháp riêng c a lu t trong n c Khi tìm hi u lu t

n c ngoài, ng i so sánh có đi u ki n n m b t cách nhìn nh n, đánh giá, x lý riêng

c a lu t h u quan đ i v i các v n đ pháp lý xu t hi n c n c ngoài và trong n c

c a mình Qua đó, ng i so sánh hi u rõ nh ng đi m gi ng và khác nhau gi a lu t trong n c và lu t n c ngoài; c bi t, vi c nhìn nh n phân tích lu t trong n c trong m i quan h so sánh v i lu t n c ngoài cho phép hi u rõ h n v ngu n g c, b n

ch t c a nh ng gi i pháp l n t o thành nét đ c thù c a lu t trong n c

Ví d : Vi c so sánh lu t s h u b t đ ng s n c a các n c cho phép hi u r ng

Vi t Nam không ph i là n c duy nh t thi t l p quy n s h u công c ng đ i v i đ t đai Quy n s h u công c ng đ i v i đ t đai c ng không ph i là gi i pháp riêng c a các n c theo ch đ xã h i ch ngh a: đ t đai Anh, m t n c t b n già nua, t bao

đ i này v n thu c v V ng quy n Quy n s h u công c ng đ i v i đ t đai c Vi t Nam và Anh có ngu n g c t vi c th a nh n tính t i cao, quy n t i th ng đ i v i lãnh th c a ch th t o thành bi u t ng c a qu c gia

3.2 Giúp hoàn thi n lu t trong n c

V n d ng lu t n c ngoài vào vi c hoàn thi n lu t trong n c Nh c l i

r ng s khác bi t v gi i pháp cho các v n đ pháp lý trong lu t c a các n c có th có ngu n g c đa d ng: kinh t , v n hoá, chính tr , ho c, trong r t nhi u tr ng h p, s khác bi t có nguyên nhân thu n tuý k thu t, chuyên môn Vi c hi u bi t lu t n c ngoài cho phép ng i nghiên c u lu t trong n c có đi u ki n cân nh c, l a ch n các

ph ng án thúc đ y s hoàn thi n c a lu t trong n c, các ph ng án đ c xây d ng

t các k t qu v n d ng các thành t u c a lu t n c ngoài

Ví d , khi bi t r ng quy n s h u công c ng đ i v i đ t đai c ng là gi i pháp nguyên t c trong lu t c a m t s n c tiên ti n, ví d , Anh, ta có th nghiên c u các thành t u trong vi c xây d ng và hoàn thi n ch đ pháp lý v s h u đ t đai c a các

n c đó và đ xu t các bi n pháp v n d ng các thành t u đó vào vi c hoàn thi n h

th ng pháp lu t Vi t Nam

3.3 T o đi u ki n phát tri n quan h qu c t

Quan h trong cu c s ng dân s Vi c so sánh lu t cho phép hoàn thi n s

hi u bi t v lu t n c ngoài và đi u đó có ích trong vi c chu n hoá thái đ c x c a con ng i trong các quan h dân s và th ng m i có y u t n c ngoài Ví d , hi u

rõ lu t c a các n c H i giáo, nhà đ u t Vi t Nam s không ngh đ n chuy n l p m t

d án đ u t xây d ng nhà máy r u bia t i m t n c H i giáo

Vi c so sánh lu t c ng t ra c n thi t cho quá trình chu n b t li u, tài li u

ph c v vi c xây d ng các công c qu c t đ t c s cho s th ng nh t thái đ ng

x trong m t l nh v c nào đó Ví d đi n hình là công c Vienne v h p đ ng mua bán; công c Berne v quy n tác gi ,…

Trong tr ng h p có xung đ t pháp lý, ng i có l i ích liên quan hi u rõ lu t

n c ngoài s có đi u ki n b o v quy n l i c a mình trong nh ng đi u ki n t t nh t

có th đ c

Quan h công Vi c hi u rõ lu t t ch c, lu t hành chính n c ngoài cho phép viên ch c có thái đ giao ti p, ng x thích h p trong các m i quan h công: bi t đ c trong tr ng h p nào c n nói chuy n v i ai và nói nh th nào Vi c trao đ i gi a các thi t ch công c ng có th đ c th c hi n trong nh ng đi u ki n thu n l i Vi c xây

d ng các công c liên quan đ n chính sách công (ngo i th ng, thu ,…) c ng đ c

tr nên d dàng trên c s s hi u bi t v lu t l c a nhau

4 Phân lo i các n n lu t h c

4.1 L i ích và tiêu chí phân lo i

L i ích Vi c phân lo i các n n lu t h c cho phép hình dung s t n t i c a

nh ng nhóm h th ng pháp lý có nh ng đi m t ng đ ng c b n, t o thành m t

tr ng phái phân bi t v i các tr ng phái khác Vi c so sánh lu t có th đ c th c

hi n gi a tr ng phái này và tr ng phái khác ho c gi a h th ng lu t thu c tr ng phái này v i h th ng lu t thu c tr ng phái khác

Tiêu chí Các tiêu chí phân lo i r t đa d ng Có b n nhóm tiêu chí ch y u đ c

th a nh n trong lu t h c so sánh c a nhi u n c

- Nhóm tiêu chí g n li n v i quan ni m v tr t t xã h i Tr t t xã h i có th

đ c xây d ng d a trên cách nhìn nh n v c s c a lòng tin ho c v v trí c a cá nhân trong xã h i có t ch c Tu theo c s c a lòng tin có tính ch t hay không có tính

ch t tôn giáo, có th phân chia các h th ng pháp lu t thành tr ng phái tôn giáo ho c

tr ng phái th t c Tu theo cá nhân có đ c đ t v trí trung tâm c a xã h i hay không, có th phân chia các h th ng pháp lu t thành lu t cá nhân ch ngh a, lu t c ng

đ ng ch ngh a hay lu t t p th ch ngh a

- Nhóm tiêu chí g n li n v i quan ni m v vai trò c a lu t m t s n c, lu t

là công c t ch c và qu n lý xã h i; m t s n c khác, lu t l i đ c coi là công c

ch y u dùng đ tr n áp

- Nhóm tiêu chí g n li n v i quan ni m v các ngu n c a lu t M t s h th ng

lu t d a ch y u vào lu t vi t; m t s h th ng lu t khác l i coi các án l là ngu n ch

y u c a lu t; có h th ng l i coi t c l là n n t ng c a lu t

- Nhóm tiêu chí g n li n v i cách c u trúc quy ph m pháp lu t Các quy ph m

có th đ c xây d ng b ng cách tr u t ng hoá cao đ các gi đ nh, quy đ nh và, đ

áp d ng các quy ph m đó, ng i ta ph i s d ng nhi u ph ng pháp phân tích lu t

vi t nh m làm v c u trúc c a quy ph m và làm l ra các quy ph m n Th nh ng, các quy ph m c a lu t vi t c ng có th đ c xây d ng m t cách th t c th đ áp d ng trong các tr ng h p c th thông qua vi c s d ng ph ng pháp tam đo n lu n

4.2 Ý ngh a t ng đ i c a vi c phân lo i

Th c ra, các v n đ đ c ng i làm lu t quan tâm, trên nguyên t c, xu t hi n

t t c các n c V l i, v t lên t t c nh ng khác bi t, có m t tr t t ph quát d a vào

l ph i, l công b ng Ch y u là d a vào tr t t ph quát đó mà ng i làm lu t các

n c xây d ng h u h t các gi i pháp c a mình Có th gi a ng i làm lu t các n c khác nhau có cách đ nh l ng khác nhau, ch ng h n, trong vi c xây d ng các gi i pháp liên quan đ n tu i k t hôn, tu i thành niên, hình ph t dành cho các t i ph m hình

s ,…; nh ng cách đ nh tính thì gi ng nhau trên nguyên t c

B i v y, s khác bi t gi a các h th ng lu t không mang ý ngh a đ i l p mà

ch y u th hi n tính đa d ng c a v n hoá pháp lý và c a v n hoá nói chung S đa

d ng c a v n hoá pháp lý có th đ c nhìn nh n theo nhi u cách và t ng ng v i m i cách, ng i ta có th xây d ng m t h th ng phân lo i

V l i, ngay trong n i b m t tr ng phái, các gi i pháp c th đ c ghi nh n trong lu t c a m i n c c ng có th r t khác nhau

4.3 Cách phân lo i truy n th ng: lu t ph ng Tây và lu t ph ng ông

S th ng nh t c a lu t ph ng Tây V m t n i dung, g i chung là lu t

ph ng Tây các n n lu t pháp d a trên m t quan ni m đ c thù v tr t t xã h i và m t

s nguyên t c đ c thù thi t l p trên c s quan ni m đó:

- Nguyên t c tôn vinh vai trò c a cá nhân trong đ i s ng pháp lý: đ c tr ng

b ng vi c th a nh n cá nhân là ch th c a quy n và ngh a v ; pháp nhân, suy cho cùng, ch là cách nhìn nh n cá nhân-ch th c a lu t trong tr ng h p đ c thù Nói chung, trong h th ng lu t ph ng Tây, cá nhân là trung tâm c a lu t, là lý l đ lu t

t n t i

- Nguyên t c v tính th t c c a đ i s ng pháp lý: ch tr ng thi t l p ranh gi i

gi a sinh ho t tôn giáo và; cho phép phi pháp lý hoá các ng x c a nhà ch c trách tôn giáo trong khuôn kh v n hành c a t ch c tôn giáo

- Nguyên t c tôn tr ng t do cá nhân: t o đi u ki n cho vi c thi t l p m t h

th ng các bi n pháp b o v c a c quan tài phán dành cho cá nhân trong các tr ng

h p có xung đ t pháp lý gi a cá nhân và Nhà n c

S phân c c c a lu t ph ng Tây: lu t la tinh và lu t Anh-M S phân

c c c a lu t ph ng Tây thành hai h th ng l n – la tinh và Anh-M - có ngu n g c không ph i t s khác bi t ý th c h mà t s khác bi t trong vi c xây d ng và s

d ng các công c k thu t đ m x , mô t đ i t ng c a lu t

Lu t la tinh, đ c hi u là lu t c a các n c Châu Âu và Châu M la tinh Các

n c theo lu t la tinh ch u nh h ng sâu s c c a lu t La Mã Lu t c a các n c này

đ c tr ng b i các khái ni m tr u t ng và vi c xây d ng các quy t c t ng quát, b i

vi c coi tr ng lu t vi t so v i các ngu n khác c a lu t c ng nh b i vi c phân bi t lu t

n i dung và lu t t t ng Trong các n c theo lu t la tinh, ng i ta th ng th a nh n

s t n t i c a lu t t nhiên, t c là các quy t c có giá tr ph quát, g i là l ph i, l công

b ng V hình th c, lu t la tinh th ng đ c ch a đ ng trong các b lu t

Lu t Anh-M , là lu t c a Anh, Ireland, M , Canada và New Zealand Lu t các n c này d a ch y u vào các quy t c đ c rút ra t quá trình xét x các v án Các quy t c này có tính c th r t cao và, trong nhi u tr ng h p, là s pha tr n gi a

lu t n i dung và lu t t t ng Có th nh n th y r ng các n c theo tr ng phái

Anh-M là các n c nói ti ng Anh H th ng thu t ng pháp lý đ c xây d ng trong khuôn

kh m t n n v n hoá pháp lý đ c thù, b i v y, r t khó d ch ra các ngôn ng khác

Tính đa d ng c a lu t la tinh và lu t Anh-M Các tr ng phái la tinh và

Anh-M không ph i là t p h p các h th ng pháp lu t đ ng nh t

Tr ng phái la tinh có các đ i di n tiêu bi u là các n c Tây Âu, B c Âu, Nga

và M la tinh Các n c Tây Âu đáng chú ý nh t là Pháp, c, Tây Ban Nha Các

n c B c Âu đáng chú ý nh t là Thu i n, Na Uy, an M ch Các n c Nga đ c

hi u là Nga và các n c thành viên c a Liên Xô c : đây là nh ng n c t ng sáng l p

ra lu t xô vi t, nh ng, t nh ng n m 1990, đã b t đ u xây d ng h th ng pháp lu t c a mình b ng cách v n d ng các khuôn m u lu t la tinh Các n c M la tinh xây d ng

h th ng pháp lu t theo mô hình lu t la tinh, nh ng ch u nh h ng lu t c a M , nh t

là trong các l nh v c công pháp và t t ng

Tr ng phái Anh-M phát nguyên t Anh và phát tri n các n c nói ti ng Anh Tr ng phái này có các bi u t ng chung, nh ch đ nh trust và h th ng t pháp Tr Anh, các n c khác đang có xu h ng phát tri n lu t vi t d i hình th c các

b lu t

S t ng đ ng gi a lu t la tinh và lu t Anh-M Nh ng đi m t ng đ ng

gi a lu t la tinh và lu t Anh-M là k t qu s g p g và giao thoa gi a các n n v n hoá có cùng trình đ phát tri n k thu t

V ngu n c a lu t, các n c theo v n hoá pháp lý la tinh dành cho án l m t v trí ngày càng quan tr ng Trong khi đó, các n c theo v n hoá pháp lý Anh-M ngày càng có xu h ng pháp đi n hoá pháp lu t c a mình

V n i dung, các n c theo v n hoá pháp lý Anh-M b t đ u dung n p các khái

ni m c a lu t la tinh, nh t là trong l nh v c s h u và h p đ ng V ph n mình, các

n c theo v n hoá pháp lý la tinh có xu h ng v n d ng các thành t u c a lu t

Anh-M trong l nh v c th ng m i đ hoàn thi n h th ng pháp lu t th ng m i c a mình

Th m chí, m t s n c đã xây d ng m t h th ng pháp lu t h n h p d a trên

s k t h p các thành t u c a hai n n v n hoá pháp lý Ví d đi n hình là Canada, Scotland

4.3.2 Lu t ph ng ông

G i chung là lu t ph ng ông các n n lu t pháp không đ c x p vào nhóm

lu t ph ng Tây, bao g m lu t châu Phi và lu t châu Á

Các lu t truy n th ng

̌ Vào th i c , lu t c a các n c châu Phi đ c xây d ng d a vào ý t ng đoàn

k t: đoàn k t gia đình, làng xã, b t c Cá nhân không có vai trò gì đ c bi t trong đ i

s ng pháp lý: các quy n và ngh a v trên nguyên t c mang tính gia đình, c ng đ ng

ho c t p th V hình th c, lu t ch y u là lu t t c l ; khái ni m lu t vi t h u nh không t n t i

̌ các n c H i giáo, lu t đ c rút ra t kinh Coran và t các truy n th ng liên quan đ n cu c s ng c a ng tiên tri, đ c các giáo s ghi nh n B i v y, lu t có ngu n g c ch y u t các h c thuy t c a các giáo s , ch không ph i t ý chí c a nhà

ch c trách Các nguyên t c c a lu t d a vào tôn giáo và do đó có tính n đ nh cao: b t bình đ ng nam n , c m cho vay n ng lãi, c m u ng r u, ch đ đa thê,… Lu t H i

giáo phát tri n ch y u d a vào các ph ng pháp bi n lu n t ng t pháp lu t và bi n

lu n theo tr ng h p đ c thù; các khái ni m khá tr u t ng nh ng l i khó di n d ch

̌ Lu t Hindou bao g m các t c l c a c ng đ ng Hindou và các tín đi u c a đ o Hindou Lu t Hindou coi tr ng s khoan dung và các b n ph n c a m i thành viên

c ng đ ng đ i v i gia đình c ng nh đ i v i xã h i Th m nhu n tín ng ng Hindou

đ c tr ng b ng lý thuy t luân h i, lu t Hindou d y cho thành viên cách ng x phù

h p v i đ ng c p c a mình: ng x t t trong ki p này, thành viên s có c h i đ c

đ a lên đ ng c p cao h n trong ki p sau

̌ Lu t c a các n c châu Á Vi n ông th m nhu n t t ng Kh ng- M nh

- Nguyên t c tôn vinh vai trò c a gia đình: trong quan ni m truy n th ng, gia đình, ch không ph i cá nhân, là ch th c a lu t góc nhìn c a lu t h c ph ng Tây, có th th a nh n r ng gia đình trong lu t c c a các n c Vi n ông là ch s

h u các tài s n t và là ng i có các quy n và ngh a v tài s n trong quan h v i Nhà

n c và v i các gia đình khác Trong quá trình th c hi n các quy n và ngh a v c a

ch th , gia đình hoá thân vào m t cá nhân g i là ch gia đình

- Nguyên t c trung dung: ch tr ng r ng s cân b ng là m c tiêu cao nh t c a

xã h i; b i v y, con ng i ph i hành đ ng nh th nào đ b n thân mình đ t đ c đi u

đó và góp ph n đ a xã h i đ n m c tiêu đó Ch ngh a trung dung lên án các hành

đ ng c c đoan, thái quá, đ cao vai trò c a vi c hoà gi i, th a nh n quy n h n r ng rãi

c a ch gia đình và tôn ti tr t t gia đình, xã h i

Lu t hi n đ i Trong th k 20, Châu Phi và Châu Á ch u tác đ ng r t m nh

c a các trào l u t t ng có ngu n g c t ph ng Tây và đã thay đ i m t cách sâu

s c Lu t c a các n c Á Phi c ng th

̌ Lu t đ ng đ i c a các n c Châu Phi v n d a vào t c l , nh t là trong l nh

v c s h u đ t đai và quan h gia đình, nh ng ch u nh h ng m nh c a lu t ph ng Tây trong các l nh v c kinh t , quan h xã h i trong cu c s ng th dân và t ch c, v n hành c a b máy hành chính Lu t ph ng Tây tác đ ng vào có th là lu t latinh ho c

lu t Anh-M tu theo n c h u quan t ng là thu c đ a c a m t n c châu Âu đ i l c hay c a Anh

̌ Lu t n đ hi n đ i là s pha tr n gi a các giá tr c a v n hoá pháp lý Hindou truy n th ng, các tín đi u c a đ o H i và các thành t u c a lu t Anh-M Các truy n

th ng c v n ti p t c có ch đ ng trong l nh v c gia đình và s h u đ t đai trong nông nghi p; lu t Anh-M th ng tr đ i s ng kinh t , t ch c b máy nhà n c, h th ng hành chính và h th ng t pháp

̌ H u h t các n c Vi n đông, trong quá trình hi n đ i hoá h th ng pháp lu t

c a mình, đ u ch u nh h ng lu t c a c; riêng Vi t Nam, m t thu c đ a c c a Pháp đã ti p nh n các thành t u trong lu t c a Pháp Sau chi n tranh th gi i l n th

II, v n hoá pháp lý Anh-M du nh p trong khuôn kh ch ng trình tái thi t sau chi n tranh Nh t, Hàn Qu c là nh ng n c tiêu bi u cho trào l u hi n đ i hoá pháp lu t theo mô hình Anh-M

Các n c theo ch đ XHCN, nh Trung Qu c, Vi t Nam còn ch u nh h ng

m nh m c a lu t xô vi t trong th i k đ u sau chi n tranh th gi i l n th II n th i

k h i nh p, m c a, các n c này ti p nh n lu t ph ng Tây, đ c bi t trong vi c hi n

đ i hoá pháp lu t dân s và th ng m i Vi c áp d ng chính sách kinh t th tr ng

c ng t o đi u ki n cho s xu t hi n tr l i c a các đ n v kinh t gia đình và đi u đó,

đ n l t mình, đ t c s kinh t cho vi c khôi ph c các giá tr truy n th ng trong l nh

v c gia đình Pháp lu t gia đình hi n đ i c a Trung Qu c và Vi t Nam, b i v y, l i mang d u n c a t c l và c a t t ng Kh ng M nh

Ch ng 2 Các h th ng pháp lu t tiêu bi u trên th gi i

đ i, xu t hi n và không ng ng phát huy vai trò c a mình, nh lu t c nh tranh, lu t b o

v ng i tiêu dùng, lu t môi tr ng, lu t b t đ ng s n,…

V hình th c pháp lu t, lu t c a Pháp thu c tr ng phái tôn tr ng lu t vi t T sau cách m ng t s n, vai trò c a t c l ngày càng thu h p l i Án l đ c coi là m t ngu n c a lu t nh ng không ph i là m t ngu n đ c l p: th m phán có ch c n ng làm

rõ n i dung lu t vi t thông qua vi c áp d ng các ph ng pháp phân tích lu t, ch không có quy n t o ra các quy t c đ c l p v i lu t vi t

1.1.2 Lu t t

Lu t dân s Lu t dân s Pháp gi i quy t b n v n đ l n: 1 Các ch th c a

lu t là ai? 2 Các ch th c a lu t có nh ng quy n gì? 3 Các quy n ch th đ c xác

l p và th c hi n nh th nào? 4 Các bi n pháp b o đ m đ i v i vi c th c hi n quy n

ch th là nh ng bi n pháp gì? Lu t dân s còn đ c g i là lu t chung c a h th ng

lu t t , ngh a là lu t đ c áp d ng trong t t c các tr ng h p không có quy đ nh

ng c l i trong các lu t riêng

có hi u l c đ i kháng v i ng i th ba ch không ch ng minh đ c quy n s h u

Lu t ngh a v c a Pháp bao g m hai ph n: ph n lý thuy t chung và lu t v các

h p đ ng thông d ng Lý thuy t chung l i đ c chia thành hai ph n l n: lu t h p đ ng

và lu t trách nhi m dân s Lu t h p đ ng c ng ch u nh h ng lu t La mã, đ ng th i

có nh ng nét đ c tr ng; m t trong nh ng nét đ c tr ng đáng chú ý là lý thuy t v nguyên nhân c a ngh a v k t c Trách nhi m dân s đ c quy k t, trên nguyên t c,

do l i (BLDS i u 1382); nh ng trách nhi m dân s không do l i c ng đ c th a

nh n Lu t v các h p đ ng thông d ng có các h t nhân là h p đ ng mua bán, h p

đ ng cho thuê và h p đ ng d ch v

Lu t th ng m i Lu t th ng m i là môt ngành c a lu t t bao g m các quy

t c chi ph i ho t đ ng ngh nghi p c a th ng nhân, đ c hi u là nh ng ng i mua

đi bán l i, cung ng d ch v và s n xu t công nghi p Lu t c a Pháp có nh ng khái

ph là Th t ng do T ng th ng b nhi m; Chính ph có các quy n h n r ng rãi trong

đ i n i, còn T ng th ng có các quy n h n r ng rãi trong đ i ngo i ng đ u h th ng

t pháp là Toà phá án Bên c nh h th ng tài phán t pháp còn có h th ng tài phán hành chính, do H i đ ng nhà n c đ ng đ u Vi c ki m tra tính h p hi n c a các đ o

lu t đ c th c hi n b i H i đ ng b o hi n, đ c l p v i t t c các thi t ch quy n l c

Lu t hành chính H th ng hành chính đ c t ch c và v n hành theo nguyên

t c phi t p trung hoá và t n quy n Các thi t ch đ a ph ng, bao g m vùng, t nh, qu n ( các thành ph l n) và xã đ c trao các quy n h n r ng rãi đ qu n lý dân c theo lãnh th Ng i công ch c đ c tuy n d ng trên nguyên t c thông qua các k thi tuy n; h đ c h ng các ch đ đãi ng dành cho công ch c nhà n c và th c hi n công vi c theo l nh c a c p trên Công ch c vi ph m quy ch công v có th b x lý

k lu t Các hành vi c a công ch c trong khuôn kh công v có th b ph n bác tr c toà án hành chính

H th ng t pháp Nguyên t c phân quy n không cho phép các toà án t pháp

phán xét các hành vi hành chính Do v y, h th ng toà án hành chính đ c thành l p, phân bi t v i h th ng toà án t pháp Toà án hành chính có ba c p: s th m, phúc

th m và h i đ ng nhà n c Toà án hành chính có th m quy n xét x các v án hành chính và th m tra tính h p pháp c a các v n b n l p quy

Toà án t pháp đ c phân thành nhóm: toà án xét x v n i dung và toà phá án Toà án xét x v n i dung l i phân thành các toà án hình s và toà án dân s Toà án hình s bao g m toà vi c nh, toà ti u hình toà đ i hình, toà án quân s Toà án dân s bao g m các toà đ nh t c p và toà phúc th m Toà phá án không ph i là là c p xét x

v n i dung mà ch đánh giá ch t l ng áp d ng pháp lu t c a các b n án c a toà c p

d i

1.2 Lu t c a c

1.2.1 L ch s hình thành và phát tri n

Nhà n c qu c La mã th n thánh c a dân t c c đ c thành l p vào n m

962, do hoàng đ đ ng đ u và cai qu n, bao g m m t vùng lãnh th r ng l n n

n m 1250, đ qu c suy y u, các công qu c hình thành và d n d n thay th các thi t

ch c a đ qu c; nh ng công qu c m nh nh t chuy n thành các nhà n c, nh t là sau khi có các hi p c Wesphalie (1648) qu c La mã th n thánh chính th c cáo chung vào n m 1806; các cu c chinh ph c c a Napoléon làm bi n m t các công qu c

nh bé, d n đ n vi c hình thành Liên bang c vào n m 1816 Liên bang c th ng

nh t chính th c đ c thành l p vào n m 1871 do nh ng n l c c a Bismarck Sau chi n tranh th gi i th II, n c c đ c chia thành C ng hoà liên bang c và

C ng hoà dân ch c n n m 1990, C ng hoà dân ch c t nguy n gia nh p vào C ng hoà liên bang c

Pháp lu t Lu t c a c theo truy n th ng la tinh Vi c ti p nh n lu t La mã

di n ra t th k XIV thông qua vi c gi ng d y lu t t i các tr ng đ i h c n th i k

c a các nhà n c liên bang, xu t hi n h c thuy t v lu t t nhiên, đ c tr ng b i tính duy lý và tính cá nhân ch ngh a D i nh h ng c a h c thuy t này, các nhà n c

m nh ti n hành xây d ng các b lu t, nh Bavaria, Áo u th k XIX, có nhi u ý

ki n đ xu t vi c th ng nh t lu t pháp c a c đ ch ng l i nh ng nh h ng c a BLDS Napoléon; tuy nhiên, các n l c nh m hi n th c hoá ý ki n này đã th t b i Mãi cho đ n khi Bismarck th ng nh t n c c, các ý t ng này m i đ c khôi ph c và

đã đ t c s cho vi c xây d ng B lu t dân s c n i ti ng cùng v i các b lu t khác

1.2.2 Lu t t

Lu t dân s B lu t dân s c đ c ban hành n m 1896, có hi u l c n m

1900, sau BLDS Napoléon đ n g n m t th k Song, t m nh h ng c a B lu t này

có v r ng, sâu và b n v ng các n c châu Á, đ c bi t là Trung Qu c và Nh t

Quy n s h u và các quy n đ i v t đ c xây d ng theo các quan ni m la tinh

S chi m h u d a vào h c thuy t c a Iherring và do đó, có ph m vi áp d ng r ng h n

s chi m h u trong lu t c a Pháp

Ch đ đ ng ký b t đ ng s n đ c t ch c r t ch t ch Vi c l p và gi s đ a

b (grundbuch) đ c giao cho toà án ho c các v n phòng công ch ng nhà n c Vi c

đ ng ký m t quy n đ i v t b t đ ng s n vào s đ a b có tác d ng thi t l p b ng ch ng chính th c v s t n t i c a quy n đó Ng i nào cho r ng vi c đ ng ký quy n đó là không có c n c thì ph i ch ng minh đi u mình nói

và nay tr thành m t ch đ trách nhi m ph c t p, đ c áp d ng trong nhi u l nh v c: giao thông đ ng b , v sinh th c ph m, b o v môi tr ng,…

nhân, đ c quy đ nh ch y u trong B lu t th ng m i n m 1897 So v i lu t th ng

m i Pháp, lu t th ng m i c có ph m vi áp d ng r ng h n, b i ng i c xác đ nh

ph m vi này không d a vào s t n t i c a hành vi th ng m i mà d a vào t cách

th ng nhân c a m t trong các bên giao d ch

Các công ty đ c th a nh n t ng t nh lu t c a Pháp C n nh n m nh r ng chính ng i c là tác gi c a mô hình công ty trách nhi m h u h n Ng i c không có khái ni m s n nghi p th ng m i mà có khái ni m doanh nghi p, đ c hi u

là m t t p h p các ph ng ti n v t ch t và con ng i mà th ng nhân s d ng trong

ho t đ ng th ng m i Khái ni m doanh nghi p r ng h n khái ni m s n nghi p

th ng m i trong lu t c a Pháp Doanh nghi p có th đ c chuy n nh ng

Lu t hình Khác v i lu t c a Pháp, lu t c a c ch th a nh n ch th c a t i

ph m là cá nhân; còn pháp nhân ch có th b ch tài tr n áp trong khuôn kh x lý vi

ph m hành chính Do có lu t v vi ph m hành chính mà lu t hình ch ghi nh n hai lo i

vi ph m: t i đ i hình (vergeben) và t i ti u hình (vergehen) Lu t th a nh n nguyên

t c trách nhi m hình s cá nhân Trên nguyên t c, cá nhân ch u trách nhi m hình s khi có l i trong vi c th c hi n hành vi vi ph m lu t hình; tuy nhiên, có tr ng h p cá nhân c ng ph i ch u trách nhi m hình s , dù không có l i, m t khi t ra thi u th n

B o v các quy n c b n Các quy n c b n bao g m các quy n t do ch y u

(t do hành đ ng, t do t t ng, t do tôn giáo, t do báo chí,…), nguyên t c bình

đ ng, quy n đ c h ng s b o đ m tài phán đ i v i vi c tôn tr ng các quy n t do

c b n và nguyên t c bình đ ng Các quy n này đ c ghi nh n trong hi n pháp và

đ c b o đ m b ng m t h th ng t pháp r t h u hi u c bi t, lu t c a c cho phép công dân ki n ra toà án đ vô hi u hoá m t đ o lu t đ c cho là vi ph m các quy

đ nh c a hi n pháp liên quan đ n các quy n c a công dân

B o v công dân Ch đ b o v công dân trong m i quan h v i quy n l c công đ c xây d ng r t ch t ch Nó cho phép công dân ti n hành các v án nh m vô

hi u hoá các quy t đ nh hành chính b t h p l c a chính quy n, c ng nh yêu c u b i

th ng thi t h i do ho t đ ng c a chính quy n gây ra

Vi c ki n ch ng l i các quy t đ nh hành chính b t h p l đ c th c hi n tr c các toà án hành chính, bao g m hai lo i: ki n do là n n nhân c a m t quy t đ nh đã ban hành; ki n do là n n nhân c a vi c t ch i ban hành m t quy t đ nh đ c yêu c u

Tr c khi ki n t i toà án hành chính, công dân ph i khi u n i đ n c p trên c a c quan hành chính b ki n và ch khi nào vi c khi u n i th t b i, vi c ki n m i đ c th lý

Vi c ki n b i th ng thi t h i đ c d ki n trong ba tr ng h p: quy trách nhi m c a Nhà n c do l i c a ng i th a hành; quy trách nhi m c a Nhà n c do đ

ra các bi n pháp qu n lý gây ph ng h i đ n s h u t nhân; quy trách nhi m c a Nhà

n c do đ ra các bi n pháp có tác d ng t o ra tình tr ng b t bình đ ng gi a công dân trong vi c gánh vác các ngh a v công ích Trong c ba tr ng h p, toà án dân s là c quan có th m quy n xét x

thay m t mình xét x các v tranh ch p x y ra trên lãnh th Trong quá trình gi i quy t các tranh ch p y, các th m phán xây d ng h th ng án l th ng nh t trên toàn lãnh th Anh H th ng án l này c nh tranh m nh m v i các lu t l v n đ c th a nh n b i các toà án đ a ph ng truy n th ng t n t i t tr c khi v ng quy n đ c thi t l p, bao g m toà án bình dân (áp d ng t c l ) và toà án c a lãnh chúa (áp d ng lu t phong

ki n) V n i dung, các quy t c án l pha tr n lu t n i dung và lu t th t c; v hình

th c, các quy t c đ c ghi nh n thành các t p án l , vi t b ng ti ng Pháp normand và

đ c dùng đ gi ng d y các tr ng lu t n th k XIII, các án l tr nên n đ nh

và t o thành khuôn m u mà các th m phán ph i d a vào đ xét x các v vi c t ng

t

1.3.1.2 Equity

Lu t đ i tr ng c a common law Dù đ c phát tri n qua nhi u th k ,

common law không b o đ m đ c vi c xây d ng các gi i pháp tho đáng đ i v i con

ng i trong t t c các tr ng h p V l i, hình thành trong các tình hu ng th c t , common law mang tính v vi c cao và do đó có nhi u s h Trong đi u ki n nhà vua

v n gi cho mình quy n phán xét ngay c sau khi đã y thác quy n này cho các th m phán, ng i dân, trong tr ng h p xét th y các phán quy t c a toà án common law là không tho đáng, có quy n kêu nài đ n t n nhà vua

Tho t tiên, khi đ c ng i dân kêu nài v nh ng phán quy t b t công c a toà

án common law, nhà vua tr c ti p th lý và gi i quy t Th nh ng, càng v sau, các khi u n i c a ng i dân càng nhi u, nhà vua giao quy n gi i quy t cho Ch ng n,

c ng s viên thân c n c a mình Trong quá trình gi i quy t các khi u n i, Ch ng n, xây d ng các quy t c có tính ch t kh c ph c các nh c đi m c a common law T p

h p các quy t c này t o thành m t h th ng lu t g i là Equity

Vào n a cu i th k XV, cu c chi n tranh kéo dài gi a vua Henri V và Edouard d’York, còn g i là cu c chi n tranh hai hoa h ng, đã làm tê li t quy n l c

c a nhà vua Trong b i c nh y, Ch ng n kh ng đ nh quy n h n c a mình và, theo

s u nhi m c a H i đ ng Nhà Vua, th lý và gi i quy t ki n cáo c a ng i dân nh

m t th m phán đ c l p Th là Equity, thay vì v n là m t t p h p các gi i pháp th u tình đ t lý cho các v n đ phát sinh trong t ng tr ng h p đ c thù, tr thành m t h

th ng lu t đ c l p b sung cho common law, th m chí tr thành đ i tr ng c a common law, b i các gi i pháp hình thành trong khuôn kh đó ch u nh h ng đ c bi t c a lu t

La mã và lu t giáo h i

S t n t i song song c a common law và equity S gia t ng các vi c ki n t i

toà ch ng n t o đi u ki n cho s phát tri n equity thành m t h th ng lu t đ i tr ng

c a common law Tho t tiên, nhà vua có thiên h ng ng h equity, b i đó là h th ng

lu t đ c xây d ng d i danh ngh a c a vua Th nh ng v sau, nhà vua l i thi t l p thêm m t h th ng tài phán m i đ xét x các tranh ch p đ c cho là quan tr ng nh t, bao g m các vi c hình s và các vi c hành chính H th ng tài phán m i này d n đ n

m t cu c kh ng ho ng t pháp nghiêm tr ng, do ng i dân cho r ng nó có tác d ng thi t l p s đ c tài c a nhà vua và ng n c n vi c dân chúng th h ng các bi n pháp

b o đ m t pháp d a vào common law H th ng này b hu b vào th k XVII V y

là ch còn l i common law và equity

Các th m phán common law và equity hoàn toàn đ c l p v i nhau Tuy nhiên,

gi a common law và equity có nhi u đi m t ng đ ng V ph ng pháp áp d ng pháp

lu t, c hai h th ng xét x đ u có xu h ng h n ch vi c t o ra các quy t c m i và, t

th k XVII, d a ch y u vào các ti n l V th t c áp d ng, hai h th ng c ng t ng

đ ng, nh t là t khi các th m phán có xu h ng tách bi t các quy đ nh v n i dung và quy đ nh v th t c c bi t, sau khi có các lu t 1873 và 1875, các h th ng xét x theo common law và equity đã đ c h p nh t trong khuôn kh m t h th ng t pháp duy nh t, dù hai trình t xét x đ c l p v n đ c duy trì

1.3.1.3 Lu t vi t

Các đ o lu t có ngu n g c t ngh vi n T th k XVII, lu t có vai trò càng

lúc càng quan tr ng và can thi p vào nhi u l nh v c: hôn nhân, b t đ ng s n, h p đ ng mua bán,… Lu t th m chí có th ch ng l i c hi n pháp mà, theo truy n th ng Anh,

có ngu n g c t t c l Lu t có giá tr cao h n common law và equity; tuy nhiên,

ng i làm lu t th ng ch d ng l i vi c c ng c , hoàn thi n common law và equity, thay vì ch ng l i các h th ng lu t này

Các v n b n quy ph m khác Ngh vi n có th u thác quy n l p pháp cho

các b tr ng Ngh vi n c ng có th đ a vào lu t qu c gia các quy t c trong các công

c qu c t ho c trong lu t Châu Âu

1.3.2 Lu t t

Lu t dân s Lu t dân s c a Anh không xây d ng lý thuy t chung v ngh a v

nh trong lu t c a Pháp, b i ng i Anh phân bi t hai chuyên ngành lu t: lu t v hành

vi trái pháp lu t và lu t h p đ ng

Lu t v hành vi trái pháp lu t là c s c a trách nhi m pháp lý trong cu c s ng dân s ngoài h p đ ng T t ng ch đ o theo truy n th ng là ng i nào có hành vi xâm ph m m t quy n ho c trái v i đ o đ c thì ph i ch u trách nhi m; tuy nhiên, h

th ng trách nhi m dân s hi n đ i l i d a vào khái ni m t c trách, đ c hi u là s vi

ph m đ i v i ngh a v c x th n tr ng, đúng m c trong xã h i công dân

Lu t h p đ ng g m các quy t c phi ph i quan h k t c Có hai lo i h p đ ng:

h p đ ng có đóng d u và h p đ ng đ n gi n H p đ ng có đóng d u là h p đ ng vi t,

có ch ký c a các bên và đ c đóng d u niêm; h p đ ng đ n gi n không ph i là h p

đ ng vi t M t trong nh ng đi u ki n c b n đ h p đ ng đ n gi n có giá tr là s t n

t i c a v t đánh đ i (consideration) Trong tr ng h p m t bên vi ph m h p đ ng, bên kia có quy n yêu c u b i th ng thi t h i ho c yêu c u th c hi n đúng h p đ ng

Lu t tài s n c a Anh r t đ c thù Ng i Anh không phân bi t gi a quy n đ i

v t và quy n đ i nhân Th a nh n s t n t i c a quy n s h u theo ngh a c a lu t la tinh, ng i Anh đ ng th i c ng th a nh n s t n t i cùng m t lúc c a nhi u quy n khác đ i v i cùng m t tài s n c bi t, trust, m t ch đ nh có ngu n g c t equity, có

th đ c coi là bi u t ng c a lu t tài s n c a Anh: nó cho phép áp đ t đ i v i m t

ng i có quy n c a ch s h u theo common law, các ngh a v c a m t ng i qu n lý tài s n c a m t ng i khác

Lu t t t ng dân s Lu t t t ng dân s Anh đ c tr ng b i hai tính ch t đ c

bi t c a th t c: v n đáp và cáo bu c V ki n b t đ u b ng vi c nguyên đ n xin m t trát đòi b đ n ra toà án N u b đ n tuyên b ph n bác, lu t s c a nguyên đ n s g i

b n gi i trình các yêu sách và lu t s c a b đ n s g i b n bào ch a Sau đó c hai bên s yêu c u th ký toà án xem xét s b các lý l c a hai bên Th ký th m chí có

th t mình xét x n u lý l c a bên b đ n quá y u và cho phép x ngay theo h ng

có l i cho nguyên đ n mà không s sai ho c n u các bên có yêu c u th ký x N u v kiên quá ph c t p, thì th ký toà s n đ nh ngày xét x v án

Lu t hành chính Theo truy n th ng, ng i công ch c Anh trên nguyên t c

đ c đ i x không khác ng i dân th ng: tr m t s tr ng h p đ c bi t, ng i công

ch c, trong quá trình th c hi n ch c v , ch u s chi ph i c a cùng m t h th ng chu n

m c nh dân th ng B i v y, các hành vi c a ng i công ch c có th b công dân

ph n bác v m t t pháp theo cùng m t cách nh công dân bình th ng, ngh a là tr c toà án th ng lu t, tr m t s tr ng h p ngo i l đ c đ a ra xem xét t i toà án hành chính

Vi c ki m tra t pháp đ i v i ho t đ ng c a chính quy n c ng do toà án th ng

lu t th c hi n Tuy nhiên, m t s quy t c riêng v t t ng và c v n i dung có th

đ c áp d ng đ i v i lo i vi c này Ng i nào có ý đ nh ki n nhà ch c trách hành chính có th ti n hành các v ki n đ c bi t đ c d ki n riêng đ xét x các hành vi

c a ng i nhân danh quy n l c công C n c đ ki n là s vi ph m c a c quan hành chính đ i v i ngh a v không l m quy n và ngh a v tôn tr ng công lý, l ph i t nhiên

H th ng toà án chia thành hai b c: toà án c p d i và toà án c p trên Toà án

t i cao là m t thi t ch m i

Toà án c p d i bao g m toà hoà gi i và toà qu n Toà hoà gi i có các th m phán hoà gi i đ c l a ch n trong s các công dân có uy tín và đ c ch ng n b nhi m su t đ i Th m phán hoà gi i không ph i là các lu t gia, nh ng đ c s h tr

c a các lu t gia trong quá trình th c hi n nhi m v T i các khu dân c t p trung, các

th m phán hoà gi i đ c thay th b ng các quan toà đ c tr thù lao theo v vi c:

nh ng ng i này đ c l a ch n trong s lu t s t v n và đ i lu t s có kinh nghi m

và đ c nhà vua b nhi m su t đ i theo đ ngh c a Ch ng n Các toà hoà gi i có

ch c n ng xét x các v ki n trong l nh v c gia đình ho c hành chính; các v án hình

s ít nghiêm tr ng có m c án d ki n không quá 6 tháng tù

Toà án qu n có các th m phán qu n h t và th m phán qu n Th m phán qu n

h t có quy n tài phán trong ph m vi nhi u thành ph thu c cùng m t qu n h t Nhân

v t này đ c l a ch n trong s các đ i lu t s có kinh nghi m và đ c v ng quy n

b nhi m su t đ i theo đ ngh c a Ch ng n Th m phán qu n, v ph n mình, là nhân v t thay th các th ký toà tr c đây; song, khác v i ng i ti n nhi m, h đ c giao ch c n ng t pháp rõ ràng; h đ c b nhi m trong s nh ng ng i có quy n

bi n h tr c các toà án c p d i V th m quy n, toà án qu n là c p xét x th ng

lu t và có quy n xét x các v vi c liên quan đ n tài s n có giá tr không quá 50.000

ho c 30.000 livres

Toà án c p trên bao g m toà c p cao, toà c a v ng quy n và toà phúc th m Toà án c p cao có các th m phán đ c l a ch n trong s các đ i lu t s và lu t s t

v n có kinh nghi m và đ c v ng quy n b nhi m theo đ ngh c a ch ng n Toà

c p trên có th m quy n s th m đ i v i t t c các vi c dân s và hành chính; nó c ng

có th m quy n phúc th m có gi i h n đ i v i m t s vi c dân s và hình s

Toà c a v ng quy n là toà chuyên v hình s , g m các th m phán v n thu c

v toà c p cao ho c các th m phán bán th i gian đ c l a ch n trong các lu t s t

v n và đ i lu t s có kinh nghi m và đ c b nhi m su t đ i Các toà c a v ng quy n có s h tr c a m t h i đ ng b i th m 12 ng i

Toà phúc th m g m có toà dân s và toà hình s , có ch c n ng phúc th m các

v án hình s và dân s c a toà qu n và toà c p cao

Toà án t i cao đ c thành l p t n m 2005, đ m nh n ch c n ng tài phán t i cao thay cho Vi n quý t c Toà án t i cao g m có 12 th m phán Hi n 12 ng i này

v n là các thành viên c a Vi n quý t c Trong t ng lai, h s đ c l c ch n trong s các đ i lu t s có kinh nghi m nh t và đ c b nhi m su t đ i b i m t u ban đ c l p

và theo m t th t c ph c t p đ c xác đ nh t i lu t n m 2005 Toà án t i cao có th m quy n phúc th m các v án dân s và hành chính c a toà án c p trên c a toàn v ng

qu c liên hi p; phúc th m các v án hình s tuyên t i các toà c p trên c a Anh và B c Ireland; có quy n gi i quy t các tranh ch p v phân b quy n h n gi a v ng qu c liên hi p và các thành viên (quy n tr c đây thu c v h i đ ng t pháp c a N hoàng)

2 H th ng tiêu bi u do s c m nh kinh t c a n c đ i di n

2.1 Lu t c a M

2.1.1 L ch s hình thành

Th i k đ u V n là thu c đ a c a Anh, Lu t c a M th c s là m t dòng c a

tr ng phái anglo-saxon Vi c M giành đ c l p không h có nh h ng đ i v i vi c

ti p t c duy trì và phát tri n common law, tr tr ng h p c a Bang Louisiana Tuy nhiên, t n m 1820, nhi u ti u bang c a M có xu h ng ghi nh n các quy t c c a common law thành các b lu t Cu c chi n tranh Nam-B c (1861-1865) k t thúc v i

th ng l i c a chính quy n liên bang đ i v i các ti u bang mi n nam, ch tr ng duy

trì ch đ nô l , t o đi u ki n cho vi c kh ng đ nh các nguyên t c bình đ ng và tôn

tr ng quy n con ng i

Th i k hi n đ i Các ti u bang có quy n h n r ng rãi trong vi c xây d ng h

th ng pháp lu t riêng c a bang mình, bên c nh h th ng pháp lu t liên bang Tuy nhiên, các ti u bang c ng c g ng làm th nào đ tránh s xung đ t lu t l gi a các

ti u bang v i nhau N m 1951, các ti u bang thông qua b lu t th ng m i th ng nh t: đây th c s là lu t ti u bang, nh ng l i mang t m vóc liên bang do t t c các ti u bang

đ u nh t trí thông qua và áp d ng b lu t trên lãnh th ti u bang c a mình, tr nh ng quy đ nh không phù h p v i các l i ích mà ti u bang u tiên b o v

Nói chung, lu t liên bang đ c xây d ng và hoàn thi n v i các lý do ch y u là:

s c n thi t c a m t h th ng pháp lu t kinh t th ng nh t nh m b o đ m s c m nh kinh t c a n c M ; mong mu n c a chính quy n áp đ t m t h th ng pháp lu t mang tính xã h i sau th i k kh ng ho ng kinh t (1929-1933); mong mu n c a chính quy n liên bang xây d ng m t h th ng b o v các quy n t do cá nhân theo các

chu n m c th ng nh t

2.1.2 Lu t t

Lu t dân s Lu t v hành vi trái pháp lu t (tort law) t o thành m t trong

nh ng nét đ c tr ng cho lu t c a M Các hành vi trái pháp lu t, trong quan ni m truy n th ng, đ c x p thành hai nhóm l n: hành vi trái pháp lu t c a b n thân và hành vi trái pháp lu t thông qua vai trò c a ng i khác Các hành vi trái pháp lu t c a

b n thân l i đ c chia thành hai nhóm: hành vi có ch ý và hành vi có tính ch t gây phi n hà cho láng gi ng Các hành vi trái pháp lu t thông qua vai trò c a ng i khác bao g m ng i làm công n l ng và ng i cung ng d ch v theo h p đ ng Các hành vi trái pháp lu t trong quan ni m hi n đ i

Lu t h p đ ng ch u nh h ng lu t c a Anh, nh ng đ c hi n đ i hoá Ng i

M đã lo i b hình th c h p đ ng có đóng d u; th nh ng, h p đ ng vi t đ c th a

nh n nh là đi u ki n b t bu c đ i v i các giao c quan tr ng V n i, h p đ ng

đ c giao k t trên c s s tho thu n v v t đánh đ i Các đi u ki n v n ng l c, s

ng thu n,…theo lu t c a Anh H p đ ng có hi u l c ph i đ c thi hành đúng; vi c vi

ph m h p đ ng có th b ch tài b ng các bi n pháp bu c b i th ng thi t h i ho c

bu c thi hành

Lu t s h u b t đ ng s n c a M c ng theo truy n th ng Anh, ngh a là đ c

tr ng b ng s th a nh n nhi u quy n cùng m t lúc cho nhi u ng i khác nhau đ i v i cùng m t b t đ ng s n

Lu t t t ng dân s H th ng t t ng có ngu n g c t Anh, nh ng đ c hoàn thi n trình đ r t cao và đ c tr ng b i hai y u t : th t c nguyên cáo và h th ng b i

th m dân s c p s th m, b i th m đoàn là ng i có quy n th m đ nh và phán xét

b ng cách tr l i nh ng câu h i c a th m phán; d a vào k t qu tr l i đó, th m phán

ra phán quy t c a mình Th m phán c ng có th không ra quy t đ nh mà tuyên b bác

b phán xét c a b i th m đoàn và m m t phiên x khác Th t c phúc th m ch đ c

m n u có s cho phép c a th m phán s th m ho c th m phán phúc th m; c p phúc

th m không xem xét l i giá tr c a các ch ng c mà ch đánh giá ch t l ng áp d ng pháp lu t c a c p s th m

2.1 3 Lu t công

T ch c b máy nhà n c và h th ng b o hi n M là m t n c liên bang

Th m quy n nhà n c đ c phân b gi a các ti u bang và liên bang t i hi n pháp liên bang C liên bang và m i ti u bang đ u có b máy l p pháp, hành pháp và t pháp

c a mình V ph ng di n l p pháp, nhà n c liên bang có quy n thi t l p h th ng thu th ng nh t, quy đ nh ho t đ ng th ng m i gi a các ti u bang, quy đ nh các quy n t do cá nhân quan tr ng nh t và nói chung ban hành các lu t có tác d ng

Ch c n ng b o hi n do T i cao pháp vi n đ m nh n Th nh ng, các toà án, trong quá trình xét x , có b n ph n t ch i áp d ng m t đ o lu t, dù là c a liên bang hay c a ti u bang, m t khi đ o lu t y b cho là trái v i hi n pháp, đ c bi t là hi n pháp liên bang Vi c t ch i áp d ng lu t có th b kháng cáo đ n T i cao pháp vi n đ xét x chung th m v tính h p hi n c a lu t B o hi n t i cao, T i cao pháp vi n th c

s tr thành c quan có th m quy n gi i thích hi n pháp và, b ng cách đó, áp đ t quan

ni m c a mình v lu t và v quy n t do

T ch c t pháp H th ng t pháp đ c l p v i b máy hành pháp và b máy

l p pháp Theo đúng truy n th ng common law, các th m phán không ph i là nh ng quan toà “nhà ngh ”, th m chí không nh t thi t đ c l a ch n trong s các lu t gia chuyên nghi p Quy ch pháp lý c a các th m phán c ng không gi ng nhau: th m phán liên bang do c quan hành pháp b nhi m; th m phán ti u bang do ngh vi n ti u bang ho c th m chí do nhân dân b u ra

c p ti u bang có th m phán hoà gi i, toà án qu n và t i cao pháp vi n ti u bang Th m phán hoà gi i x các v tranh ch p hành chính và t pháp thông th ng; các toà án qu n x s th m các v án; t i cao pháp vi n ti u bang x phúc th m

c p liên bang có các toà án liên bang đ c khu, toà phúc th m liên bang và các toà án đ c bi t Toà án liên bang đ c khu gi i quy t ch y u các vi c dân s , đôi khi

c ng có các vi c hình s ; toà phúc th m liên bang phúc th m các v án đã đ c x s

th m c p liên bang; các toà án đ c bi t đ c thành l p ch y u đ giái quy t các v

vi c hành chính, nh đòi chính quy n b i th ng thi t h i, tranh ch p liên quan đ n thu , phí h i quan,…

Vi c phân đ nh th m quy n gi a toà án ti u bang và toà án liên bang đ c gi i quy t trên nguyên t c nh sau: toà án ti u bang đ c quy n xét x các vi c dân s chi

ph i b i lu t ti u bang có liên quan đ n các đ ng s c trú t i cùng m t ti u bang; toà án liên bang đ c quy n xét x m t s vi c chi ph i b i lu t liên bang, nh vi c phá

s n, s h u công nghi p, tranh ch p hàng h i, đ c bi t là các v ki n ch ng chính quy n liên bang Trong các tr ng h p khác, các toà án ti u bang và liên bang cùng có

th m quy n

2.2 Lu t c a Trung Qu c

2.2.1 L ch s hình thành

Trung Qu c c đ i và phong ki n Trong quan ni m c x a, lu t đ c hi u là

các quy t c dùng đ x ph t, đ tr n áp Cu c s ng bình th ng c a con ng i không

d a vào lu t mà d a vào các nghi l hình thành trong khuôn kh các h c thuy t c a

Kh ng t và M nh t Hoàng đ là ng i n m toàn b quy n l c và th c hi n các quy n t i th ng c a mình v i s h tr c a t ng l p nho s quan l i đ c tuy n tr ch qua các k thi Ng i Trung Qu c c x a c ng bi t xây d ng các b lu t N i ti ng

nh t có l là b lu t nhà ng (624), có nh h ng đ i v i nhi u n c ph ng ông, trong đó có Vi t Nam

Th i c n đ i, xã h i Trung hoa, d i s th ng tr c a các vua nhà Thanh, g c Mãn Châu, h u nh không bi n đ ng Trong khi đó, ng i Châu Âu b t đ u đ n Tho t tiên h ch giao th ng Th r i v i m t s lý do, h ti n hành can thi p quân

s , đi đ n ch áp đ t các hi p c b t bình đ ng Tr c s nhu nh c c a các hoàng

đ nhà Thanh, gi i trí th c ti n b Trung Qu c đã t p h p l i đ thúc đ y vi c canh tân

đ t n c D i s c ép c a h , v ng quy n đã b t đ u xây d ng h th ng lu t pháp theo mô hình ph ng Tây Th nh ng c u trúc xã h i c k không t ng thích v i h

th ng lu t pháp này Cu i cùng, cách m ng đã n ra vào n m 1911 và n c Trung hoa chuy n sang ch đ C ng hoà V i ch đ m i, các thi t ch chính tr đ c tr ng c a Nhà n c t s n đ c xây d ng; h th ng pháp lu t c ng đ c quan tâm hoàn thi n

mà đ nh cao là vi c ban hành B lu t dân s n m 1930, so n th o theo sáng ki n c a

m t giáo s lu t ng i Pháp, nh ng, v n i dung, l i ch u nh h ng lu t c a c

K nguyên xã h i ch ngh a Sau chi n th ng c a phe c ng s n đ i v i phe

qu c dân đ ng vào n m 1949, ch đ XHCN đ c xây d ng trên lãnh th Trung hoa

l c đ a Mô hình Nhà n c XHCN thu n tuý không t ng thích v i ý t ng cai tr

b ng pháp lu t; b i v y, h th ng pháp lu t không phát tri n

Tuy nhiên, sau khi có chính sách đ i m i, nh ng ng i lãnh đ o Trung Qu c đã

đ a ra h c thuy t Nhà n c pháp quy n XHCN Vi c xây d ng pháp lu t đã đ c quan tâm th c hi n và h th ng pháp lu t phát tri n trên c s v n d ng các thành t u

c a lu t ph ng Tây vào hoàn c nh c a Trung Qu c

2.2.2 Lu t t

Lu t dân s Lu t Trung Qu c ti p nh n khái ni m quy n đ i v t c a lu t la tinh Tuy nhiên, ch đ s h u b t đ ng s n t i Trung Qu c, ch u nh h ng c a ch

đ chính tr , có nhi u nét đ c thù t đai thu c s h u toàn dân ho c t p th , các ch

th khác c a lu t ch có quy n s d ng Quy n này không ng ng đ c m r ng và hoàn thi n, tr thành c s c a ch đ s h u t nhân v b t đ ng s n

Lu t h p đ ng ch u nh h ng lu t c a c V hình th c, s cho phép c a nhà

ch c trách đ c ghi nh n trong khá nhi u tr ng h p nh là m t trong nh ng đi u

ki n c n thi t V n i dung, h p đ ng ph i tho mãn nh ng đi u ki n do pháp lu t quy

đ nh m i đ c coi là có giá tr (n ng l c, s ng thu n,…) Trong m t s tr ng h p,

lu t cho phép th m phán s a đ i n i dung h p đ ng thay vì tuyên b h p đ ng vô hi u (ví d , khi h p đ ng gây thi t h i cho m t bên m t cách phi đ o đ c) Vi c th c hi n

h p đ ng đ c b o đ m b ng các bi n pháp nh b i th ng thi t h i, đ n ph ng đình ch ho c hu b h p đ ng,…

Lu t trách nhi m dân s c ng ch u nh h ng lu t c a c Trách nhi m ch

đ c quy k t khi có m t hành vi gây ph ng h i đ n m t quy n Trên nguyên t c, tác

gi c a hành vi ch u trách nhi m khi có l i; tuy nhiên, trong m t s tr ng h p, trách nhi m có th đ c quy k t mà không c n l i Trách nhi m c ng có th đ c quy k t trong tr ng h p c quan có th m quy n ra m t quy t đ nh hành chính trái pháp lu t gây thi t h i cho công dân; c quan hành chính, sau khi b i th ng thi t h i, có th quy trách nhi m cho ng i đã ra quy t đ nh đó

Lu t kinh doanh Lu t kinh doanh c a Trung Qu c v a ch u nh h ng c a

lu t ph ng Tây, v a mang tính đ c thù Trung hoa Các doanh nghi p t nhân ho c gia đình có ng i đ ng đ u là m t cá nhân; ng i này ch u trách nhi m b ng tài s n

c a mình và c a gia đình

Bên c nh các doanh nghi p thu c khu v c t nhân là các doanh nghi p nhà

n c và t p th Các doanh nghi p nhà n c hi n t n t i ch y u trong khu v c công nghi p Doanh nghi p có t cách pháp nhân Vi c qu n lý doanh nghi p do Nhà n c

đ m nh n; giám đ c doanh nghi p do Nhà n c b nhi m ho c đ i h i công nhân b u

ra Ng i này có các quy n h n r ng rãi trong vi c đi u hành doanh nghi p, d i s

ki m soát và giám sát c a Nhà n c

Các doanh nghi p t p th t n t i ch y u trong các l nh v c nông nghi p và ti u

th công nghi p Tài s n c a doanh nghi p thu c s h u t p th c a nh ng ng i lao

đ ng Doanh nghi p có t cách pháp nhân, đ c t ch Ng i đ i di n c a doanh nghi p do đ i h i công nhân b u và bãi nhi m

2.2.3 Lu t công

T ch c nhà n c Nhà n c Trung Qu c là Nhà n c XHCN, đ c tr ng b i vai trò lãnh đ o c a ng c ng s n đ i v i toàn b h th ng chính tr T khi áp d ng chính sách đ i m i, Nhà n c Trung Qu c c ng là m t nhà n c pháp quy n, đ c xây d ng trên các nguyên t c tôn tr ng quy n con ng i và trên c s v n d ng có

ch n l c các y u t c a h c thuy t phân quy n phù h p v i đ c đi m c a Trung Qu c

C c u hành chính c a lãnh th qu c gia đ c xây d ng theo mô hình Nhà

n c đ n nh t phi t p trung hoá C n c có 34 đ n v hành chính tr c thu c trung

ng, bao g m 23 t nh, 5 khu t tr , 4 thành ph l n và hai đ c khu (H ng kông và Macau) M i đ n v hành chính có quy n l p pháp cho phép v n d ng lu t qu c gia vào hoàn c nh riêng c a đ a ph ng Các thành ph l n, khu t tr , đ c khu có quy n

l p pháp r ng h n các t nh thông th ng

Các thi t ch quy n l c đáng chú ý nh t bao g m: Qu c h i nhân dân, Qu c v

vi n, U ban quân s trung ng và Ch t ch n c

Qu c h i nhân dân, là c quan t p trung quy n l c, đ c b u theo ch đ ph thông đ u phi u gián ti p, thông qua các h i đ ng t nh và h i đ ng đ a ph ng Qu c

h i nhóm h p m i n m m t l n Trong th i gian Qu c h i không h p, các quy n h n

c a nó đ c giao cho U ban th ng v

Qu c v vi n, do Th t ng đ ng đ u, là c quan qu n lý hành chính, kinh t ,

an sinh xã h i, đ c Qu c h i b u và bãi nhi m

U ban quân s trung ng, c ng do Qu c h i b u ra, là c quan th ng nh t

vi c ch huy các l c l ng v trang, bao g m quân đ i, c nh sát v trang và dân quân

T ch c t pháp H th ng Toà án đ c t ch c theo 4 c p: Toà án nhân dân

t i cao, toà án t nh và c p t ng đ ng, toà án trung gian và toà án đ a ph ng M i toà án có m t vi n công t , có quy n đi u tra và truy t và ki m sát đ i v i l c l ng

c s cho vi c xây d ng các quy t c ng x trong cu c s ng xã h i c a con ng i

Ch đ quân ch c x a đ c xây d ng theo mô hình Trung Qu c, cho phép vi c ban hành các b lu t theo khuôn m u Trung hoa, ngh a là bao g m các quy t c hà kh c, mang tính tr n áp, bên c nh các đi u r n đ i v i quan l i trong quá trình th c hi n

ch c n ng xã h i c a mình

T th k XII, các lãnh chúa b t đ u giành l y quy n l c t tay vua Xã h i phong ki n đ c t ch c l i theo m t h th ng đ ng c p ch t ch , mà đ ng đ u là các

võ s đ o V i h th ng đ ng c p đó, ng i thu c t ng l p d i ph c tùng tuy t đ i

ng i thu c t ng l p trên Xã h i này không có ch cho lu t pháp

n khi Minh Tr lên ngôi, Nh t m i b t đ u c i t xã h i theo mô hình ph ng Tây và đi u đó cho phép xây d ng m t h th ng pháp lu t đ t c s cho vi c qu n lý

xã h i Lúc đ u, lu t c a Nh t B n ch u nh h ng lu t c a Pháp, nh vai trò c a Jean Boissonade, m t giáo s lu t đ n t Paris; nh ng theo th i gian, s t ng đ ng trong tính cách gi a ng i Nh t và ng i c đã khi n ng i Nh t nhanh chóng tìm ra mô hình c đ hoàn thi n h th ng pháp lu t c a mình

Sau chi n tranh th gi i th II, m t cu c cách m ng chính tr -xã h i đ c ti n hành d i s b o tr c a M : cu c s ng xã h i đ c th t c hoá, các quy n c b n c a

cá nhân đ c th a nh n, lu t gia đình truy n th ng đ c thay th b ng h th ng pháp

lý v gia đình d a trên nguyên t c bình đ ng,…

Lu t t Lu t tài s n c a Nh t đ c xây d ng theo mô hình la tinh Các quy n

đ i v t đ c th a nh n; khái ni m chi m h u hình thành theo quan ni m c a Savigny ngh a là theo cùng m t tr ng phái v i ng i Pháp; vi c xác l p quy n s h u c ng

ch u nh h ng lu t c a Pháp

Lu t h p đ ng đ c xây d ng ch y u d a theo lu t c a c Ng i Nh t c ng

nh ng i c, không xây d ng khái ni m nguyên nhân c a ngh a v Trách nhi m dân s đ c quy k t m t khi có đ ba đi u ki n: có l i, có thi t h i đ i v i m t quy n nào đó ( nh h ng lu t c a c) và có m i liên h nhân qu M t s tr ng h p trách nhi m dân s đ c bi t đ c quy k t theo ch đ riêng, nh trách nhi m do hành vi c a

ng i th a hành, trách nhi m dân s do tác đ ng c a nhà c a, trách nhi m dân s liên quan đ n vi c s d ng các s n ph m,…

Lu t công Nh t B n theo ch đ quan ch l p hi n Nhà vua, sau chi n tranh

th gi i th hai, ch còn là m t bi u t ng c a s đoàn k t dân t c, ch không có m t quy n l c nào Quy n l p pháp thu c v Vi n dân bi u và Vi n c v n Th t ng là

ng i đ ng đ u b máy hành pháp, đ c giao các quy n h n r ng rãi c trong đ i n i

và đ i ngo i, ch u trách nhi m tr c các c quan l p pháp Toà án t i cao là c quan

đ ng đ u h th ng t pháp, đ c giao quy n b o hi n, quy n tài phán t i cao và c quy n qu n lý hành chính đ i v i b máy t pháp H th ng toà án đ c t ch c theo

mô hình M , ngh a là có th m quy n đ i v i m i v vi c, k c vi c b o hi n

PH N II- PH N CHUYÊN

Chuyên đ 1 Quy n chi m h u trong lu t c a các n c

Khái ni m chung Trong lu t hi n đ i c a Châu Âu và M , chi m h u đ c quan ni m theo m t trong hai cách

Cách th nh t: chi m h u là m t tình tr ng th c t ch không ph i là m t quy n Ng i chi m h u m t v t có th là ng i có quy n đ i v i v t đó, nh ng c ng

có th không có quy n h n gì c (nh tr ng h p v t b tr m, c p) Song, th c s có hay không có quy n đ i v i tài s n không ph i là v n đ đ c đ t ra trong lu t v chi m h u n gi n, chi m h u m t quy n là vi c th c hi n quy n đó trên th c t Chi m h u m t quy n s h u là vi c th c hi n quy n s h u trên th c t Trong

ch ng m c đó, chi m h u phân bi t v i s h u: s h u là m t quy n, trong khi chi m

h u là bi u hi n bên ngoài c a quy n đó S bi u hi n bên ngoài có th là s ph n ánh trung th c n i dung bên trong, mà c ng có th là s ph n ánh không trung th c n i dung đó

Cách th hai: chi m h u là c n c đ thi t l p m t quy n hình th c g i là quy n chi m h u, đ c l p v i quy n n i dung, trong đó có quy n s h u

1 Ngu n g c c a ch đ nh chi m h u

1.1 Lu t La Mã

Chi m h u: s h u th c t Chi m h u, v i t cách là m t khái ni m pháp lý

trong lu t La Mã, không đ c xây d ng nh là m t y u t ph tr c a quy n s h u

mà trái l i, nh là m t ch đ nh c n thi t trong đi u ki n quy n s h u không đ c đ t thành v n đ

Các cu c chinh ph c c a quân đ i La Mã có tác d ng m r ng lãnh th c a

qu c c đ i Do chi n tranh và do thi u nhân l c khai thác, ph n l n đ t đai c a

qu c b b hoang có đ c ng i khai thác, Nhà n c kêu g i s di th c tình nguy n Ng i chi m gi đ t đ c coi nh có m t t cách cho phép ng i này đ c

D n d n, lý thuy t v chi m h u đ c hình thành và hoàn thi n trong lu t h c

La Mã nh là m t lý thuy t v quan h th c t gi a m t ng i và m t v t, đ c tr ng

b ng y u t khách quan (corpus) và y u t ch quan (animus) S chi m h u có tác

d ng thi t l p s suy đoán v vi c ng i chi m h u là ng i có quy n s h u; cho phép ng i chi m h u xác l p quy n s h u theo th i hi u và đ t c s cho vi c ti n hành nh ng bi n pháp b o v ng i chi m h u ch ng l i nh ng hành vi xâm ph m đ i

v i vi c chi m h u tài s n c a mình C p đ m nh m c a các bi n pháp b o v c a

lu t đ i v i ng i chi m h u đ c xác đ nh không gi ng nhau tùy theo lo i hình chi m h u:

- Chi m h u t nhiên (possessio naturalis), là s chi m gi v t ch t đ i v i tài

s n đ c ghi nh n m t th i đi m nh t đ nh Ng i chi m h u t nhiên không đ c

b o v v i t cách đó, b i ng i ta không xác đ nh đ c ý chí c a ng i chi m h u đ

bi t li u ng i này có ý th c chi m h u v i t cách ch s h u hay không

- Chi m h u đ c b o v (possessio ad interdicta), là s chi m gi v i t cách

ch s h u (ngh a là có corpus và animus), liên t c, công khai Ng i chi m h u đ c

b o v có quy n yêu c u b o v s chi m h u c a mình ch ng l i s qu y nhi u c a

ng i khác

- Chi m h u dân s (possessio civilis), là s chi m gi ngay tình, d a trên m t

c n c gi ng nh c n c xác l p quy n s h u Ng i chi m h u dân s th ng là ch

s h u; n u không ph i là ch s h u, thì ng i này c ng có th xác l p quy n s h u theo th i hi u

n th i H qu c, lo i hình chi m h u đ c b o v bi n m t, ch còn chi m h u t nhiên và chi m h u dân s

Lý thuy t v chi m h u trong lu t La Mã đã đ c dùng làm c s cho vi c xây

d ng và phát tri n các quan ni m v chi m h u trong lu t h c c n đ i

1.2 Hai quan ni m trái ng c trong lu t h c c n đ i

Quan ni m c a Savigny i v i Savigny, chi m h u đ c hi u nh là m t tình tr ng th c t , là bi u hi n bên ngoài c a quy n s h u Ch u nh h ng c a Lu t

La Mã, Savigny cho r ng quan ni m v chi m h u ph i đ c xây d ng trên c s xem xét thái đ c a ng i có tài s n trong m i quan h v i tài s n đó: ch coi là có s chi m h u m t khi ng i có tài s n c x theo cung cách c a m t ng i ch s h u

đ i v i tài s n, dù, có th , khi xem xét n i dung c a quy n, ng i này th c ra không

ph i là ch s h u đ i v i tài s n B i v y, tình tr ng chi m h u hình thành t hai y u

t

- Y u t khách quan (corpus): đ c tr ng b ng vi c th c hi n các giao d ch mang tính v t ch t tác đ ng lên tài s n, nh ng giao d ch mà m t ng i có quy n s h u đ c phép th c hi n đ i v i tài s n c a mình: c t gi đ trang s c trong nhà, canh tác trên

đ t, thu ti n thuê tài s n,

- Y u t ch quan (animus): đ c tr ng b ng thái đ tâm lý c a ch s h u, bi u

hi n khi th c hi n các giao d ch mang tính v t ch t tác đ ng lên tài s n, th hi n thành

cung cách c x mang tính quy n l c đ i v i tài s n Nói rõ h n, ng i chi m h u là

ng i ra v c a m t ch s h u đ i v i tài s n chi m h u

V i Savigny, không th có chi m h u mà không có y u t khách quan, nh ng chính y u t ch quan m i là y u t chính, là c s c a quan h chi m h u Chi m

h u đích th c là s chi m h u đ i v i quy n s h u, trong đó ý chí c a ng i chi m

h u th hi n thành cung cách x s c a m t ch s h u Ng i chi m gi m t tài s n

và th c hi n các giao d ch v t ch t tác đ ng lên tài s n mà m t ch s h u có quy n

th c hi n, nh ng l i không th hi n thái đ c x c a m t ch s h u, ch đ c coi là

ng i c m gi đ n gi n (simple détenteur), nh tr ng h p c a ng i thuê, ng i

nh n g i gi tài s n

M t khác, y u t khách quan c a vi c chi m h u không nh t thi t xu t hi n

ng i chi m h u: ng i chi m h u có th chi m h u thông qua vai trò c a ng i thuê,

m n tài s n

Ng i chi m h u đ c h ng các bi n pháp b o v c a lu t trong tr ng h p

có ng i khác qu y nhi u vi c chi m h u c a mình; còn ng i c m gi đ n gi n, theo Savigny, không có quy n đó Ng i chi m h u có th xác l p quy n s h u đ i v i tài

s n chi m h u theo th i hi u, còn ng i c m gi đ n gi n thì không

Quan ni m c a Ihering Ihering không dành cho animus v trí mà Savigny đã dành cho nó Theo Ihering, y u t ch quan luôn ph i đ c c đoán m i khi m t ng i

th c hi n m t giao d ch v t ch t tác đ ng lên tài s n trong t th không ph thu c vào

m t ng i khác (nh ng i làm công l thu c vào ch khi s d ng công c lao đ ng

do ch cung c p) T cách ng i chi m h u, do đó, ph i đ c th a nh n cho t t c

nh ng ng i nào th c hi n m t cách đ c l p m t quy n l c th c t đ i v i tài s n và

đ t tài s n d i s ki m soát v t ch t c a mình mà không c n tìm hi u xem đ ng s

có hay không có animus (đúng h n là animus coi nh đ c th hi n đ y đ trong b n thân vi c th c hi n các giao d ch v t ch t tác đ ng lên tài s n trong t th c a m t

ng i không ph thu c)

Quan ni m Ihering không d n đ n s phân bi t gi a chi m h u và c m gi đ n

gi n nh quan ni m Savigny V i Ihering, ng i chi m h u tài s n c a mình hay

ng i chi m h u v i t cách ng i thuê tài s n, đ u là ng i chi m h u và đ u đ c

lu t v chi m h u b o v nh nhau Tuy nhiên, đi u đó không có ngh a r ng Ihering

th a nh n cho ng i thuê và, nói chung, ng i chi m h u tài s n c a ng i khác, quy n xác l p quy n s h u theo th i hi u Ch nh ng ng i nào th c s có animus, ngh a là th c s chi m h u tài s n v i thái đ tâm lý c a ch s h u, m i có quy n đó Song, Ihering ch tr ng r ng trong m i tr ng h p có tranh ch p, ng i chi m h u luôn đ c suy đoán là có animus và chính ng i tranh ch p v i ng i chi m h u ph i

ch ng minh đi u ng c l i (ví d , b ng cách xu t trình h p đ ng thuê đ cho th y

r ng ng i chi m h u th c ra không ph i là ng i có quy n s h u đ i v i tài s n)

2 S c n thi t c a ch đ nh chi m h u trong lu t đ ng đ i

Là m t tình tr ng th c t ho c m t quy n th c t , nh ng chi m h u l i đ c pháp lu t th a nh n và chi ph i b ng m t t p h p các quy t c đ c các h th ng lu t

th ng nh t g i là ch đ nh chi m h u, phân bi t v i ch đ nh s h u Thông th ng,

ng i chi m h u m t tài s n đ ng th i c ng là ng i có quy n s h u Th thì đâu là

l i ích c a vi c xây d ng ch đ nh chi m h u phân bi t v i ch đ nh s h u ? Các h

th ng lu t liên quan hình dung l i ích đó b ng cách xu t phát t m t lý gi i kép

M t m t, khi có tranh ch p v n i dung c a quy n đ i v i m t tài s n do m t

ng i chi m h u, không th có chuy n bình đ ng gi a các bên v ngh a v ch ng minh: trên nguyên t c, ng i chi m h u ph i đ c suy đoán là ng i có quy n đ i v i tài s n, ng i tranh ch p v i ng i chi m h u ph i ch ng minh đi u ng c l i Gi i pháp này có tác d ng đ u tiên là ng n ch n nh ng qu y nhi u có tính ác ý đ i v i cu c

s ng c a ng i có tài s n Gi s không có gi i pháp này, thì c hình dung: b t k ai,

đ c thúc gi c b i m t đ ng c nào đó, c ng có th xông vào nhà c a m t ng i có tài s n vào b t k lúc nào và tuyên b r ng m t tài s n nào đó trong nhà là c a mình;

ng i có tài s n s ph i ki n ho c s đ c g i ra Toà án và s ph i v t óc đ nh ra

nh ng hoàn c nh, đi u ki n mà trong đó tài s n đi vào trong s n nghi p c a mình

Cu c s ng c a cá nhân s không bình yên và xã h i s không bình yên

M t khác, có r t nhi u tr ng h p m t ng i qu y nhi u vi c chi m h u c a

m t ng i khác đ i v i tài s n mà không tranh ch p v i ng i chi m h u v n i dung

c a quy n đ i v i tài s n đó Ví d , m t ng i ti n hành xây d ng m t công trình l n trên đ t c a mình và cho đóng th t nhi u c trên các h móng, cu i cùng làm nghiêng

h n nhà c a c a nh ng ng i chung quanh Khi tranh ch p, nh ng ng i chung quanh

ch yêu c u ng i xây d ng tôn tr ng s chi m h u c a h đ i v i tài s n, không tranh

ch p v quy n đ i v i mi ng đ t trên đó vi c xây d ng đang đ c ti n hành

Có ý ki n cho r ng lý do chính c a vi c thi t l p s phân bi t gi a chi m h u

và s h u là tình tr ng ch a hoàn thi n c a h th ng các quy t c liên quan đ n b ng

ch ng v quy n s h u N u v n đ b ng ch ng v quy n s h u đ c gi i quy t m t cách rõ ràng, d t khoát cho t t c các lo i tài s n, thì vi c duy trì ch đ nh chi m h u

s không c n thi t Tuy nhiên, cho đ n nay, ch a có h th ng pháp lý nào dám t nh n

là đã xây d ng hoàn h o các gi i pháp c a bài toán b ng ch ng v quy n s h u và

c ng không có h th ng nào kh ng đ nh r ng các gi i pháp y có th đ t đ n s hoàn

h o B i v y, ch đ nh hi m h u v n đ c duy trì và ti p t c đ c hoàn thi n trong các h th ng lu t

3 Gi i pháp c a các h th ng lu t tiêu bi u

3.1 Lu t c a Pháp

công trình c a Savigny liên quan đ n vi c chi m h u ch a đ c ng i Pháp bi t đ n Tuy nhiên, BLDS Napoléon ch u nh h ng sâu đ m c a lu t La Mã và b n thân lý thuy t v chi m h u c a Savigny c ng hình thành trên c s phát tri n các t t ng

th ng tr trong lu t h c La Mã B i v y, quan ni m v chi m h u trong lu t c a Pháp

r t gi ng v i quan ni m c a Savigny: ng i chi m h u là ng i th c hi n các giao

d ch v t ch t tác đ ng lên tài s n theo cung cách c a m t ng i có quy n s h u;

ng i th c hi n các giao d ch v t ch t tác đ ng lên tài s n mà m t ch s h u có

quy n th c hi n, nh ng l i không theo cung cách c a m t ng i có quy n s h u, là

ng i c m gi tài s n

i u ki n thi t l p s chi m h u S chi m h u ch coi là đ c thi t l p

m t khi có đ các y u t khách quan và ch quan Riêng y u t ch quan đ c suy đoán cho ng i th c hi n vi c chi m h u V l i, các y u t khách quan ho c ch quan ph i h i đ các đi u ki n: liên t c, không d a vào v l c, công khai và không

m p m

- Liên t c Chi m h u g i là không liên t c, m t khi có s gián đo n c a y u t khách quan và s gián đ an t ra không bình th ng Ví d Ng i chi m h u v n cây không thu h ach hoa l i, ng i cho thuê nhà không thu ti n thuê

- Không d a vào v l c Chi m h u g i là d a vào v l c, m t khi đ c thi t

l p nh vào s h tr c a v l c: m t ng i dùng v khí xua đu i m t ng i khác ra

kh i m t mi ng đ t đ chi m l y mi ng đ t đó; m t ng i c p tài s n c a m t ng i khác Lu t ch coi là không hoàn h o do d a vào v l c, vi c chi m h u đ c thi t l p

nh v l c; vi c chi m h u đ c thi t l p m t cách hoà bình nh ng l i đ c duy trì

b ng v l c v n đ c coi là chi m h u hoàn h o

- Công khai Chi m h u g i là không công khai, m t khi y u t khách quan

đ c th hi n, th c hi n m t cách lén lút và do đó, tr nên không chính đáng: c t gi u tài s n tr m c p m t n i bí m t; đào đ ng h m đ khai thác tr m ph n d i lòng

đ t c a nhà lân c n; Tình tr ng không công khai có th có ý ngh a t ng đ i: m t tài

s n có th đ c chi m h u lén lút đ i v i m t ng i nh ng l i công khai đ i v i m t

ng i khác

- Không m p m Chi m h u g i là m p m , m t khi y u t ch quan t ra m p

m , khi n cho ng i ta không bi t ch c li u ng i g i là chi m h u có hay không có ý

th c v quy n n ng c a mình đ i v i tài s n

3.2 Lu t c a c

Quy n th c t R t hoà h p v i h c thuy t c a Ihering, lu t c a c th a nh n

t cách ng i chi m h u cho c lo i ng i mà lu t c a Pháp g i là ng i c m gi đ n

gi n B t k ng i nào th c hi n s ki m soát v t ch t đ i v i tài s n m t cách đ c l p

đ u đ c coi là ng i chi m h u, dù, n u đi vào n i dung c a quy n đ i v i tài s n, thì nh ng ng i đó có th đ c đ t tên không gi ng nhau: ch s h u, ng i thuê,

ng i nh n ký g i Nh ng ng i chi m h u đ c b o v trong tr ng h p vi c chi m h u c a mình b ng i khác qu y nhi u, dù có th s qu y nhi u đó xu t phát t

m t ng i th c s có quy n đ i v i tài s n, ch ng nào cu c tranh cãi v quy n c a các

đ ng s ch a k t thúc b ng m t b n án c a Toà án

3.3 Lu t Anh-M

Quy n chi m h u Có v nh còn mu n đi xa h n Ihering, lu t h c Anh

M xây d ng quan ni m v chi m h u d a trên t t ng theo đó, tình tr ng chi m h u hình thành m i khi có hành vi ki m soát v t ch t đ i v i tài s n cho phép tin r ng

ng i th c hi n hành vi đó th hi n cung cách c x c a m t ch s h u thông qua

hành vi đó Chi m h u, trong đi u ki n đó, đ c hi u v ph ng di n pháp lý nh là

t p h p các quy n mà đ ng s có đ c do quy đ nh c a pháp lu t, g i là các quy n chi m h u, các quy n mà vi c th c hi n có tác d ng khôi ph c, duy trì ho c c ng c tình tr ng chi m h u c a đ ng s đ i v i tài s n và vi c th c hi n đó đ c pháp lu t

b o đ m, ngay c trong tr ng h p đ ng s , cu i cùng, l i không ph i là ch s h u

th c s đ i v i tài s n c ng không ph i đ c ch s h u chuy n giao tài s n đó

Quy n chi m h u đ c ghi nh n m t khi có đ các y u t cho th y tài s n đ c

đ t d i s ki m soát c a m t ng i v i ý th c v quy n n ng c a mình đ i v i tài

s n đó Cái g i là “ý th c v quy n n ng”, v ph n mình, đ c xác đ nh tùy theo

tr ng h p Ng i chi m h u m t chi c r ng đ c coi là có quy n chi m h u đ i

v i m t chi c vòng n m s n trong chi c r ng đó, cho dù có th không bi t v s hi n

h u c a chi c vòng đó trong chi c r ng; trái l i, ng i chi m h u m t c a hàng không th coi là có quy n chi m h u đ i v i m t t gi y b c b đánh r i trong c a hàng trong đi u ki n c a hàng đ c m c a cho t t c m i ng i t do ra vào

C n nh n m nh r ng trong lu t Anh-M , quy n chi m h u luôn g n v i y u t

v t ch t: n u A cho B m n m t quy n sách đ đ c, thì B là ng i chi m h u, trong khi A là ch s h u Trong ch ng m c đó, khái ni m chi m h u phân bi t v i khái

ni m s h u

3.4 Lu t Nh t B n

Quy n chi m h u th c t Ch u nh h ng c a lu t la tinh, lu t Nh t B n,

dù s d ng thu t ng quy n chi m h u đ ch tình tr ng chi m h u, ch coi chi m h u

nh là m t quy n đ c th a nh n cho m t ng i th c hi n vi c ki m soát th c t đ i

v i tài s n mà không xét đ n c s pháp lý c a s ki m soát đó Chi m h u đ i v i quy n s h u là m t quy n đ c th a nh n d a trên s bi u hi n bên ngoài c a quy n

s h u mà không tìm hi u xem li u, suy cho cùng, quy n s h u có t n t i hay không

Lu t Nh t B n nói r ng quy n chi m h u đ c xác l p m t khi có s h i t c a ý đ nh chi m h u cho mình và hành vi chi m h u Có th t đó tin r ng quan ni m v chi m

h u trong lu t Nh t B n t ng t nh quan ni m v chi m h u trong lu t c a Pháp

Ng i chi m h u v i ý đ nh chi m h u cho mình là ng i chi m h u đ c l p; ng i chi m h u không v i ý đ nh chi m h u cho mình là ng i chi m h u không đ c l p (gi ng nh ng i c m gi đ n gi n trong lu t c a Pháp)

Lu t Nh t B n c ng cho ng i chi m h u h ng các bi n pháp b o v đ i v i quy n chi m h u đ c l p v i các bi n pháp b o v quy n s h u

4 B o v quy n chi m h u

4.1 Trong lu t c a Pháp

Quy n ki n yêu c u b o v s chi m h u Trong lu t th c đ nh Pháp,

ng i chi m h u đ c b o v b ng m t quy n kh i ki n đ c bi t, g i là quy n yêu

c u b o v s chi m h u, ch ng l i s qu y nhi u c a ng i khác đ i v i s chi m

h u c a mình Ng i chi m h u đ c b o v v i t cách đó và th m phán ch có

quy n xem xét các đi u ki n c a s chi m h u mà không đ c tìm hi u đ bi t li u

ng i chi m h u th c s là ng i có quy n đ i v i tài s n

Quy n yêu c u b o v s chi m h u, trong ch ng m c đó, khác v i quy n yêu

c u b o v quy n s h u: m t ng i yêu c u b o v quy n s h u c a mình ph i

ch ng minh đ c t cách ch s h u đ i v i tài s n tranh ch p

Khi b ki n yêu c u ng ng qu y nhi u đ i v i s chi m h u c a ng i khác,

ng i b ki n không đ c lý gi i cho s qu y nhi u c a mình b ng cách nói r ng

ng i b qu y nhi u không ph i là ng i có quy n đ i v i tài s n T t nhiên, ng i b

ki n có quy n ti n hành tranh ch p v i ng i chi m h u v quy n s h u đ i v i tài

s n liên quan; nh ng vi c tranh ch p đó đ c ti ïn hành đ c l p v i v ki n yêu c u

b o v s chi m h u mà ng i b ki n là b đ n

Lúc đ u, Lu t c a Pháp ch th a nh n quy n yêu c u b o v s chi m h u cho

ng i chi m h u tài s n nh là ng i có quy n s h u, ngh a là ng i có animus

Nh ng, t n m 1975, quy n yêu c u b o v s chi m h u c ng đ c th a nh n cho c

nh ng ng i g i là chi m h u t m, nh ng i thuê, m n tài s n

quy n đ i v i tài s n chi m h u Gi i pháp này đ c xây d ng t th c ti n Th c v y,

ng i chi m h u, do đã có quy n yêu c u b o v s chi m h u, không ph i ki n đ tranh ch p v i ng i khác v n i dung quy n c a mình đ i v i tài s n mà luôn trong tình tr ng ch ng i khác tranh ch p v i mình Trong đi u ki n luôn là b đ n trong

m t v tranh ch p v quy n, ng i chi m h u ph i đ c suy đoán là ng i có quy n

và ng i đi ki n ph i ch ng minh đi u ng c l i

T t nhiên, trong b t k tr ng h p nào, không th l ai tr kh n ng theo đó,

ng i chi m h u th c ra không có quy n h n gì c đ i v i tài s n chi m h u; b i v y, trên nguyên t c, s suy đoán có l i cho ng i chi m h u có th b đánh đ b ng các

b ng ch ng ng c l i do nguyên đ n cung c p Tuy nhiên, trong lu t c a Pháp, gi i pháp này ch đ c ch p nh n trong tr ng h p tranh ch p có đ i t ng là các b t đ ng

s n N u đ i t ng tranh ch p là đ ng s n, thì theo BLDS Pháp i u 2279, ng i chi m h u đ c th a nh n là ch s h u và b ng ch ng ng c l i ch đ c th m phán

ti p nh n và th m đ nh trong tr ng h p nguyên đ n ch ng minh đ c r ng ng i chi m h u không ngay tình ho c tài s n chi m h u đã thoát kh i s ki m soát v t ch t

c a nguyên đ n trong nh ng hòan c nh r t đ c thù đ c lu t d ki n (ví d , do b tr m

ho c c p)

Xác l p quy n s h u theo th i hi u Ng i chi m h u có th không ph i là

ng i th c s có quy n đ i v i tài s n Tuy nhiên, n u vi c chi m h u đ c duy trì trong m t th i gian quá dài, vi c tranh cãi v n i dung c a quy n c a ng i chi m h u

có th s không đi đ n đâu do khó có kh n ng d ng l i m t cách hoàn h o các hoàn

c nh, s vi c mà trong đó, vi c chi m h u đ c xác l p B i v y, lu t th a nh n r ng

ng i chi m h u trong m t th i gian đ dài (theo quy đ nh c a pháp lu t) s đ c coi

là ng i th c s có quy n đ i v i tài s n M t ng i chi m h u v i t cách ch s

h u đ i v i m t tài s n m t cách liên t c, công khai trong m t th i gian s tr thành

ch s h u th c s đ i v i tài s n đó, dù vi c chi m h u có th đ c xác l p ngay tình

vì đó là ng i đang s d ng tài s n trong nh ng đi u ki n bình th ng Lu t c a c

th a nh n r ng ng i chi m h u có quy n ki n yêu c u b o v trong tr ng h p s chi m h u c a mình b xâm h i

Ngoài ra, ng i chi m h u, trong khuôn kh pháp lu t, đ c phép t v ch ng

l i nh ng hành vi chi m đo t tài s n do mình chi m h u ho c nh ng hành vi can thi p vào vi c chi m h u đó Tuy nhiên, quy n này ch đ c th a nh n trong tr ng h p

vi c chi m đo t ho c can thi p mang tính ch t trái pháp lu t G i là có tính ch t trái pháp lu t, nh ng hành vi đ c th c hi n mà không có s đ ng ý ho c cho phép c a

Quy n yêu c u khôi ph c quy n chi m h u Lu t Anh-M nói r ng s chi m

h u đang di n ra luôn có tác d ng thi t l p quy n chi m h u cho ng i chi m h u

B i v y, n u m t ng i đang chi m h u m t v t và m t ng i khác tranh ch p v t đó, thì ng i khác đó ph i ch ng minh r ng chính mình m i th c s là ng i có quy n chi m h u đ i v i v t: n u không ch ng minh đ c, thì v t ti p t c l i v i ng i đang chi m h u

Lu t Anh-M c ng th a nh n cho ng i chi m h u các quy n yêu c u b o v

s chi m h u c a mình ch ng l i s qu y nhi u c a ng i th ba ho c ch ng l i

nh ng hành vi c a ng i th ba gây h h i tài s n đ c chi m h u

Xác l p quy n s h u theo th i hi u Các quy t c v xác l p quy n s h u

theo th i hi u trong lu t Anh-M r t đ c bi t và đ c thi t l p không gi ng nhau tùy theo đ i t ng s h u là đ ng s n hay b t đ ng s n

i v i đ ng s n, lu t nói r ng ng i chi m h u xác l p đ c quy n s h u sau th i gian 6 n m chi m h u liên t c: n u ch s h u ki n đòi l i tài s n sau 6 n m

m t quy n chi m h u, thì quy n ki n đòi l i s không đ c Tòa án ti p nh n Song,

n u ch s h u t mình thi t l p l i quy n chi m h u đ i v i tài s n sau 6 n m nh ng trong vòng 12 n m k t ngày m t quy n chi m h u, thì ng i đang chi m h u l i

không có quy n ki n đòi l i tài s n i u đó có ngh a r ng ng i chi m h u m t đ ng

s n ch c m ch c r ng mình có quy n s h u sau 12 n m chi m h u liên t c

i v i b t đ ng s n, ng i chi m h u c ng có 12 n m đ xác l p quy n s

h u theo th i hi u; nh ng th i h n 12 n m đ c tính t ngày ng i này đ c th a

nh n có t cách đ chi m h u tài s n ch không ph i t ngày chi m h u th c t đ i

m t quy n chi m h u m i cho ng i xâm ph m sau m t th i gian, lu t Nh t B n nói

r ng vi c ki n yêu c u khôi ph c quy n chi m h u có th i hi u là m t n m k t ngày

vi c chi m h u b xâm h i Ngoài ra, ng i chi m h u có th ki n yêu c u b i th ng thi t h i trong tr ng h p tài s n do mình chi m h u b h y ho i b i hành vi trái pháp

lu t c a ng i khác, c ng trong khuôn kh m t v ki n đ c l p v i vi c b o v quy n

s h u

Suy đoán có quy n Ng i chi m h u đ c suy đoán là ng i có quy n đ i

v i tài s n Quy n đ i v i tài s n bao g m t t c nh ng quy n cho phép ng i có quy n chi m h u tài s n, nh quy n s h u, quy n thuê, m n, Lu t Nh t B n còn quy đ nh r ng ng i chi m h u m t v t đ c suy đoán là ng i có ý th c n m gi v t

đó nh m t v t thu c quy n s h u c a mình

Chuyên đ 2

Ch đ pháp lý v giao k t h p đ ng trong lu t c a Anh-M , Pháp, c và Italia

M đ u

Trong các h th ng pháp lu t Anh-M và romano-gernamique, lu t v h p

đ ng đ c hi u nh là t p h p các quy t c pháp lý chi ph i vi c giao k t, th c hi n và

ch m d t các tho thu n k t c gi a các t nhân Riêng đ i v i ng i Pháp, h p

đ ng (contrat) ph i là s tho thu n t o l p (làm phát sinh) ngh a v ; s tho thu n có tác d ng làm ch m d t ngh a v đ c g i là tho c (convention)

Trong h th ng Anh-M , pháp lu t v h p đ ng là m t b ph n c a Common Law; còn Pháp, c và Italia, ng i ta phân bi t ch đ chung v h p đ ng trong

lu t dân s , g m các quy t c v xác l p, th c hi n và ch m d t m t h p đ ng trong

tr ng h p t ng quát, và ch đ riêng v h p đ ng, g m các quy t c n m trong lu t dân s ho c các ngành lu t khác (nh th ng m i, lao đ ng) chi ph i các quan h k t

c đ c thù đ c xác đ nh theo tính ch t (mua bán, cho thuê, d ch v , ) ho c theo

m c đích giao k t (dân s , th ng m i, )

Tu theo đ c đi m c a t t ng pháp lý th ng tr , m i h th ng lu t có cách quan ni m riêng v các đi u ki n c n thi t đ m t h p đ ng đ c coi là có giá tr

I i u ki n chung đ m t h p đ ng có giá tr

A Ý chí và s xác đ nh

1 Trong Lu t Anh-M

Intention và certainty Lu t Anh-M nói r ng m t h p đ ng ch đ c coi

là có giá tr m t khi có đ b n đi u ki n: 1 Có ý chí c a các bên v vi c ràng bu c nhau trong m t quan h k t c theo quy đ nh c a pháp lu t; 2 Có s xác đ nh v n i dung k t c; 3 Có s xác đ nh v vi c đ ngh và ch p nh n đ ngh k t c; 4 Có

s xác đ nh v v t đánh đ i đ nh giá đ c mà m i bên có th thu nh n khi tham gia quan h k t c

1.1 Ý chí

Ý chí b c l và ý chí ti m n Th c ra, v n đ đ i v i th m phán, trong

tr ng h p có tranh cãi v s t n t i c a h p đ ng, không ph i là li u các bên có th c

s mong mu n ràng bu c l n nhau trong quan h k t c, mà là li u các bên có t ra mong mu n ràng bu c l n nhau vào quan h đó Nói cách khác, đ xác đ nh s t n t i

c a m t h p đ ng, th m phán ch d a vào ý chí đ c bày t và vào cách x s c a các bên đ i v i nhau, ch không d a vào ý chí bên trong và không đ c b c l c a các bên Theo nguyên t c đó, thì th m phán có th nói r ng m t h p đ ng nào đó đã đ c

các bên giao k t và do đó ph i đ c th c hi n, dù có th chính các bên không th c s ngh r ng h đã và đang tham gia vào m t quan h k t c

Qu ng cáo H u h t các qu ng cáo đ u không có ý ngh a pháp lý, vì n i dung

qu ng cáo ch bao hàm m t đ ngh chung chung: hãy mua s n ph m X, hãy s d ng

d ch v Y, vì nó t t h n, th m chí t t nh t M t s qu ng cáo th c s là nh ng đ ngh

th ng l ng, ngh a là n u ng i có quan tâm ch p nh n đ ngh , thì các bên còn ph i

ti p t c th o lu n v nh ng đi u kho n c th c a h p đ ng Án l Anh-M nói r ng

ch nh ng qu ng cáo nào ch a đ ng đ y đ các n i dung ch y u c a m t h p đ ng

m i đ c coi là đ ngh giao k t h p đ ng và m i ràng bu c đ c ng i qu ng cáo vào m t quan h k t c trong tr ng h p ng i có quan tâm ch p nh n đ ngh đó

i u kho n danh d Lu t Anh-M cho phép các bên, c trong l nh v c kinh

doanh, xác l p các quan h k t c mang tính ch t danh d và không có hi u l c b t

bu c thi hành (g i là các gentleman’s agreements) M t trong nh ng ví d đi n hình

v đi u kho n danh d trong lu t Anh-M là các đi u kho n đ c ghi nh n trong các tho c lao đ ng t p th , đ c giao k t gi a gi i ch và các t ch c công đoàn:

nh ng tho c này ch ràng bu c các bên giao k t m t khi các bên tuyên b m t cách minh b ch khi xác l p tho c r ng h mong mu n ràng bu c l n nhau theo tho c

đó

i u kho n danh d ph i minh b ch, t c là ph i th hi n đ c ý chí c a các bên

v vi c xem đi u kho n đó là m t cam k t danh d mà các bên có th th c hi n ho c không th c hi n theo ý mình Ng i nào vi n d n m t đi u kho n danh d , đ không

ph i th c hi n ngh a v , có trách nhi m ch ng minh s t n t i c a đi u kho n đó

1.2 S xác đ nh

Khái ni m Các bên ch xác l p đ c quan h k t c m t khi đã bày t ý chí

m t cách rõ ràng và xác đ nh v vi c xác l p quan h đó Không th nói là có quan h

h p đ ng mua bán m t khi “h p đ ng” nói r ng giá bán s đ c n đ nh sau; t ng t , không có h p đ ng thuê, m t khi giá thuê không đ c xác đ nh Nh ng h p đ ng nh

th không có giá tr b i chúng ch là “các tho thu n v vi c đi t i tho thu n”(agreements to agree) C ng không th coi là có giá tr m t h p đ ng có đ các

đi u kho n c n thi t, tr đi u kho n v th i đi m b t đ u th c hi n các cam k t

1.2.1 Tho thu n nguyên t c

Tho thu n khung G i là có tính nguyên t c, tho thu n có n i dung t ng

quát và ch có th đ c th c hi n trên c s các tho thu n chi ti t Lu t c a Anh-M nói r ng giá tr c a tho thu n nguyên t c tu thu c vào tính ch t, t m quan tr ng c a các tho thu n chi ti t đ i v i các bên N u vi c tho thu n v các đi u kho n chi ti t

th c s c n thi t đ i v i các bên, thì tho thu n nguyên t c không có hi u l c thi hành

ch ng nào các tho thu n chi ti t ch a đ c chính th c xác l p; nh ng n u vi c tho thu n v các đi u kho n chi ti t ch mang tính th t c, th m chí, có th đ t t i m t cách m c nhiên, thì tho thu n nguyên t c th c s là m t h p đ ng và có hi u l c b t

bu c thi hành đ i v i các bên

M t nhà xu t b n cam k t v i m t tác gi v vi c xu t b n m t quy n sách mà tác gi s vi t, v i đi u ki n sách tho mãn t t c nh ng yêu c u v n i dung và hình

th c mà nhà xu t b n đ t ra: m t tho thu n nh th , dù ch mang tính nguyên t c (do còn thi u các đi u kho n v giá c , ph ng th c thanh toán, ), v n có giá tr và v n ràng bu c các bên, b i các tho thu n chi ti t trong tr ng h p này, theo th m phán,

ch là các ti u ti t c a m t tho thu n đã đ c xác l p M t ng i giao k t qua đi n tho i v i m t công ty v t t v vi c thuê m t c n c u coi nh b ràng bu c vào các

đi u kho n đ c ghi nh n trong h p đ ng theo m u c a công ty đó, b i ng i thuê,

m t nhà th u chuyên nghi p, bi t ho c bu c ph i bi t s t n t i c a các m u h p đ ng

c a công ty v t t

Trái l i, m t ng i đi du l ch giao k t m t h p đ ng nguyên t c v i hãng l hành không th b ràng bu c m t cách đ ng nhiên vào các đi u kho n chi ti t ghi

nh n trong h p đ ng theo m u c a hãng l hành, b i ng i đi du l ch không ph i là

ng i ho t đ ng chuyên nghi p trong l nh v c l hành và không bu c ph i bi t s t n

t i c a các tho thu n chi ti t đó: h p đ ng nguyên t c trong tr ng h p này không có giá tr ; d ch v l hành đ c th c hi n trong khuôn kh h p đ ng chi ti t mà các bên

ph i giao k t riêng

1.2.2 Tho thu n có đi u ki n

Nh n xét chung Có r t nhi u tho thu n l thu c vào các đi u ki n Giá tr c a các tho thu n này đ c xác đ nh tu theo tính ch t c a tho thu n Trên nguyên t c, tho thu n có đi u ki n ch a ph i là h p đ ng Tuy nhiên, có tr ng h p đi u ki n

đ c đ t ra là h p đ ng ph i đ c các bên l p thành v n b n: n u n i dung c a tho thu n b ng l i nói trong tr ng h p này đã đ y đ và v n b n h p đ ng ch ghi nh n

t t các các n i dung tho thu n đó và không b sung gì thêm, thì t tho thu n b ng l i nói đã là m t h p d ng h p pháp và có hi u l c Ta nói r ng khi đó, cái g i là “đi u

ki n l p h p đ ng b ng v n b n” ch có tác d ng thi t l p m t trong các ph ng ti n

ch ng minh s t n t i c a h p đ ng ch không nh h ng đ n giá tr c a h p đ ng

Ta xem xét m t s tho thu n có đi u ki n khác th nh hành trong th c ti n giao

d ch Anh-M

Th g i ý và th tr n an

Th g i ý (letter of intent) là m t th mà theo đó, tác gi bày t mong mu n giao k t h p đ ng trong t ng lai g n theo các n i dung đ c ghi nh n trong th Ch ghi nh n m t d tính, th g i ý không làm phát sinh quan h k t c

Th tr n an (letter of comfort) là m t th mà theo đó, tác gi b o đ m v i ng i

nh n th r ng ng i sau này có th yên tâm hành đ ng theo m t cách nào đó, nh ng không đ a ra m t cam k t nào có hi u l c ràng bu c M t công ty con mu n vay ti n; Ngân hàng tham kh o ý ki n công ty m ; công ty m nói r ng công ty con là m t t

ch c kinh t r t v ng m nh và có kh n ng chi trách nhi m tài chính; Ngân hàng tin vào lá th y và cho vay; ch vài tháng sau khi nh n vay, công ty con phá s n; khi b

ki n nh m t ng i b o lãnh, công ty m nói r ng lá th trên đây ch là m t th tr n

an và không có hi u l c ràng bu c

Chi t tính và báo giá B ng chi t tính th ng đ c xem nh m t d đoán c a bên đ i tác v chi phí mà bên kia ph i b ra trong tr ng h p ch p nh n giao k t h p

đ ng B ng báo giá có ý ngh a quy t đoán h n v chi phí đó Th nh ng, c b ng chi t tính và b ng báo giá đ u không mang tính ch t c a nh ng cam k t ch c ch n và có

hi u l c ràng bu c

1.2.3 i u kho n v tr ng tài

Tr ng tài nh là ng i gi i thích h p đ ng Có tr ng h p các bên k t c

tho thu n v vi c ch đ nh m t tr ng tài đ gi i quy t nh ng b t đ ng trong quan

ni m v tính xác đ nh trong m t h p đ ng Khi đó, tr ng tài s là ng i giúp hai bên làm rõ n i dung c a các đi u kho n m p m gây tranh cãi Tuy nhiên, vai trò c a tr ng tài ch có ý ngh a m t khi n i dung c a h p đ ng đ c xác đ nh m t m c đ nh t

đ nh Tr ng tài không th làm gì đ c u l y m t h p đ ng cho thuê đ t theo đó, các bên tho thu n r ng vi c thuê đ t đ c th c hi n theo nh ng đi u ki n h p lý th ng

đ c áp d ng đ i v i lo i h p đ ng thuê này: tr ng tài trong tr ng h p này ph i t ngh ra các đi u ki n liên quan ch không ph i ch làm rõ nh ng đi u ki n đã có s n

t c chung v h p đ ng đ c ch a đ ng trong BLDS Pháp và t o thành lu t chung v

h p đ ng (droit commun des contrats) chi ph i t t c các lo i quan h k t c, không phân bi t quan h dân s hay quan h th ng m i

Ý chí và s xác đ nh trong lu t chung v h p đ ng Lu t chung v h p đ ng

đ c xây d ng trên nguyên t c t do ý chí (principe de la liberté de volonté) Lu t c a Pháp nói r ng m t h p đ ng ch đ c coi là có giá tr m t khi h i đ b n đi u ki n (BLDS Pháp i u 1108): có s ng thu n c a các bên tham gia quan h k t c; các bên k t c có đ n ng l c xác l p giao d ch; quan h k t c có m t đ i t ng xác

đ nh ho c xác đ nh đ c; và vi c k t c có m t nguyên nhân h p pháp

H p đ ng luôn đ c coi là các cam k t song ph ng, ngay c trong tr ng h p

ch có m t bên có ngh a v gi i quy t v n đ có hay không có quan h h p đ ng

gi a các bên, th m phán ph i tìm hi u ý chí đích th c c a các bên ch không nh t thi t bám theo câu ch đ c các bên nói ho c vi t ra đi m này, lu t c a Pháp khác h n

lu t Anh-M : ta bi t r ng trong tr ng h p các tranh cãi v s t n t i c a m t h p

đ ng, th m phán Anh-M ch tìm hi u ý ngh a c a nh ng gì đ c các bên b c l mà không quan tâm đ n ý chí n i tâm c a h M t khác, th m phán trong lu t c a Pháp không nh t thi t l thu c vào s đánh giá ch quan c a các bên v tính ch t c a m i quan h gi a h , mà có th đánh giá l i: m t h p đ ng đ c các bên g i là mua bán có

th đ c th m phán g i là h p đ ng thuê và ng c l i

i t ng c a h p đ ng ph i đ c xác đ nh ho c có th xác đ nh đ c

3 Trong Lu t c a c

Lu t chung v h p đ ng Trong lu t c a c, các quy t c chung v h p đ ng

đ c ghi nh n trong BLDS c, có hi u l c thi hành t n m 1900

Ý chí và s xác đ nh trong lu t chung v h p đ ng C ng nh ng i Pháp,

ng i c nói r ng h p đ ng ch đ c giao k t khi có s ng thu n c a các bên Khác

v i lu t Anh-M , Lu t c a c không coi s xác đ nh c a m t v t đánh đ i là m t trong nh ng đi u ki n đ h p đ ng có giá tr , mà ch coi tr ng đi u ki n theo đó, các bên k t c ph i bày t ý chí m t cách rõ ràng v vi c đ ngh và ch p nh n đ ngh , cho th y có s g p g ý chí c a các bên trong khuôn kh m t quan h k t c

V m t lý thuy t, lu t đòi h i Toà án, trong tr ng h p có tranh cãi v n i dung

c a h p đ ng, ph i tìm hi u ý chí th c c a các bên h n là ch d a vào ý ngh a c a

nh ng đi u các bên nói ho c vi t ra (BLDS c i u 133); song, trong th c ti n,

th m phán c, c ng nh th m phán Anh-M , có xu h ng th m đ nh n i dung c a

h p đ ng d a vào hình th c b c l c a nó H n n a chính lu t vi t c ng th a nh n

r ng h p đ ng có th đ c gi i thích theo các tiêu chí chung v s trung th c và theo

t p quán M t ng i đ xe t i m t bãi đ có treo bi n “đ xe ph i tr ti n”; ng i này

bu c ph i tr l phí đ xe, dù có hay không đ ng ý v i n i dung c a t m bi n đó, th m chí dù có hay không th y t m bi n đó

Lu t c a c không coi qu ng cáo là m t giao d ch làm phát sinh ngh a v c a

ng i qu ng cáo đ i v i ng i quan tâm đ n s n ph m ho c d ch v đ c qu ng cáo Tuy nhiên, n u h p đ ng đã đ c giao k t mà có đi u kho n không rõ ràng, thì các bên có th d a vào n i dung qu ng cáo đ gi i thích h p đ ng

Lu t c a c không xây d ng khái ni m tho thu n danh d

i u ki n v s xác đ nh không quan tr ng đ i v i lu t c a c nh trong lu t Anh-M R t nhi u tho thu n có th b tuyên b vô hi u trong lu t Anh-M do không tho mãn đi u ki n v s xác đ nh, có th đ c coi là có giá tr trong lu t c a c

c bi t, ng i c không coi tr ng đi u ki n v s t n t i và xác đ nh c a m t “v t đánh đ i” trong quan h k t c: đ n gi n m t ng i đã th c hi n xong ph n ngh a v

c a mình theo h p đ ng có quy n yêu c u ng i giao k t th c hi n ph n ngh a v c a

h (ví d , tr m t s ti n) mà, trong tr ng h p có tranh cãi, s có n i dung do th m phán xác đ nh

Các h p đ ng chi ti t theo m u không đ c b sung vào các tho thu n nguyên

t c m t cách d dàng trong lu t c a c nh trong lu t Anh-M Vi c b sung ch

đ c th c hi n trong tr ng h p các bên có tho thu n rành m ch v vi c đó ho c

gi a các bên đã có quan h giao d ch liên t c trong m t th i gian đ dài Trong tr ng

h p giao k t h p đ ng gi a ng i kinh doanh chuyên nghi p và ng i tiêu dùng các

đi u kho n theo m u ch đ c đ a vào h p đ ng nguyên t c n u ng i kinh doanh chuyên nghi p gi i thi u các đi u kho n đó và ng i tiêu dùng có đ ph ng ti n,

đi u ki n đ tìm hi u ý ngh a c a các đi u kho n đó và ch p nh n đ a chúng vào h p

đ ng

4 Trong lu t c a Italia

nh h ng lu t c a Pháp Các quy t c thu c lu t chung v h p đ ng trong

lu t c a Italia đ c ghi nh n trong BLDS Italia n m 1942 Các bên giao k t h p đ ng

ph i xác l p giao d ch m t cách trung th c ( i u 1337) Không th có h p đ ng n u không có s ng thu n và không có m t nguyên nhân ( i u 1325) i t ng c a h p

đ ng ph i h p pháp, có th c, đ c xác đ nh ho c có th xác đ nh đ c

Các gi i pháp đ c đáo Trong tr ng h p có tranh cãi v n i dung c a h p

đ ng, th m phán ph i tìm hi u ý chí chung c a các bên làm đ c vi c đó, th m phán không ch d a vào ý ngh a c a nh ng đi u mà các bên đã nói ho c vi t ra mà còn

c vào thái đ c x c a các bên, bao g m nh ng gì mà các bên nói và làm sau khi giao k t h p đ ng Nói rõ h n, th m phán ph i làm t t c nh ng gì có th đ h p đ ng

có hi u l c, h n là đ vô hi u hoá nó Các đi u kho n m p m ph i đ c gi i thích

d a theo t p quán chung và theo ngh a phù h p nh t v i tính ch t, m c đích c a h p

nh ch p nh n bán x ng v i giá đó

V n đ là: trong nhi u tr ng h p vi c xác đ nh bên nào là bên đ ngh và bên nào là bên ch p nh n đ ngh không ph i là vi c đ n gi n M t ng i b c lên xe bus

và mua m t vé xe: ng i này coi nh ch p nh n đ ngh giao k t h p đ ng v n chuy n

do công ty xe bus đ a ra hay chính công ty xe bus là ng i ch p nh n đ ngh giao k t