cây thanh long

Cây mọc được trên nhiều loại đất khác nhau như đất xám bạc màu Bình Thuận, đất phèn TP.HCM, đất đỏ latosol Long Khánh..; nó có khả năng thích ứng với các độ chua pH của đất rất khác nha

TS NGUYEN VAN KE

GV DAI HOC NONG LAM

+

14584

C€Y THANH LONG

NHA XUAT BAN NONG NGHIEP

TP HO CHI MINH - 2003

CAY THANH LONG

Tén khoa hoe: Hylocereus undatus, Haw

Ho: Cactaceae

1 GIGI THIEU

Cây thanh long (tên tiếng Anh là Pitahaya, hay

còn gọi 1 Dragon fruit) thuéc he xuong réng, có nguén

gốc ở các ving sa mac thudc Mehico va Colombia Thanh long được người Pháp đem vào trồng ở Việt Nam trên

100 năm nay (23)*, nhưng mới được đưa lên thành hàng hóa từ thập niên 1980 Việt Nam hiện nay là

nước duy nhất ở Đông Nam Á có trồng thanh long tương đối tập trung trên qui mô thương mại với diện tích ước lượng 4.000 hectare (1998), tập trung tại Bình

Thuan 2.716 hectare (14), phần còn lại là Long Án,

Tiên Giang, TP HCM., Khánh Hòa và rải rác ở một số nơi khác Nông dân Việt Nam với sự cần cũ sáng tạo

đã đưa trái thanh long lên mặt hàng xuất khẩu làm nhiều người ngoại quốc ngạc nhiên (23), Hiện nay nước

ta đã xuất khẩu thanh long qua nhiều nước đưới dạng quả tươi Riêng thị trường Nhật do sự kiểm dịch thực

vật rất khắc khe trong vài năm gần đây đã chỉ nhập

thanh long dưới dạng đông lạnh Ở Bình Thuận nói

riêng và Nam bộ nói chung mùa thanh long tự nhiên

xảy ra từ tháng 4 tới giữa tháng 10, rộ nhất từ tháng 5 tới tháng 8 Vào thời điểm ấy giá rẻ, một số nhà vườn

(*) Số thứ tự tìm ở mục tài liệu tham bhảo.

tiến bộ đã phát hiện, hoàn chỉnh dẫn từng bước kỹ

thuật thắp đèn tạo quả trái vụ để chủ động thu hoạch,

nâng cao hiệu quả kinh tế Vài năm gần đây Thái Lan, Taiwan va ca Trung Quốc cũng đã bắt đầu nghiên cứu

độ ánh sáng mạnh, vì thế hễ bị che nắng thân cây sẽ

ốm yếu và lâu cho quả Cây mọc được trên nhiều loại đất khác nhau như đất xám bạc màu (Bình Thuận), đất phèn (TP.HCM), đất đỏ latosol (Long Khánh) ; nó có

khả năng thích ứng với các độ chua (pH) của đất rất

khác nhau Rhi trồng thanh long nên chọn các chân

đất có tầng canh tác dây tối thiểu 30-50 cm va dé có

năng suất cao nên tưới và giữ ẩm cho cây vào mùa

nắng Những cây thuộc họ xương rồng chịu hạn giỏi nhưng chịu đựng độ mặn kém, dù vậy đã có một số hộ

ở Cần Giờ trông thử thanh long trên đất bị nhiễm mặn (0,8%) đã được lên liếp và cải tạo tầng mặt, mùa khô

mọng nước (33) nên nó không phái là nơi tích trữ nước

giúp cây chịu hạn

Có hai loại rễ: địa sinh và khí sinh

Rễ địa sinh phát triển từ phần lõi ở gốc hom Sau

khi đặt hom từ 10-20 ngày thì từ gốc hom xuất hiện các

rễ tơ màu trắng, số lượng rễ tang dan và kích thước

của chúng cũng tăng dần theo tuổi cây, những rễ lớn

đạt đường kính từ 1-2 em lễ địa sinh có nhỉ ' bám vào đất và hút các chất dinh dưỡng nuôi cây Rễ phân bấ chủ yếu ở tầng đất mặt (0-15 em) Theo Gibson

và Nobel (1986) thì rễ xuất hiện trong tầng đất từ

0-30em (23) Ở các nơi đất xốp và có tưới nước rễ có thể

mọc sâu hơn Khi đất khô các rễ sợi sẽ chết đi, các rễ cái lớn hơn sẽ hóa bần làm giảm sự dẫn nước khoảng

10 lần để ngăn chặn sự mất nước vào đất thông qua rễ Khi đất ẩm rễ lại mọc trở lại một cách dễ đàng

Rễ khí sinh mọc dọc theo thân cây phần trên

không, bám vào cây chống (choái) để giúp cây leo lên

giá đỡ Những rễ khí sinh nằm gần đất sẽ đi dần xuống đất

2.2.2 Thân, cành:

Thanh long (một loại xương rồng) trắng ở nước ta

có thân, cành trườn bò trên trụ đỡ (climbing cacti),

trong khi ở một số nước trồng loại xương rồng thân cột

(columnar cacti) Thân chứa nhiều nước nên nó có thể

chịu hạn một thời gian dài Thân, cành thường có ba

cánh dẹp, xanh, hiếm khi có 4 cánh Ở các nước khác

có thứ 3, 4, 5 cánh Tiết điện ngang cho thấy có hai phần: bên ngoài là nhu mô chứa diệp lục, bên trong là

lõi cứng hình trụ Mỗi cánh chia ra làm nhiều thùy có chiều dài 3 - 4em Đáy mỗi thùy có từ 3 - ð gai ngắn

Chúng sử dụng CO, trong quang hợp theo hệ CAM

(Crassulacean Aeid Metabolism) là một hệ thích hợp

cho các cây mọc ở vùng sa mạc Mỗi năm cây cho từ 3 - 4

đợt cành, đợt cảnh thứ nhất là cành mẹ của đợt cành

thứ hai và cứ thế cành xếp thành từng lớp trên đầu

trụ Trong mùa ra cành, khoảng thời gian giữa hai đợt

ra cành từ 40 - 50 ngày Số lượng cành trên cây tăng

theo tuổi cây: cây một tuổi trung bình có độ 30 cành, hai tuổi độ 70 cành, ba tuổi độ 100 cành và bốn tuổi

130 cảnh Ở cây 5 - 6 tuổi chỉ duy trì độ 150 - 170 cành Chiều đài cành thanh long đo ở cuối vụ thụ hoạch được trình bày ở bảng sau:

Bảng 1: Chiều dài cành thanh long

Tuổi vườn| Trung bình | Dài nhất | Ngắn nhất

2.2.3 Hoa:

Thanh long là cây ngày dai (ting quang ky) (6)

Tai Nam bộ hoa xuất hiện sớm nhất vào trung tuần

tháng 3 dương lịch (dl) và kéo dài tới khoảng tháng

10 dl, rộ nhất từ tháng 5 dương lịch tới tháng 8 dương

lịch Trung bình có từ 4 - 6 đợt ra hoa rộ mỗi năm

Hoa lưỡng tính, rất to, có chiều dài trung bình 25

- 35 em, nhiều lá đài và cánh hoa đính nhau thành ống, nhiều tiểu nhị và 1 nhụy cái đài 18 - 24 em, đường

kính ð-8mm, nuốm nhụy cái chia làm nhiều nhánh

Hoa thường nở tập trung từ 20 - 23 giờ đêm và đẳng

loạt trong vườn Từ nở đến tàn kéo đài độ 2 - 3 ngày

Thời gian từ khi xuất hiện nụ tới hoa tàn độ 20 ngày

Các đợt nụ đầu tiên rụng từ 30% đến 40%, về sau tỉ lệ này giảm dân khi gặp điều kiện ngoại cảnh thuận lợi, Tại nông trường Phạm Văn Hai trên các liếp đất phèn cây thanh long đã trồng được 3 năm, nghiên cứu

các đợt thanh long ra hoa cho thấy như sau:

Bảng 2: Sự ra hoa của thanh long trong năm

Tổng số hoa ra trong năm | 22688 100,00

Số hoa trên mỗi trụ 94.5

Gii chủ: Theo dõi 240 trụ tại hộ anh Võ Thành Nghiệp

Như vậy mùa ra hoa rộ là từ giữa tháng 5 tới cuối

tháng 8

2.2.4 Quả oà hột:

Sau khi hoa thụ, bầu noãn sẽ phát triển thành

quả mọng (eactus pears), trong 10 ngày đầu tốc độ

phát triển tương đối chậm, sau đó tăng rất nhanh về

cả kích thước lẫn trọng lượng Thời gian từ khi hoa thụ

tới thu hoạch chỉ từ 22 - 25 ngày, trong thí nghiệm

thấp đèn tạo quả trái vụ của Đỗ Văn Bảo thì thời gian

này là 25-28 ngày (3) Như vậy thời gian phát triển của

quả thanh long tương đối ngắn so với nhiều loại quả

nhiệt đới khác như 2uau, sầu riêng, chuối, đứa thường

phải mất từ 85 tới 140 ngày Quả thanh long hình bầu

dục có nhiều tai lá xanh (do phiến hoa còn lại), đầu quả lõm sâu tạo thành “hốc mũi” Khi còn non vỏ quả

màu xanh, lúc chín chuyển qua đỏ tím rồi đỏ đậm Thịt

quả màu trắng cho đại đa số thanh long trồng ở miễn Nam Việt Nam

Tại Bình Thuận phân tích 100 quả lấy ngẫu nhiên

cho thấy sự phân bố về kích thước và trọng lượng như

2 700 3 750 16 | 13,5) 3,8 550

Trong một thí nghiệm xử lý thanh long ra hoa

trên đất phèn nông trường Phạm Văn Hai (10) cân

ngẫu nhiên 150 qua, trọng lượng trung bình là 568,8 g Dài trung bình là 12,28 em và đường kính trung bình

là 9,2 em, như vậy quả đặc và chắc hơn Gần đây do

thâm canh cao, đã có nhiều quả lớn trọng lượng từ 1 kg đến 1,3 kg Thường quả nặng trên 300 g là đã có thể

xuất khẩu được.

Phân tích thành phần sinh hóa cho thấy trong

100g thịt quả chín: hàm lượng đường tổng số có thể biến

động từ 8g đến 12g, vitamin Ở từ 3,8 mg đến 9,4 mg Có

sự biến động này là do phân bón, chế độ chăm sóc và

thời gian hái, hễ để quả chín trên cây càng lâu càng

ngọt Trong bản dự thảo mô tả sản phẩm thanh long mà

Phân viện Công Nghệ Sau Thu Hoạch đã xây dựng cho

thấy độ Brix của thanh long ở Bình Thuận biến thiên từ

11% đến 15,3%; quả có độ cứng từ 1,73 tới 2,0 Ibs (15)

Chỉ tiết được trình bày ở bắng 4, theo đó ngoài

chất đường, sinh tố, quả còn chứa nhiều muối khoáng

Thanh phan Trong 100 g an duge

Brix (tổng số chất hòa tan) 13

Phan tích tai bộ môn sinh ly sinh héa va b6 man Thily Nong thudc

Đại học Nông Lâm TP HCM

Hột: Mỗi quả có rất nhiều hột nhỏ, màu đen nằm

trong khối thịt quả màu trắng Do hột nhỏ và mềm nên không làm phiển người ăn như hột của một số loại

quả khác (23)

8 GIỐNG TRÔNG

Một số người cho rằng thanh long ở Việt Nam có

ba giống: dạng quả tròn, quả đài, quả chôm chôm (quả nhỏ) Qua diéu tra chang tôi nhận thấy có cả 3 dạng quả trên cùng một cành, trên cùng một cây Dạng quả tùy thuộc vào điều kiện sinh thái, nhất là ánh sáng và chế độ chăm séc Theo Jean Bourdeaut (CIRAD- FLHOR) thì thanh long Việt Nam là loại thanh long

ruột trắng, giống thuần do nhân vô tính bằng hom

Sau đó ông đã đưa vào Việt Nam hai giống ruột đỏ và ruột vàng (1995), hiện đang trồng và theo dõi, sức sinh

trưởng của hai giống mới nhập yếu hơn và cũng theo

Jean Bourdeaut thanh long của ta trái to và ngọt hơn Giống ruột đổ và ruột vàng có quả nhỏ hơn và vỏ dày hơn T8 Suraphong Kosiyachinta cho biết ông lai giống

ruột trắng và đỏ thì được giống ruột hồng

Đã có nhiều nghiên cứu về giống thanh long theo

Carranza A E (Nuestra Tiera, Oct 1976, v 2(8} P9- 10,21 Spanish) thi ¢6 cdc loai H trigonus, H tetragonus,

H pentagunus Nước ta cần du nhập và lai tạo để

Igày càng có nhiều giống mới hấp đẫn hơn

11

4 KỸ THUẬT TRỒNG TRỌT

4.1 Chuẩn bị đất:

4.1.1 Đốt cao:

Tai Bình thuận khi có điểu kiện hầu hết các chân

đất đều được bà con khai thác trồng thanh long như đất rừng, đất thổ cư, các khu vườn tạp Phần lớn là đất xám

bạc màu, nhiều cát Có nơi khai thác tới sát chân núi

Công việc chuẩn bị đất tương đối đơn giắn: cắm cọc, đào

lỗ, xuống trụ Sau khi chôn xong trụ thì đào âm quanh

trụ sâu độ 10 - 20 em, đường kính 1,5 m, bón lót phân chuồng rồi phủ lớp đất mặt lên sau đó đặt hom

4.1.2 Đất thấp:

Trên các liếp đất phèn trồng đứa và mía trước

đây thuộc các nông trường Phạm Văn Hai, Lê Minh

Xuân, Láng Le, hay tại xã Bình Lợi bà con tu bổ lại liếp, chiều cao mặt liếp so với mặt nước trong mương

độ 40 cm, để để phòng trong mùa mưa nước có thể dâng cao ngang mặt liếp nhất là ở những nơi thấp thì cần phải làm thêm mô trước khi xuống giống Hễ bị

ngập nước một vài tuần nhánh thanh long sẽ vàng, khi

nước rút phải bón phân để cây phục hồi lại nhưng như vậy năng suất sẽ không cao

Đất cần phải được cày bừa kỹ trong mùa nắng, phơi đất, trừ cỏ dại Hễ cày bừa, làm cổ không kỹ sau này chi phí trừ cỏ sẽ rất cao, cỏ nguy hiểm trên đất phèn là: cổ tranh, cổ ống, cô sâu rọm, vv

12

4.2 Mật độ - khoảng cách và bố trí cây trồng:

Tại Bình Thuận 84,3% số hộ trong mẫu phỏng vấn chỉ trồng thuần thanh long 16,6% số hộ còn lại có trồng xen đậu phọng trong 1 - 2 năm đầu

Tại TP HCM, Long An trên liếp thanh long có trồng xen dứa, hoặc các loại rau như ớt, dưa hấu, cà

Tai Long An thanh long có thể được trồng trên

mô hay trên Hếp ở trên ruộng lúa, hoặc thanh long

trồng trên liếp có xen các loại rau như rau muống, cải,

ớt, đưa hấu đưới mương nuôi cá

Nên trồng thanh long ở mật độ từ 700 - 1000

trụ/ha ứng với khoảng cách khoảng 3m x 3m Thanh

long là cây cần nhiều ánh nắng nên hễ trồng dây thì quả nhỏ, bán không được giá Lấy mẫu một số quả ở các vườn có mật độ khác nhau tại Long An cho thấy có quan hệ giữa kích thước quả và mật độ cây, chỉ tiết

4.8 Chuẩn bị cây trụ:

Cây thanh long cần bám vào cây trụ nên việc chọn lựa trụ và chuẩn bị là công việc người lập vườn

thanh long cần quan tâm trước tiên, chi phí về cây trụ

chiếm tỉ lệ cao nhất trong số tiền đầu tư ban đầu Hầu

hết nhà vườn ở Bình Thuận chọn trụ chết bằng gỗ, loại

gỗ được chọn thường là loại gỗ tốt, chịu được nắng

mưa, lâu mục Loại được đùng nhiều là:

- Căm xe Xylia dolabriformis, Benth

- Cẩm Liên ‘Xylia xylocarter, Taub

- Cà Chắc Pentacme siamensis, Kurs

- Sao den Hopea odorata, Roxb

Việc chọn chiều dài, đường kính trụ, phần chôn dưới đất được trình bày ở bảng 6

Cây trụ thường được chọn có đường kính trên

25 em, dài 2,5 - 2,7 m, sau khi chôn còn cao khoảng 2,0 m Hiện nay xu hướng của nông dân là hạ thấp trụ xuống, nghĩa là sau khi chôn trụ xong còn cao trung

Bảng 6: Đặc điểm trụ thanh long ở Bình Thuận

Đặc điểm Số hộ Tỉ lệ

áp dụng (%) Đường kính 15 - 20 3 10

trụ (em) >20-— 25 22 73,3

> 25 — 30 73,3 16,7

Chiéu dai tru 2,0 - 2,3 11 36,7 lúc chưa >2,3- 2,6 13 43,3 chén (m) > 2,6 - 3,0 6 20,0

Chiéu dai 50 — 60 21 70 phần chôn > 60 ~ 70 6 20 đưới đất (em) > 70 - 80 3 10

Nguôn: Trần Ngọc Tống, BCTN, DHNL, 1995

Trụ thấp có lợi điểm:

- Giảm được tiên đầu tư ban đầu

- Cành thanh long mau lên đến đầu trụ, chăm sóc

và thu hoạch dễ hơn

- Qua nhiều năm cắt tỉa các cành nhánh chồng chất trên đầu trụ sẽ làm cây cao dần, việc dùng trụ thấp sẽ hãm bớt sự cao dẫn lên của cây

Nhưng hã trụ thấp quá thì nhánh thanh long sẽ

rũ xuống đất vừa tốn công cắt tỉa vừa ít quả do cành ngắn hơn

Việc trồng cây trụ cần tiến hành sớm, có thể

15

trước thời vụ trồng một tháng Sau khi lấp đất cây trụ

phải thẳng đứng, không lệch ngọn

Trên đầu mỗi trụ người ta đóng một cái khung

bằng gỗ, một thanh ngang hay một vòng tròn cho thanh long đễ bám để khi đi tới đầu trụ cành thanh long sẽ rũ đầu xuống nên trông toàn tán cây có dạng

một cái đù (hay dạng hình nấm),

Tại ngoại thành thành phố Hồ Chí Minh: Nhà

vườn đầu tiên còn e đè về thị trường nên họ thường dùng những cây gỗ xấu, rẻ tiên như cây tràm bông

vàng, và các loại cây tạp khác Chỉ sau chừng hai năm

cây bắt đầu mục, gãy nên phải thay cây khác rất tốn công Những người trồng sau rút kinh nghiệm đã dùng trụ là bêtông cốt sắt, đúc vuông mỗi cạnh 12 - 15 em,

dai 2,2 - 2,3 m chén sau 0,5 - 0,6 m, như vậy phần trên mặt đất còn 1,7 - 1,8m, trên đầu trụ làm 2 lỗ đường

kính 16 mm để sau này gắn 2 que sắt cho thanh long

đễ bám vào đầu trụ Những hộ không đủ tiên đã mua trụ déo bằng đá (xã Bình Lợi, huyện Bình Chánh), loại trụ này thấp, dễ gãy

Tại tỉnh Long An: ngoài các loại trụ kể trên,

vùng này còn thấy khá phổ biến loại trụ bằng cây sống,

như cây còng, và nhất là cây vông Erythrina orientdlis

(L) Murr Dùng trụ sống có nhiều điểm bất lợi như cây

chống (trụ) cạnh tranh ánh sáng và chất định dưỡng

nên ít quả và quá nhỏ, tốn công xén tỉa cành cây chống hàng năm Trụ sống do cành phân nhánh có nhiều chạc nên cây đễ bám và thanh long có khuynh hướng

leo lên cao

16

Một số vườn trước đây trồng hô tiêu dùng trụ xây

bằng gạch, nay sử dụng lại loại trụ này cho thanh long Lại cùng có một tỉ lệ nhỏ số vườn không sử dụng trụ rời

mà làm giàn như giàn mướp cho thanh long leo bám

4.4 Chuẩn bị hom giống:

Đã có thí nghiệm nuôi cấy mô thanh long do

Lê Quang Luận thực hiện (ĐHNL, 1993) Thanh long

có thể trồng bằng hột nhưng lâu có trái Hiện nay chủ yếu các nhà vườn trêng bằng hom (cắm cành) Hàng

năm việc tỉa cành tạo nên nguồn hom giống đôi dào, nhưng để cành phát triển tốt thì cần chọn những cành

có tiêu chuẩn sau:

- Tuổi cành trung bình từ 1 - 2 năm tuổi trở lên,

cành non không tốt

- Chiểu đài hom tốt nhất là từ 50 em đến 70 em

Trước đây ở Long An hom đài >70 em,

- Hom mập, có màu xanh đậm

- Hom không có khuyết tật, sạch sâu bệnh

- Các mắt mang chùm gai phải tốt, mẩy, khả năng nay chéi (mụt) tốt

Sau khi chọn hom xong, hom được đựng nơi thoáng

mát, trên nên đất khô ráo, trong vòng 10 - 15 ngày hom bắt đầu nhú rễ thì đem trồng

4.5 Thời vụ trồng:

Thường trồng vào tháng 10 - 11 dương lịch, ưu điểm của vụ này là:

17

- Nguôn hom giống đổi dào do trùng vào lúc tỉa

cành

- Lợi dụng được ẩm độ vào cuối mùa mưa

- Ở các vùng đất thấp thì mùa này tránh được

nguy cơ ngập úng

Tuy nhiên trông mùa này có nhược điểm là cây chưa lớn đủ để có thể chống chịu nắng hạn, vì vậy cần chú trọng tưới nước và giữ ẩm cho cây trong mùa

nắng tới

Ở những vùng thiếu nước tưới thì nên trồng vào

đầu mùa mưa (tháng 4 - 5), xuống giống trong thời gian này sẽ gặp khó khăn vì là mùa thanh long ra hoa nên

thiếu hom, phải có kế hoạch giâm hom từ trước

4.6 Bón lót và đặt hom;

Trên đất cao như ở Bình Thuận trước khi dat

hom người ta làm âm xuống một khoảng quanh trụ có

cạnh độ 1,0 - 1,5m, sau 20 - 30 em, rồi bón lót độ 10kg

phân chuông + 0,5 kg Super lân

Trên đất thấp phải lên mô trước khi trồng, xới đất và rải phân quanh mô,

Đặt từ 3 - 4 hom quanh cây chống (trụ), cần chú ý: