Báo cáo năng lục thông tine

Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ thế kỷ XVI cho tới thế kỷ XIX, có dẫn sơ qua về quá trình hình thành trật tự Đông Á Trung Hoa của các triều đại phong kiến Trung Quốc, tác động của

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TIỂU LUẬN CUỐI KỲ Tên đề tài: Sự hình thành và suy yếu của hệ thống triều cống Trung Hoa

Môn: Nhập môn Năng lực thông tin Giảng viên: TS Trần Thị Thanh Vân ThS Nguyễn Thị Kim Lân Người thực hiện: Nguyễn Huy Lộc

Mã sinh viên: 18031005 Khoa: Lịch sử

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài:

Trong suốt chiều dài lịch sử, Trung Hoa được đánh giá là một nền văn minh tiên tiến, vượt trội hơn các nền văn minh khác đương thời Sự ưu việt của văn minh Trung Hoa không chỉ được thể hiện vào thời cổ đại, mà trong suốt hơn hai nghìn năm, đây được coi là nền văn minh cường thịnh nhất thế giới Mãi đến đầu thế kỷ XVIII, châu

Âu mới vượt mặt Trung Hoa về kinh tế - và không lâu sau đó là vượt mặt về chính trị

Sự suy yếu thất bại của người Hán, cụ thể là nhà Thanh, được chỉ ra bởi nhiều lí do, trong đó có sự thất bại trong việc cạnh tranh và bảo vệ đất nước trước sự lớn mạnh của chủ nghĩa thực dân phương tây, bắt đầu từ thất bại trong việc bảo vệ trật tự khu vực mà họ đã cất công xây dựng trong suốt hàng ngàn năm, mà sau đây trong bài tôi xin được gọi là “Trật tự Đông Á Trung Hoa”

Từ lâu sự suy tàn của văn minh Trung Hoa trước phương tây thường được xem xét

từ phương diện kinh tế, chính trị và khoa học kỹ thuật Tuy nhiên, đối với các nền văn minh lớn, hay sau này là các cường quốc, sự suy yếu về mặt ngoại giao và việc duy trì các trật tự khu vực, trật tự thế giới có lợi cho mình chính là một trong những dấu hiệu đầu tiên cho thấy sự khủng hoảng và suy yếu của chủ thể đó Và ngược lại, sức mạnh của các cường quốc hay nền văn minh lớn được thể hiện thông qua việc họ có thể áp đặt và duy trì một trật tự có lợi cho mình Như vậy, thông qua quá trình nghiên cứu về

sự suy yếu của trật tự Đông Á Trung Hoa, chúng ta sẽ có cái nhìn toàn cảnh hơn về bức tranh châu Á thời cận đại

Với những lí do được nêu trên, tôi đã lựa chọn đề tài “Sự hình thành và suy yếu của trật tự Đông Á Trung Hoa” làm đề tài niên luận của mình.

2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:

a. Mục tiêu nghiên cứu:

Đề tài của tôi nghiên cứu một cách khái quát tác động của các cuộc phát kiến địa

lý và chủ nghĩa thực dân tới khu vực châu Á Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ thế kỷ XVI cho tới thế kỷ XIX, có dẫn sơ qua về quá trình hình thành trật tự Đông Á Trung Hoa của các triều đại phong kiến Trung Quốc, tác động của bối cảnh thế giới

và sự suy yếu của hệ thống Làm rõ tác động về địa chính trị của các quốc gia, lãnh thổ trong khu vực

b. Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để giải quyết các mục tiêu nói trên, bài nghiên cứu tập trung giải quyết những nhiệm vụ sau:

• Mô tả khái quát và quá trình xây dựng trật tự Đông Á Trung Hoa

• Sự thất bại và sụp đổ của hệ thống

• Đánh giá nguyên nhân và tác động

3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là quá trình hình thành và phát triển trật tự khu vực Đông Á do các triều đại phong kiến Trung Hoa thiết lập và các tác động

Về phạm vi thời gian, tôi chủ yếu đề cập đến quãng thời gian từ thế kỷ II đến thế

kỷ XIX

Về phạm vi không gian, đối tượng nghiên cứu nằm trải từ khu vực Đông đến Nam

Á, có đề cập ở mức độ nhất định đến các khu vực khác

Về phạm vi nội dung, đề tài tập trung khai thác tác động của chủ nghĩa thực dân đối với các quốc gia, lãnh thổ tại khu vực được đề cập

4. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu:

a. Nguồn tư liệu:

Nguồn tư liệu chính cho đề tài này là các tài liệu, bài viết, video về văn minh Trung Hoa, hệ thống các quốc gia triều cống và chủ nghĩa thực dân

Tư liệu tham khảo chủ yếu từ các bài báo, tạp chí, trang web… của các học giả trong và ngoài nước

Nguồn tài liệu Anh ngữ được sử dụng song song cùng các tài liệu tiếng Việt nhằm gia tăng tính khách quan với đề tài

b. Phương pháp nghiên cứu:

Trong bài này tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học sau:

Phương pháp nghiên cứu tư liệu nhằm mục đích thu thập và xử lý nguồn tư liệu tham khảo, phân tích tài liệu có liên quan đến chủ đề nghiên cứu Thông qua việc tổng hợp, hệ thống tài liệu, các bước phân tích tài liệu được tiến hành để phát hiện quan điểm của người nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu cũng như nội dung của vấn đề nghiên cứu

Bên cạnh đó, bài viết thông qua góc độ quan hệ quốc tế trong bối cảnh được đặt ra nhằm làm rõ tác động của chủ nghĩa thực dân trong khu vực

Niên luận được trình bày với các phương pháp cơ bản của khoa học, bài viết sử dụng cái nhìn khách quan nhằm hướng đến những đánh giá, nhận thức khoa học khách quan và chân thực nhất Để hỗ trợ cho việc phân tích nội dung nghiên cứu, một

số phương pháp khác được coi như nền tảng là phương pháp mô tả, thống kê, so sánh

5. Bố cục của niên luận :

Bên cạnh hai phần Mở đầu và Kết luận, nội dung chính của niên luận gồm 2 chương :

Chương 1 : Trật tự Đông Á Trung Hoa giai đoạn thế kỷ II – XIX.

Chương 2 : Sự suy yếu và sụp đổ của hệ thống, tác động đến cục diện châu Á cận

đại

CHƯƠNG I

SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TRẬT TỰ ĐÔNG Á TRUNG

HOA TỪ THẾ KỶ II – XIX

1. Khái quát về “Trật tự Đông Á Trung Hoa”:

a. Khái niệm:

Trật tự Đông Á Trung Hoa” là hệ thống các quan hệ giữa các triều đại của

Trung Hoa với các quốc gia khác trong khu vực Hệ thống này được đặt nền móng bắt đầu từ thời nhà Hán và kéo dài cho đến thất bại của nhà Thanh trong cuộc chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất (1841) Tư tưởng cốt lõi của hệ thống

là chủ nghĩa “dĩ Hoa vi trung” ra đời từ thời Chiến Quốc, được đề cập lần đầu một cách chính thức là trong “Chiến Quốc sách” của tác giả Lưu Hướng Trật

tự Đông Á Trung Hoa được xây dựng nhằm đảm bảo và duy trì vị trí độc tôn của các triều đại phong kiến Trung Quốc trong quan hệ với các quốc gia khác, được các triều đại liên tục duy trì thông qua các ưu thế về văn hóa, kinh tế, chính trị và quân sự

Khái niệm “thiên hạ” trong quan niệm dĩ Hoa vi trung (Nguồn: Wikipedia)

Các triều đại Trung Hoa duy trì quan hệ giữa họ và các quốc gia khác thông việc yêu cầu thần phục, yêu cầu triều cống, áp đặt và bắt các quốc gia khác công nhận vị thế bề trên của họ, đổi lại đó là những lợi ích về kinh tế, văn hóa hoặc quân sự Tính chính danh của các chính quyền quốc gia khác trong mắt Trung Hoa cũng được đảm bảo qua việc chấp nhận thần phục người Hán trong quan hệ đối ngoại Lấy ví dụ trong chiến tranh Đại Ngu – Đại Minh (1406 – 1407), nhà Hồ tuy rằng đã rất nhún nhường về mặt ngoại giao, thậm chí là cắt

một phần lãnh thổ để tránh chiến tranh với nhà Minh Tuy nhiên nhà Minh vẫn không coi chính quyền nhà Hồ là chính quyền hợp pháp, lấy cớ dựng lại nhà Trần – vốn là chính quyền chấp nhận thần phục nhà Minh trước đây – để đưa quân xâm lược Đại Ngu năm 1406 Thêm một trường hợp khác là năm 1404, tướng quân (Shogun) Ashikaga Yoshimitsu được nhà Minh phong hiệu là quốc vương Nhật Bản, mặc dù không phải nguyên thủ quốc gia trên thực tế Điều này cho thấy đối với các chính quyền, đặc biệt là chính quyền của các quốc gia nằm trong phạm vi ảnh hưởng của văn hóa Á Đông, việc chấp nhận thần phục

và được các triều đại phong kiến Trung Hoa công nhận mang lại giá trị lớn về tính chính danh trong quan hệ ngoại giao

b. Nghi lễ triều cống của Trung Hoa trong quan hệ ngoại giao:

Triều cống là một phần quan trọng đối với các triều đại phong kiến Trung Hoa trong việc thiết lập ngoại giao với các nước khác Thông qua việc triều cống, các quốc gia khác thể hiện “sự khuất phục” trước các vương triều Trung Hoa và thể hiện thành ý muốn được giao lưu, trao đổi và buôn bán với đất nước này Nghi lễ triều cống gồm các hoạt động chính sau:

• Các quốc gia gửi các sứ giả, phái đoàn với nhiệm vụ giao nộp cống phẩm đến Trung Quốc

• Các phái đoàn, sứ giả quỳ lạy trước hoàng đế Trung Hoa như một cách thể hiện “sự khuất phục” của họ với tư cách là chư hầu của Trung Hoa

• Hoàng đế Trung Hoa chấp nhận cống phẩm, đồng thời công nhận chính quyền của quốc gia cống nạp

2. Quá trình phát triển của hệ thống Đông Á Trung Hoa:

Nền tảng chính của hệ thống trật tự Đông Á Trung Hoa chính là việc duy trì

sự thần phục của các nước chư hầu, yêu cầu triều cống và yêu cầu sự thần phục trước khi bắt đầu quan hệ ngoại giao giữa Trung Hoa với các quốc gia khác Do

đó chúng ta có thể coi thời kỳ nhà Hán (202 TCN – 220 CN) là cột mốc bắt đầu cho việc hình thành xây dựng trật tự Đông Á Trung Hoa Người Hán lúc này yêu cầu các chư hầu, vệ tinh và các bộ lạc du mục xung quanh, từ vùng Trung

Á, bán đảo Triều Tiên đến các vùng Vân Nam, Quảng Châu và miền bắc Việt Nam, ngày nay thần phục chính quyền nhà Hán, cống nộp sản vật định kỳ Việc

làm này thực chất một phần là do người Hán không thể duy trì sự chiếm đóng trực tiếp của mình tại khu vực mới chinh phục bởi nhiều lý do, có thể là do địa hình, đất đai hoặc dân cư địa phương nổi dậy Dưới thời nhà Tân (9 – 23 CN), quan hệ giữa chính quyền trung ương Trung Hoa và các quốc gia vệ tinh, chư hầu khác tạm thời bị gián đoạn trước khi được nối lại vào giai đoạn Đông Hán (25 – 220 CN)

Từ giai đoạn thế kỷ V – thế kỷ VIII, quyền lực và phạm vi ảnh hưởng của Trung Hoa mở rộng tại các vùng Trung Á, Đông Nam Á và quần đảo Nhật Bản Người Nhật gửi các đoàn thuyền cống phẩm sang Trung Hoa lần đầu tiên dưới thời nhà Tùy, nhằm thiết lập quan hệ với Trung Hoa, học hỏi thêm về văn hóa của người Hán, đặc biệt là chữ viết, Phật giáo và mô hình bộ máy đất nước Bên cạnh đó, các quốc gia tại Tây Tạng, Miến Điện, Ấn Độ, Sri Lanka và các đảo thuộc lãnh thổ Indonesia ngày nay cũng có các quan hệ giao thương buôn bán với Trung Hoa, như là một phần tác động của con đường tơ lụa trên biển Tuy nhiên dưới những thời kỳ trên, việc giao thương buôn bán với người Hán không bắt buộc các quốc gia phải thần phục và nộp triều cống Triều cống vẫn chủ yếu dành cho các quốc gia chư hầu cùng với các quốc gia muốn thiết lập quan hệ gắn bó đặc biệt về văn hóa và ngoại giao với các triều đại Trung Hoa Điều đó vẫn tiếp tục kéo dài cho đến thời nhà Tống và đế quốc Mông Cổ (sau này là nhà Nguyên)

Đến thời nhà Minh, tất cả các quốc gia muốn thiết lập bất cứ mối quan hệ nào, từ kinh tế, chính trị… với chính quyền Đại Minh đều phải tiến hành triều cống Với lẽ đó, nhiều quốc gia tiến hành cống nộp nhà Minh phần nhiều là vì những lí do kinh tế, giao thương buôn bán hơn là thực sự thể hiện lòng trung thành với chính quyền Trung Hoa Một số quốc gia còn chỉ gửi cống phẩm duy nhất một lần nhằm thiết lập quan hệ buôn bán, trao đổi với nhà Minh Điều này, cùng với các cuộc hải trình đã góp phần mở rộng phạm vi của hệ thống trật tự quyền lực Trung Hoa trải từ Đông Á đến tận bán đảo Ả Rập và vùng bờ biển Đông Phi Hệ thống ảnh hưởng đó sau này cũng được nhà Thanh kế thừa và duy trì trong nửa đầu triều đại của họ, trước khi chủ nghĩa thực dân tiến đến châu Phi và châu Á

Bức tranh thời Minh vẽ hươu cao cổ, vốn là sinh vật gốc châu Phi, được Sultan xứ Belgan dâng lên Đại Minh dưới thời Minh Thành Tổ (Nguồn:

Wikipedia)

CHƯƠNG II

SỰ SUY YẾU VÀ SỤP ĐỔ CỦA HỆ THỐNG QUYỀN LỰC TRUNG HOA VÀ CÁC TÁC ĐỘNG ĐẾN CỤC DIỆN CHÂU Á CẬN ĐẠI

1. Sự suy yếu và sụp đổ của hệ thống quyền lực Trung Hoa tại châu Á.

Hệ thống trật tự Đông Á Trung Hoa vốn hình thành và tồn tại dựa trên sự ưu việt của các triều đại phong kiến Trung Quốc Ban đầu là các ưu thế về quân sự, kế sau đó là về chính trị, kinh tế và văn hóa Người Hán có thể dễ dàng áp đặt luật chơi với các quốc gia khác dựa trên lợi thế về địa chính trị của họ Trong khoảng thời gian hơn 2000 năm, cả thế giới hướng về phương Đông, nơi được coi như là văn minh hơn, tiên tiến hơn cả về kinh tế, văn hóa và khoa học kĩ thuật Tuy nhiên,

sự vượt trội này không kéo dài mãi

Châu Âu vào thế kỷ XV bước vào giai đoạn của các cuộc phát kiến địa lý Họ phát triển những thành tựu của thế giới phương Đông để tìm đường đến với phương Đông, cụ thể ở đây là Trung Quốc Sự ra đời của chủ nghĩa tư bản thúc đẩy

sự phát triển về kinh tế ở các nước phương Tây, thúc đẩy các quốc gia phá triển không ngừng nghỉ để vượt qua đối thủ các đối thủ cạnh tranh Trong khi đó ở phương Đông, vị thế độc tôn của Trung Hoa là không thể bị thách thức, dẫn đến tâm lý trì trệ, bảo thủ ở quốc gia này Chính tâm lý đó là lí do khiến sau này, đến đầu thế kỷ XVIII, người Trung Quốc đã bị châu Âu vượt mặt về kinh tế Những tiến bộ về khoa học kĩ thuật đã tạo ra ưu thế về quân sự Các quốc gia ban đầu vốn

có quan hệ kinh tế - ngoại giao với Trung Hoa tại châu Á lần lượt rơi vào tay chủ nghĩa thực dân, bắt đầu từ châu Phi, rồi đến vùng Ấn Độ và các quần đảo tạo Đông Nam Á Để rồi cuối cùng, tháng 9 năm 1839, chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất bùng nổ để rồi ba năm sau, tại Nam Kinh năm 1842, chính phủ Đại Thanh buộc phải kí điều ước Nam Kinh Trật tự quyền lực của Trung Hoa tại châu Á sụp đổ, và quyền lực của thế giới chuyển trục về phương Tây

2. Tác động đến cục diện châu Á cận đại.

Sự sụp đổ của hệ thống trật tự Đông Á Trung Hoa đã tạo ra một lỗ hổng trong hệ thống quyền lực tại châu Á Tuy rằng nhà Thanh lúc này vẫn là một thế lực mạnh, tuy nhiên đã không còn là một thế lực đáng gờm tại vùng Viễn Đông nữa Huyền thoại Trung Hoa đã bị đánh gục, các quốc gia phương Tây nhanh chóng tận dụng

cơ hội để mở rộng phạm vi ảnh hưởng ra khu vực châu Á Năm 1858, chỉ 16 năm sau thất bại của nhà Thanh trong chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất, một quốc gia đồng văn khác thân cận với Trung Hoa là Đại Nam bị liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công, mở đầu cho cuộc viễn chinh của người Pháp tại Đông Dương Một

số quốc gia khác lại tranh thủ sự suy yếu của người Hán để gia tăng sức ảnh hưởng của mình Nhật Bản, đứng trước nguy cơ trở thành một Đại Thanh thứ hai, đã tiến hành cuộc Duy tân Minh Trị, đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng Người Nhật tiến hành xâm lược Triều Tiên như một động thái để thách thức Đại Thanh để rồi năm 1895, đế quốc Nhật Bản đã đánh bại đế quốc Đại Thanh trong chiến tranh Giáp Ngọ, gạt bỏ sự ảnh hưởng của Trung Hoa ra khỏi biển Hoa Đông và bán đảo Triều Tiên Sau cuộc chiến này, Nhật Bản chính thức trở thành anh cả của châu Á, còn Đại Thanh chỉ còn là quốc gia tầm trung

KẾT LUẬN

Trật tự Đông Á Trung Hoa, khởi đầu chỉ đơn giản là cách để các hoàng đế duy trì quyền lực của mình tại các vùng đất mới chinh phục, đã phát triển trở thành một

hệ thống quyền lực khổng lồ trong khu vực, liên kết các mạng lưới về văn hóa, kinh tế, xã hội và quân sự trải dài khắp châu Á, mở rộng đến cả một phần của châu Phi

Trong suốt hơn hai ngàn năm, nó đã là thứ chi phối mối quan hệ giữa các triều đại phong kiến Trung Hoa với các quốc gia khác, là luật chơi mà người Trung Quốc, dựa trên những lợi thế về địa chính trị và nền văn minh của mình, đã khai thác triệt để nhằm mang lại lợi ích lớn nhất cho quốc gia

Tuy rằng những quyết định của lịch sử đã đánh đổ trật tự quyền lực của thế giới phương Đông, thế nhưng những tàn tích của nó vẫn còn Với sự trỗi dậy mạnh mẽ gần đây của CHND Trung Hoa, có lẽ người Trung Quốc đang nỗ lực để khôi phục lại vị thế vốn có của họ trên bản đồ thế giới Và có lẽ, họ sẽ bắt đầu từ những thứ

mà họ đã làm được, bắt đầu từ một trật tự mới tại Đông Á của Trung Hoa