Tuyển tập truyện cổ dân gian Chăm: Phần 1

Phần 1 của Tuyển tập truyện cổ dân gian Chăm giới thiệu đến bạn đọc một số truyện cổ dân gian như: sự tích gà gáy sáng; chàng Cuội cây đa; sự tích bò thần Kapin; sự tích con bìm bịp; Prăm Tịch, Prăm Lắc; sự tích táo quân; sự tích vua Ta Bài và nang Bì Là; sự tích con khí; sự tích Pô Nai; Pỏi yak (thần Sóng); trời không phụ người nhân đức; con gà trắng và chiếc nhẫn đồng;... Mời các bạn cùng tham khảo!

TRUYỆN CỔ _ˆ DÂN GIAN

s Cuốn sách được xuất bản với sự tải trợ của Quỹ Thụy Điển - Việt Nam phát triển văn hóa

* This book is published with the sponsor of the Swedish - Vietnamese Fund for the Promotion of Culture.

TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU VĂN HÓA CHĂM - NINH THUẬN

KO sap bth ADI Phd chu? 16 GY na hon a

mar

oa TRUYEN CO DAN GIAN

CHAM

*

TRƯƠNG HIẾN MAI - NGUYÊN THỊ BẠCH CÚC

SỬ VĂN NGỌC - TRUONG TON

Dịch, biên soạn tuyên chọn

NHÀ XUẤT BẢN VĂN HÓA DÂN TỘC Hà Nội - 2000

oOr Wid aoa MAY Maar "000s - 48M 41 hon all

LỜI GIỚI THIỆU

Dz tộc Chăm có một nền văn hoá

rất đa dạng đa xuất hiện sớm ở nước ta Từ thuở xa xưa họ đã sáng tạo nên một kho tàng văn học đân gian vô cùng độc đáo và phong phú

Quá trình sưu tầm sao chụp bảo tôn

thư tịch cổ Chăm chúng tôi đã phân

loại chọn lọc biên soạn dịch 32 truyện

cổ dân gian Chăm từ những tư liệu lưu giữ tại Trung tâm, của cụ Thiên Sanh Cảnh, cụ Bố Thuận, ông Lân Quang Ải, Bình Mỹy - Phan Thanh, ông Đàng Lạch Vĩnh Thuận, Phước Dân, Ninh Phước cùng nhiều gia đình khác ở ở các làng

Chăm Ninh Thuận và dần đến Bắc Bình,

Bình Thuận Với 26 truyện do Tuấn

Dũng, sưu tầm, tuyển chọn trên sách,

tạp chi cua dia phương Và Trung ương

5

Phần lớn nội dung truyện cổ dân gian Chăm đều có tính giáo dục cao, phản

ánh sự hoài bão mưu cầu công bằng trong cuộc sống lao động, hạnh phúc trong tình

yêu Từ đó họ hun đúc một tính thần quyết chí cao, vượt mọi hiểm nguy dùng nghị lực hay dùng trí thông mình đối

với cường bạo, thần quyên đang ràng

buộc phân hoá xã hội Kết cục cuộc đấu tranh nào cái ác bao giờ cũng bị trừng

trị ở hiển gặp lành, được truyền tụng đến ngày nay và đến muôn đời sau Bởi vậy có nhiều truyền thuyết như:

Sự tích Po Nai, Po Ri Yak được người Chăm tôn vinh đưa vào hệ thống nhân

thần, hằng năm đều tổ chức lễ - hội,

nhiều truyện thấm sau vào đời sống tỉnh thần gắn chặt với phong tục tập quán như : Nàng Út lấy chồng Trăn, Người

hoá chì, Hà Niên lấy người, Pa răm -

Mư Dịt - Pa răm MưLak, Ja Pa Ok

Cũng có nhiều cốt truyện giống cốt

truyện của các dân tộc anh em khác trong đại gia đình dân tộc Việt Nam Nhung đến nay cũng chưa đâu khẳng

định được nguồn gốc nên vẫn còn trong linh vực nghiên cứu

Chúng tôi cũng xin chân thành cảm

tạ sự quan tâm giúp đỡ của Sở Văn hóa - Thông tin Ninh Thuận; các gia đình còn bảo lưu thư tịch cổ đã vui lòng cung cấp cho nhiều tư liệu quý báu, nhiều

lời chỉ dẫn tận tình, nhờ vậy mà chúng

tôi đã sớm hoàn thành công trình khảo cứu này Rính mong quý vị nhận nơi đây lòng biết ơn của chúng tôi

Nhân đây, chúng tôi xin cảm tạ Quỹ

Thụy Điển - Việt Nam phát triển văn hóa đã giúp Truyện cổ dân gian Chăm

ra mat ban đọc

Tập sách này ra đòi chắc chắn không

tránh khỏi sơ sót Mong quý độc giả

lượng thứ và đóng góp ý kiến để lần

tái bản sau hoặc ra tập kế tiếp được hoàn chỉnh hơn

Phan Rang, thu năm 1997

TRƯƠNG HIẾN MAI

SỰ TÍCH GÀ GÁY SÁNG

u theo truyền thuyết ngày xưa, At Mưhêkat Ci: lại, từ thuở mới sơ khai vũ trụ, trái đất

còn rất mềm, lung lay, bồng bềnh; có-tới mười

hai mặt trời, mười hai mặt trăng chiếu rọi Do

đó khí hậu vô cùng nóng bức và khó chịu Ngày cũng như đêm,-ánh sáng mặt trời, mặt trăng

roi chiếu gay gát xuống mặt đất

Po Kuk prahimưk là vị thánh chúa tể ở thượng

giới có nhiêu phép màu biến hoá ra muôn loài:

Pô Kuk cho thánh Jibrahimuk và các vị thánh

khác giáng trần vào ngày thứ sáu, mùng một

để lo xếp đặt và cai quản mọi vật trên trần

gian Mỗi vị thánh hạ giới đều phải vào thánh

đường học kinh kệ, luyện tập

Tại một thánh đường nọ, sau khi cầu kinh,

tụng kinh, phần vì mệt mỏi, phần vì quá chén,

tất cả các vị thánh đều ngủ say Lợi dụng cở

hội đó, vị chúa của quỷ Sa tăng là Mưnưmas Sibai Kayông, với tham ý muốn làm đảo lộn

thế gian đã lên vào thánh đường dùng phép thần

thông hoá tHành bốn tên quỷ Sa tăng rồi ra

lệnh cho bọn này nhổ hết mấy cây cột chính

của ngôi thánh đường đem vứt xuống biển sâu

Con Munumas Sibai Kayông thì lấy trộm cái

nỏ thần và tên vàng trên ngực vị thánh Pô Kuk

bản tan hết mười một mặt trời và mười một

mặt trăng May sao có một mặt trăng và một

mặt trời chạy thoát được

Mặt trời và mặt trăng còn lại đã hoảng sợ

chạy trốn nên vũ trụ lúc bấy giờ trở nên tối

tàm, mù mịt, lạnh lẽo Hơi lạnh thấm buốt các

vị thánh đang ngủ say, làm cho các vị thức giấc Khi tỉnh dậy các vị thánh vô cùng bàng hoàng ngơ ngác, chỉ thấy tối mù mịt, toàn một màu

đen u ám Mọi vật vô củng hỗn loạn, loài người

và vật kêu la thảm thiết Còn bọn ma quỷ thì mặc sức hoành hành, phá phách

Pô Kuk sau một lúc bàng hoàng, liền hoá phép nhỏ ba giọt nước mắt lên bàn tay, rồi ngài

lại nhở thêm lông mày để vào giửa Sau đó Pô

Kuk niệm thần chu hoá thành cây nến, rồi hoá

lửa đốt để thắp sáng (Ngày nay người Chăm

củng tế thần thường thắp nến bằng sáp ong là

do tích này) Nhờ ánh sáng của cây nến, ngài thấy mấy cây cột chính của thánh đường bị nhổ mất, cái nỏ thần và tên vàng của ngài cũng không

còn nữa Xung quanh ngài chỉ còn là một sự

mù mịt và vô cùng hôn loạn ‘

Lúc còn mặt trăng, mặt trời, ánh sáng gay

gắt, làm cho người, vật khó chịu Đến khi mặt trăng, mặt trời mất đi, ánh sáng mới trở nên cần thiết và đáng quý xiết bao

Để tìm căn nguyên xảy ra, thánh Brahimuk

ngửa bàn tay bấm độn, gieo quẻ bói Và được

biết rằng Mưnưmas Sibai Kayông cùng loài quỷ

Sa:tăng đã gây ra cảnh tối tăm, hỗn loạn này

Po Kuk truyén tho thánh JIbrael gọi tất cả thú vật, chim muông, và cả loài người lại để nghị bàn Khi mọi loài đã tế tựu day du, Po

Kuk hỏi:

- Hỡi con người và muôn loài, ai có thể giúp

Pô Kuk vượt biển cả sang xứ Mukah để tìm lại mặt trăng, mặt trời, đem ánh sáng về cho

trần gian, loại trừ ma quỷ ?

11

Tất cả mọi lồi đều lắc đâu bất lực, duy chi

cĩ vợ: chỏng vịt là tình nguyện giúp Pơ Ruk đi tìm mặt trời, nhưng vợ chồng vịt lại kêu là đang bận ấp trứng nên chưa cĩ thể đi ngay được Cịn

vợ chồng gà thì cũng muốn đi; vì cho rằng trong

muơn lội chỉ mình mới cĩ giọng hay nhất, nhưng lại khơng bơi được trên mặt nước như vịt Thánh Brahimuk liền truyền cho gà mái ở nhà ấp trứng,

và ấp luơn trứng cho vợ chồng vịt Cịn gà trống nhờ được trời phú cho giọng gáy to và hay nên

vui lịng nhận việc đi gọi mặt trời

Gà trống trèo lên lưng vịt, vịt bơi nhanh ra

đại dương Khi đến địa phận xứ Mưkah, Pơ Kuk thấy mặt trời và mặt trăng đang trốn trong con ngươi của thần Rătnơlăk, Pơ Kuk liên hố phép

cho mặt trăng và mặt trời ra khỏi con ngươi

than Ratndlak Nghe tiếng gọi tha thiết của gà

trống hết lần này đến lần khác, mặt trăng và

mặt trời thuận lịng đem ánh sáng trở lại cho trái đất và muơn lồi

Từ đĩ, trái đất lại được mặt trăng, mặt trời

chiến sáng Nhưng khơng cịn gay gắt như lúc

trước nữa, mà hồ dịu, mát mẻ cĩ bốn mùa :

xuân, hạ, thu, đơng như ngày nay

Đề tránh tai hoạ như mười một mặt trăng, mười một mặt trời đã quá cố, mặt trăng và mặt trời còn lại không chiếu sáng liên tục như trước nữa, mặt trời đem ánh sáng cho muôn loài một

ngày lại nghỉ một ngày, khí nao có tiếng gọi

tha thiết của gà trống mới lại tới Khi mặt trời

đi ngủ ta gọi là đêm thì mặt trăng dần xuất

Mặt khác các thánh lại ýâng lệnh Pố Kủk

giáng thế, tái lập lại trần gian Riêng loài người được giao việc cai quản, làm chủ muôn loài

Ngoài ra Pô Kuk cũng truyền cho loài người

đừng uống rượu, ham mê sắc dục, phải chịu khó

tu hành và dốc lòng tiêu trử ma quỷ Ngày nay

môi lần làm phép đuổi tà ma các thầy pháp Chăm đều gọi tên Pô Kuk đứng đầu Còn loài

gà trống vần đều đặn sau một ngày mặt trời

đi trốn lại tiếp tục cất lên tiếng gọi 'ò ó o ” tha thiết, để gọi mặt trời thức dậy đem ánh sáng cho muôn loài Và; để ghi:eông loài vịt,

Pô Kuk cấm loài người không được dùng loài

CHÀNG CUỘI CÂY ĐA

nN kia có một chàng trai lười, chăng biết

àm gì cả Một hôm chúng bạn rủ anh ta

lên rừng lấy củi, anh ta cũng đi theo để chơi

bời cho thỏa thích Đến rừng, anh ta bảo các bạn vào rừng sâu hái củi để mình ở lại chuẩn

bị bữa ăn trưa Các bạn đi rồi, anh ta bèn lang

thang đi chơi Chợt gặp một tổ bìm bịp, anh lần

đến giết hết lũ chim non, rồi trèo lên cây hái quả ăn Dang hai qua, thay chim mẹ bay về tổ một lát rồi lại bay ngay đến một cây gần đó

lấy lá đem về phun vào đàn con Kỳ lạ thay, chim mẹ vừa phun xong, bẩy chim con sống lại như cũ Chàng lười bèn tụt vội xuống đất đến

chỗ cây lạ nọ, lột lấy một ít vỏ cây, rồi tới chỗ hẹn với các bạn đi lấy củi lúc nãy Anh ta nhai

một miếng vỏ rồi phun vào mấy con cá khô, một

lát sau cả gói cá khô biến thành cá tươi Anh

ta nấu cơm rồi nướng cá chờ các bạn về ăn Rhi

các bạn đi lấy củi về hỏi lấy đâu ra cá tươi,

anh ta nói dối là vừa chạy đi chợ mua Cả bọn cùng nhau an uống rồi ‹gánh củi về nha Một hôm, anh ta lên kinh thành chơi, gap

đám ma công chúa Anh ta muốn vào cứu sống nàng nhưng chưa biết làm cách nào Anh bèn

cứ đứng ở bờ giếng Người trong cung thành

ra gánh nước làm đám, anh ta giữ lại không cho múc nước Mọi người về tâu vua, nhà vua

cho bắt vào cung Anh ta liền tâu rằng mình

có thể cứu sống được công chúa Nhà vua liền cho vào buồng có thi hài công chúa Sau khi bảo mọi người ra ngoài hết, Lười lấy vỏ cây thuốc quý nhai nát rồi phun vào người công chúa Phun lần thứ nhất, da đẻ nàng trở lại tươi tắn; phun lần thứ hai nàng bắt đầu thở và mở mắt; phun lần thứ ba chân tay nàng bắt đầu cử động; phun

lần thứ tư nàng ngồi dậy, và hỏi anh sao lại

vào đây Lười kể lại chuyện công chúa đã chết

được bảy ngày bảy đêm, và việc mình chữa cho

sống lại Công chúa không tin Lười bao nang

thử nhổ ra xem trong miệng có gì Công chúa

y lời, nhổ một bãi nước miếng, thấy có mấy con đòi ra theo, lúc bấy giờ nàng mơ: 'ih là đúng

15

Nhà vua thấy eon gãi mình sống lại mà vân đẹp đẻ như xưa thì vô củng vui sướng Ngài bèn gả nàng chơ Lười làm vợ Cưới xong, Lười xin phép vua cha đưa vợ vẻ quê sinh sống Từ

đó ngày ngày anh ta lại đi khắp nơi dùng cây thuốc thần để chữa bệnh cho thiên hạ Tiếng

đôn về tài chữa bệnh cứu người của anh vang

khắp bốn phương

Một hôm, anh ta phải đi xa làm thuốc vợ anh ở nhà bị người ta giết hại rồi mơi ruột vứt xuống sông Khi trở về, thấy vậy anh vô cùng

đau đớn, anh bèn mổ bụng con chó lấy ruột bỏ vào bụng vợ, sau đó phun nước thần Một lát sau vợ sống lại, nhưng không được sáng ý như xưa nứa Sau đó, anh ta lại lấy bùn trộn với

giỏ rách bỏ vào bụng chó, rồi phun nước thần cho sống lại Từ đấy, anh ta không dám đi đâu

xa nữa Anh ta lên rừng lấy cây thuốc quý về trồng ở sau nhà Cây thuốc có kiêng nên anh

đặn kỹ vợ là không được đi tiểu vào gốc cây

‘Hom ay, anh di lam vang, chi vo quén mất lời dặn, ra vườn đi tiểu luôn ở gốc cây thuốc

Tự nhiên, cây thuốc chuyển động rồi bay lên

trời Chi ta so hai chạy đi gọi chồng, anh chồng

chạy vội về, thấy vậy vội nhảy lên định níu lại

cây thuốc quý, nhưng cây thuốc cứ thế mang

cả anh ta lên trời

Ngày nay, những đêm trăng sáng, người Chăm

thường lấy chậu nước để giữa sân rồi bỏ một tấm gương vào đó để nhìn thằng Lười và cây thuốc thần trên đó Cũng những đêm trăng, loài

chó thường ngó lên trăng mà sủa, vì chúng nhớ tới người chủ cũ của chúng ngày xưa vậy

tự

SỰ TÍCH BÒ THÂN KAPIN

1);ˆ lâu lắm, ở một làng nọ có hai vợ chồng

người tiểu phu tuy nghèo đói, khổ cực nhưng rất yêu thương nhau Một hôm người chồng lên

rừng hái củi, người vợ như thường lệ lại đội pul?)

ra suối lấy nước Đi qua một cây xoài, tự nhiên

bà thấy thèm ăn, bèn trèo lên hái quả Đến lưng chừng, bà trượt chân ngã xuống đất đẻ ra một

con bê và một cậu con trai, rồi chết ngay tại gốc cây Người chồng đi kiếm củi về không thấy

vợ ở nhà bèn đi tìm Đến gốc xoài bên suối thấy

xác vợ nằm cạnh một con bê với một đứa bé, ông liền mang xác vợ cùng con bê và đứa bé

về nhà rồi làm ma cho bà vợ xấu số

Hàng xóm thấy bà vợ ông tiểu phu đẻ ra

bê thì vô cùng ngạc nhiên, kinh sợ Nhưng rồi mọi việc cúng qua đi, người ta quen gọi con bê

(1) Pụ : một loại vò bằng gốm, đồng bào Chăm chuyên dùng để

đội nước

ấy bang cái tên Kapin Mấy tháng sau, ông tiều

phu đi lấy vợ khác và mang cả đứa con cùng con bê đi theo Đứa con còn bé nhưng đã phải

đi chăn trâu bò cho nhà dì ghẻ Ngày ngày con

bê Kapin cho em mình ngồi trên lưng lùa đàn trâu bò đi chăn Khi đến bãi, con bê Kapin đi

quanh một vòng, thế là bầy trâu bò chỉ gam

cỏ trong cái vòng ấy, không thể đi ra ngoài được Một hôm, hai anh em rủ nhau đi chăn xa hơn Sau khi vẽ một vòng lớn cho lũ trâu bò ăn, hai anh em rủ nhau lên núi chơi Nghe tiếng trống

tưởng rằng nó ăn cắp bò đem bán để mua sắm,

bèn đánh đập tàn tệ rồi lột hết quần áo Người

em khóc lóc đau đớn Con bò Kapin bèn an ủi

em, rồi hai đứa phái nhịn đói đi ngủ Ngay hom

sau, hai anh em lại lên núi chăn trâu bò, mụ

di ghé lén theo rinh ma hai anh em không biết

Thay con Kapin di mét vong quanh bãi có thì

cả dan bò không đi đâu nữa, mụ biết con Kapin

có phép lạ, nên vô cùng lo sợ và tìm cách giết:

19

Mụ dì ghẻ bèn quay về nhà, giả vờ ốm nặng

Mu dặn bà đồng bóng cùng làng rằng hễ chồng

hỏi thì bảo tại con bò của chồng làm cho ốm,

muốn vợ khỏi thì phải giết eon bò ấy đi Tối

hôm đó, hai anh em Kapin về đến nhà, thì thấy

ở nhà đang làm lễ chữa bệnh cho:dì ghẻ Sau

khi nghe mọi lời của mụ bói, người cha bèn hỏi:

- Này con Kapin ơi, dì con tự nhiên mang

bệnh nặng, Thần thánh nói rằng chỉ có giết con

thì đì con mới sống được Con có bằng lòng không?

Rapin nghĩ một lát rồi ưng thuận Người em nghe vậy bèn khóc lóc thảm thiết Bò liền bảo

em:

- Em ding sợ, mọi việc đã có anh lo Em nhớ là trước khi họ giết anh thì em xin họ hai

điều: Một là phải đắt anh ra gốc xoài nơi mà

mẹ đã sinh ra chúng mình, buộc ở đó rồi mới

được giết, Hai là, trước khi giết, cho em đi vòng quanh gốc xoài ba lần, đến lần thứ ba em cầm đuôi anh vuốt ba cái Người em gật đầu ghi nhớ, nằm lòng lời anh dặn

Ngày hôm sau, khi mọi người dựng rạp xong xuôi cậu em bèn xin với cha hai điều trên, người

cha bằng lòng Khi đến giờ hành quyết, người

em liền đi vòng quanh gốc xoài buộc apin ba

lần và lần thứ ba cầm đuôi bò Kapin vuốt ba

cái Tự nhiên cây xoài chuyển động rồi đưa cả

hai anh em bay lên trời trước sự kinh hãi của

người cha và mụ dì ghẻ cùng dân làng Gây xoài

bay lên trời đưa hai anh em đến một vùng xa

lạ, rồi hạ xuống bên một giếng nước trong vắt

Mọi người vùng đó ra múc nước thấy tự nhiên

cạnh giếng có cây xoài to mọc sừng sứng thì

vô cùng sợ hãi Chuyện đó thấu đến tai vua,

nhà vua bèn cho gọi người em:vào triều bái kiến

Người em kể lại cho vua biết sự tàn ác và mưu

mô thâm độc của dì ghẻ, rồi xin nhà vua cho

được sống nhờ ở nước này Tên vua ra điều kiện,

hễ con bò của người em đấu với bò nhà vua

mà thắng cuộc thì được ở, nếu không thì phải

rời đi xứ khác Người em lo lắng về kể với Kapin

Kapin bảo em cứ nhận lời

"Thế là cuộc đấu bắt đầu Ngày thứ nhất,

bò Kapin húc chết rất nhiều bò của nhà vua

Sang ngày thứ hai, tên vua sai lấy dao nhọn

buộc vào sừng bò để húc chết bò Kapin Bò Kapin

bị nhiều vết thương, máu chảy thành vũng Đến

tối, cuộc thi đấu vân chưa phân thắng bại, Người

21

em lo lắng, bảo Kapin thôi đấu và đi chỏ khác,

nhưng Kapin bảo em đừng ngại và đặn khi xem

đấu đừng có nói gì cả

Sang ngày thứ ba, bò Kapin cũng lại húc chết nhiều bò của nhà vua, nhưng chết con này nhà vua lại thả con khác hung dữ hơn Bò Kapin

đuối sức dần, người em thấy thế buột miệng kêu than cho số phận anh mình Dứt lời than, tức thì con bò Kapin gục ngã Người em đến

ôm lấy thân con bò khóc lóc Trước khi chết,

bò Kapin dặn em :

- Em ơi, nay anh không còn được ở bên em giúp nhau khi hoạn nạn nữa Khi anh tắt thở

em hãy lột da anh giứ lấy, khi cần mang tấm

đa ra gọi, anh sẽ lại đến giúp em

Nói rồi bò Kapin chết ngay Người em gạt nước mắt lột da Kapin cất đi, rồi chôn xác bên gốc cây xoài Tên vua thấy con Kapin đã chết

bèn bắt người em phải bưng ngay xác con bò

cùng cây xoài đi, nếu không sẽ chém đầu Người

em lo sợ, bèn giở tấm đa bò ra gọi Bò Kapin

liên hiện ra bảo em ôm lấy cây xoài và nhắm mắt lại Phút chốc, cây xoài rung mạnh một cái rồi từ từ bay đi

Tên vua thây vậy, lấy làm lạ Hắn nghĩ chắc

người này có nhiều phép thuật tài giỏi, bèn nghĩ

cách giết hại bằng được để trừ hậu hoạ Hắn

ra lệnh bất người em phải bắc ngay một chiếc

cầu qua biển, nếu không làm được sẽ trị tội Người em lại cầu khẩn anh Bò Kapin hiện ra bảo em cứ bình tâm rồi đâu sẽ vào đó, chỉ cần

nhớ là khi đưa vua qua cầu người em phải sảng

Hôm sau, theo lời bò Kapin mách bảo, chiếc cầu qua biển đã làm xong: Người em đưa vua qua cầu Hai người vừa đi được lưng chừng thì

cầu sập Tên vua bị chết chìm nghỉm giữa biển, còn người em vẫn ung dung đi tiếp như không

có gì xẩy ra,

Bò Kapin bèn hiện hình đưa em quay trở

lại lên làm vua nước đó rồi biến mất Người

em cho tạc tượng bò IKapin và lập đền thờ anh

mình để đến đáp công ơn Từ đó nhân dan ca

nước cũng làm theo vua thờ con bò Kapin có

phép thần mâu nhiệm Tục đó ngày nay vẫn

còn thấy ở người Chăm

23

SỰ TÍCH CON BÌM BỊP

uở trước có một ông thầy đã bốn mươi năm

pe rã ăn chay niệm phật nơi cửa chùa

mà vẫn chưa thành chính quả Ông ta bèn quyết

chí khăn gói ra đi để hỏi tiên phật xem tại sao lại như vậy Ông ta đi mãi, ròng rã đã sáu tháng

trời Một đêm nọ đang ở trên một ngọn núi cao,

nhìn xuống chân núi ông thấy có ánh đèn le lói, bèn lần theo ánh đèn tới nơi, thì ra đó là

một ngôi nhà lẻ loi giữa rừng Nhà tu hành xin vào nghỉ trọ Một người đàn bà ra mở cửa, và

nói là chồng đi vắng không dám cho đàn ông

lạ mặt ngủ trọ

Vừa lúc đó, ông chềng của bà ta về, trông mặt mũi vô cùng hung ác Hắn một mực đổ

oan cho ké la mat có ý sàm sỡ với vợ mình,

và đòi giết bằng được nhà tu hành Nhà tu hành chấp tay kêu oan mà kể lể sự tình cùng

gã đàn ông nọ Nghe xong, gã đàn ông địu sắc

mặt, hỏi người tu hành :

- Ta đây đã giết đến bốn mươi mạng người

rồi, đã sát hại nhiều sinh linh quá, không biết

còn tu thành chính quả được nửa không ?

Nhà tu hành liền an ủi :

- Con người ta tu cốt ở tấm lòng, nếu thực

lòng hối cải thì tất là đấng thiêng liêng se biết

tới

Không ngờ vừa nói xong, gã kẻ cướp bèn phanh

ngực áo lấy dao moi tim mình đưa cho thầy tu,

và nhờ ông ta chuyển tới tiên phật, nói xong

liền tắt thở Nhà sư đọc kinh siêu thoát cho

ga dan ông nọ, rồi lại khăn gói lên đường, mang

theo quả tim của người vừa chết

Nhà tu hành rời căn nhà lẻ loi ấy ra đi Lúc

này đang là mùa nóng Trời nắng như thiêu

như đốt Ngày thứ nhất quả tim của kẻ xấu

số bắt đầu nặng mùi, nhà tu hành vẫn cứ gói

kỹ lại mang theo Ngày thứ hai, quả tim sinh

giòi bọ, nhà tu hành vẫn kiên nhẫn mang đi

Đến ngày thứ ba thì mùi hôi thối nông nặc, ruồi

nhang bay theo đen kịt Không thể chịu được

25

nữa; nhà tu hành bèn nghĩ bụng : tu gì cái thăng

kẻ cướp ấy, thôi ta quẳng nó vào bưi cho rảnh

thân Thế là nhà tu hành quảng quả tim nọ

vào bụi cây cạnh đường rồi đi tiếp Đi được một

đoạn, nhà tu hành gặp một cụ già râu tóc bạc phơ nhưng mát mày lại phương phi, hồng hào

Nhà tu hành bèn quỳ sụp xuống lạy, rồi kể lể

bao nhiêu công lao tu hành và đoạn đường vất

vả, cùng ý định tới đây của mình Cụ già đỡ nhà tu hành đậy và phán hói:

- Dọc đường có ai gửi gì không ?

Lúc này nhà tu hành mới sực tỉnh ngộ, bèn quay lai tim qua tim minh đã vứt đi

Tiéc cho phan minh sap thanh chinh qua,

nghe theo lời ông già, nhà tu hành trở lại loanh quanh tìm hết từ bụi này sang bụi khác, hết

ngày này sang ngày khác mà chẳng thấy quả

tim đâu, cứ thế một ngày kia ông ta chết rụi

ở nơi bụi rậm và biến thành chim bìm bịp - Mau lông của chìm nửa nâu nửa đen giống như

chiếc áo của nhà tu hành ngày xưa vây Người ta cho rằng sở dĩ chim bìm bịp cứ hay

chúi rúc hết bụi cây này sang bụi cây khác là

để đi tìm lại quả tim no

PRĂM TỊCH, PRAM LAC

gày xưa, có hai chàng trai, một người tên

à Prăm Tịch, một người tên là Prăm Lắc

Họ rủ nhâu cùng đi tìm thầy học võ nghệ Hai

chàng trai đi tới nhà tổ sư nghề võ tên là Kay-Tài Mư-ra-xi xin làm học trò Thầy dạy võ có cô con

gái là Pia-Chà-Tà, tuổi chạc mười tám, đôi mươi,

tính tình dịu hiền, phúc hậu, mặt mày sáng sủa,

dep dé

Ca hai chang trai đều ngồ ý muốn cưới cô

gái làm vợ Ông thầy thấy khó xử quá, bèn ra

điều kiện, trước sân nhà có sáu cây bồng - bồng?)

hễ ai bắn một mũi tên mà xuyên qua cả sáu

cây thì người ấy được cùng cô gái kết nghĩa trăm năm Hai chàng trai cùng mang cung ra ngoài

sân, nhưng hễ họ giương cung lên ngắm bắn

(1) Pram Tịch, Prăm Lắc : Tên hai chàng trai trong truyện (2) Bồng - bỏng : Là loại cây nhỏ, có 14 to, day, có phấn trắng, người Chăm thường dùng để ủ cơm rượu:

27

thì cả sáu cây bồng - bồng tự nhiên chuyển động

Họ đoán biết đưới đất có con rồng đang cựa mình,

bèn lấy ngón chân cái vẽ bùa bấm vào đuôi rồng

Con rồng đành phải nằm im Hai chàng trai

cùng giương cung bắn, cả hai mũi tên cùng xuyên

qua sáu cây bông - bồng Ông thầy lại nghĩ cách

khác, ông đưa con gái lên ẩn trên một quả núi

xa, trong một hang sâu, rồi lấp cửa hang bằng một hòn đá lớn Sau đó ông trở về nói với hai

chàng trai nọ, ai tìm thấy cô gái trước thì người

đó là chồng cô gái Hai chàng chia nhau đi tìm

Prăm Tịch đi mãi, tìm khắp rừng già, núi

cao, mà chẳng thấy tăm hơi cô gái: Chàng bèn đọc thần chú gọi thổ địa đến hỏi Thổ địa chỉ cho chàng nơi giấu cô gái Chàng tìm đến nơi, hoá phép cho hòn đá tách ra, rồi mang cô gái

ra khỏi hang Chàng đưa cô gái gửi ở nhà thần thổ địa, rồi di tìm Prăm Lắc để cùng về Không

ngờ, chàng vừa đi khỏi thì P'Tao-lu-pu '”) đi qua,

trông thấy cô gái đẹp quá, liền hoá thành một trận cuồng phong khủng khiếp làm thần thổ

địa sợ mà chạy trốn, P”Tao-lu-pu bắt lấy nàng

mang theo

(1) P'Tao-lu-pu : thần bão

Prăm Tịch sau khi tìm được: Prăm Lắc trở

lại nhà thổ địa để đón cô gái thì không thấy

nữa Hai chàng bèn chia nhau đi tìm Prăm Lắc

đi về phía biển, Prăm Tịch lên phía núi Prăm

Tịch ngược lên những ngọn núi cao nhất mà

đi mãi Một hôm chàng gặp một đàn khi rất đông, đầu đàn là một con khỉ cái Prăm Tịch

bị đàn khỉ bắt giữ lại làm chồng khi chúa Chàng

đành phải ở với đàn khỉ mấy năm trời Con khi

cái đẻ ra một con khi con, màu trắng, gọi là

Kra-le Phan vi nhé quê hương xứ sở, phần vì

buồn chán không tìm được nàng Pia-Cha-Tà, một

hôm chàng trốn khỏi hang khi trở về Trên đường

về, mỏi mệt quá chàng nằm nghỉ đưới một gốc

cây to, thì Kra-le tìm thấy chàng Kra-le hỏi tại sao chàng lại trốn đi Prăm Tịch kể lại cho

Kra-le nghe đầu đuôi câu chuyện, và nói rằng

chàng rất lo lắng cho số phận của người con gái nọ Kra-le nghe xong bảo chàng nhổ nước

bọt vào lòng bàn tay trái, rồi lấy ngón trỏ của tay phải đập vào bãi nước bọt ấy, hễ nó bắn

về phía nào thì cứ hướng ấy mà tìm khắc thấy

Chàng làm theo, nước bọt bắn về phía đông

ra-le nói rằng như vậy cô con gái ấy hiện đang

29

ơ phía đông trên đảo Ka-Hoa ngoài biến Nghe vậy Prăm Tịch vô cùng buồn bã, với hai bàn

tay tráng biết lấy đâu thuyền bè mà đến đó tìm nang Kra-le lại gọi cả họ hàng nhà khi đến

giúp Pram Tich Pram Tịch và bây khi nhỏ kéo

nhau:ra bờ biển Bảy khỉ cắn đuôi nhau làm

thành một chiếc cầu nổi, nối từ đất liên ra đảo Nhờ vậy Prăm Tịch đi ra được tới đảo Ka-Hoa Trước lúc đi ra, Kra-le đặn Prăm Tịch phải tìm nhanh cô gái, rồi trở lại ngay Nhưng Prăm Tịch khi đã gặp được cô gái thì lại cùng nhau bày

tỏ nỗi niềm thương nhớ quá lâu, thành thử bầy khi nọ bị sóng đánh mạnh làm đứt hết cả đuôi

Thế là Prăm Tịch và cô gái nọ không trở về đất liền được nữa, họ đành phải sống với nhau

@ tren đảo; Ø)

Trẻ em khi chăn trâu bỏ bị lạc cũng thường

nhổ nước bọt vào tay rồi đập lên đó, nếu nước bọt bán phía nào thì cứ phía ấy mã đi tìm, cũng xuất phát từ chuyện này vậy

(1) Ngày nay người Chảm bói toán điều gì cúng vẫn đọc tới tên

các, nhân ;vật trong truyện.: 'Pia Cha Tà, Pram Tịch, Pram Lac,

Kra le, Kay tai Mưra-xi"

SỰ TÍCH TÁO QUÂN

a có một người sinh được ba đứa con trai,

sống với nhau rất thuận hoà Tuy môi người

con đều đã thành gia thất nhưng vẫn cùng nhau

phụng dưỡng cha già

Trước lúc lâm chung người cha gọi ba con

đến trước mặt dặn rằng :

- Trước khi nhắm mắt cha rất yên lòng thấy

các con biết thương yêu nhau Các con đã hết

lòng lo cho cha từ miếng ăn đến giấc ngủ, nay

cha đã quá yếu, đó là lẽ trời Nếu cha có nhắm mắt, các con hãy nhớ làm đúng theo lời cha

đặn, các con hãy khiéng cha đi, khi nào sợi dây quàng quan tài đứt, thì các con đặt cha tại đó,

dù ở trên đá hay dưới khe suối Các con hãy nhớ kỹ mà làm đúng như vậy,

Ba người con trai cúi đầu vâng dạ Người

cha trăng trối vừa dứt lời thì tắt thở:

31

Ba người con làm đúng như lời cha dặn Sau

khi Hệm kỹ, họ dùng dây quang quan tài cẩn thận, rồi nhằm hướng tây mà khiêng đi Ba anh

em khiêng quan tài đi đã mấy hôm nhưng sợi

day van chưa đứt Một hôm, khi đi trên một

tảng đá lớn thì bỗng nhiên sợi dây đứt Lúc bấy giờ trời đã xế chiều Ba anh em bèn hạ quan

tài người cha xuống ngay trên tảng đá nọ Người anh nói với hai em rằng :

- Chúng ta không thể nào đào huyệt trên

tảng đá này được các em ạ Bây giờ hai em hãy

trở về nhà xem xét nhà cửa, vì ta đi đã lâu

Ta sẽ lần lượt thay phiên nhau túc trực, khi

nào thi thể cha tiêu tán mới thôi

Tối hôm ấy người anh cả chất củi, nổi lửa

ngôi túc trực bên cạnh quan tài Khoảng gà gáy canh đầu, chàng thấy mỏi, dựa lưng vào gốc

cây thiu thiu ngủ Bỗng chàng giật mình vì có

tiếng rên to ngay duéi ché để quan tài, noi chang

nằm cũng chuyển động mạnh Chàng choàng dậy

nhìn chiếc quan tài thì thấy tảng đá đã bị nứt một đường rộng, quan tài bị lún xuống đến nửa vào đường nứt ấy Rồi chàng lại nghe tiếng rên

than cầu cứu từ kẽ nứt dưới quan tài vọng lên:

- Oi, ngột ngạt khó thở quá, ai làm ơn lôi dùm

chiếc quan tài này lên, ta sẽ biếu một hủ vàng Chàng cả nghe vậy bèn hỏi lại rằng :

- Chẳng hay quái vật tên gì ? Hũ vàng ấy hiện ở đâu ? Nếu điều người vừa nói là đúng

sự thật thì ta sẽ cứu cho

Tiếng kêu cứu ấy liên trả lời :

- Ta chính là kgổng long nằm tại chân núi

này Chiếc quan tài ai vừa đặt lên đây đã lọt

vào miệng ta khi ta vặn mình ngáp Vậy xin chang hay làm on kéo lên giúp, ta sẽ trả công

hậu Hũ vàng vừa nói ta chôn dưới gốc cây bồ

để ngay chân núi này về phía mặt trời mọc Nghe quái vật nói vậy chàng nửa tin nửa

ngờ bèn lần đến chân núi, nơi con quái vật vừa chỉ, để xem hư thực ra làm sao Bồng mắt

chàng hoa lên, một hú vàng khối đầy ắp lộ quá nửa Chàng vần hủ vàng lên búc ấy trời

vừa rạng sáng

Hôm sau đến lượt người em thứ hai: Anh

cả dặn dò em kỹ rồi mang hủ vàng về Tối hôm

ấy người em thứ cũng làm đúng như lời người

anh cả đặn Chàng chất củi đốt lửa rồi ngôi

38

cạnh quan tài cha Và chàng củng nghe có tiếng

rên than cầu cứu của khống long fÙ, Rồi chàng được một hú bạc mà khổng long mách là chôn

ở phía tây gốc cây bỏ đê

Đến phiên người em út, chàng cũng đốt lửa, rổi ngồi dựa vào gốc cây đại thọ cạnh quan

tài Khoảng đầu canh tư, chàng đang thiu thiu

ngủ thì nghe tiếng kêu rên từ đưới quan tài

vọng lên:

- Xin chảng trai hãy làm ơn kéo chiếc quan

tải này lên khỏi miệng ta, ta sẽ biếu một bầu linh được '? cải tử hoàn sinh

Nghe.vậy chàng út lấy làm thắc mắc, tại

sao quái vật không cho ta hủ vàng, hũ bạc như hai anh, mà lại chỉ cho một bầu nước thuốc

Nghĩ vậy chàng lên tiếng hỏi quái vật :

- Tai sao lai chi cho ta một bầu nước ? Nước

ấy dùng để làm gì ? Cho ta biết ta sẽ cứu

Con quái vật nói :

- Bầu linh dược ấy linh nghiệm lắm dùng

để cải tử hoàn sinh N, gười hay vật, dà mới chết

(1) Khổng long : con rồng:

(2) Bầu linh được : bầu thuốc cải tử hoàn sinh

hay chết lâu, chỉ cần đem nước thuốc vẩy qua

thì sẽ sống lại

Nghe thần khổng long nói vậy, chàng út bèn đến ngay cây bồ đề trèo lên xem thửứ.' Chàng

thấy nơi ngọn cây có một chiếc bầu nhỏ trong

đựng đầy nước Chàng vừa đem được bầu nước

ấy xuống thì trời cũng vừa rang sang Chang

định trở lại chỗ quan tài để vẩy nước thuốc cứu người cha, đồng thời cũng là xem thử sự

linh nghiệm của thuốc Nhưng khi trở lại thì không thấy chiếc quan tài đâu nữa, và nơi kẽ

đá nứt cũng liên lại Chàng út bèn xách bầu

linh dược ra về

Trên đường về chàng chú ý nhìn xem có con

vật nào nằm chết ngang đường để thử xem nước

có linh nghiệm không Bỗng trước mặt có một con chó chết trương đã lâu ngày Chàng bèn cho thử ngay, vẩy linh dược lần thứ nhất thì thấy da thịt chó liền lại Vẩy lần thứ hai thì

chó thở đều rồi mở mắt sống lại Chàng ut vo

cùng mừng rỡ ôm bầu thuốc đi về nhà, và kể lại chuyện đã xẩy ra với hai người anh

'Từ khi có bầu linh dược, mỗi khi nghe tin

có người chết ở đâu là chàng tìm tới Việc chàng

35

có tài cải tử hoàn sinh chẳng bao lâu đồn khắp

Chàng út trở về thấy người vợ hiển đã nằm

chết trên vũng máu Trong lúc đang nghĩ cách cứu sống người vợ, thì con chó trước kia từ ngoài chạy vào Chàng gọi còn chó lại và nói với nó:

- Này chó, trước kia mi đã chết, nhưng ta

lại cứu sống cho mi Nay vợ ta gặp nạn, bị bọn cướp lấy mất ruột gan, mi hãy vui lòng.cho ta mượn tạm bộ lòng cho vợ ta, cứu xong vợ ta

tôi ta sẽ lại hoàn sinh cho mi, được không ?

Con chó ngoe nguẩy đuôi bằng lòng Chàng

út mổ lấy bộ lòng của éon chó đặt vào thi hài người vợ, rồi lấy linh được vẩy lên khắp thân

hình vớ: Bỗng chốc nàng cựa mình tồi mở mắt

nhìn chàng về ngơ ngác như vừa qua một giấc ngủ mê Chàng ôm lấy vợ kể hết cho nảng nghe

những việc đã qua: Sau đó chàng bảo vợ lấy

miếng giẻ rách để bện làm ruột gan cho con

chó Chàng đem đoạn giẻ nhúng bùn non, rồi

đặt vào bụng chó, dùng linh dược vấy lên Con chó sống lại

"Thấy chồng có thứ thuốc lạ, người vợ vô cùng ngạc nhiên và đâm ra tò mò

Một hôm nhân lúc vắng chồng, nàng bèn

lấy bầu linh dược ra, thò hai ngón tay vào bầu

lấy nước bôi lên mặt: Nàng soi gương thấy mặt

mình trở nên quái dị như mặt quỷ thì hoảng lên, bèn xách cả bầu linh dược trút hết khắp

tử đầu đến chân

That kỳ lạ, khỉ soi lại mình, nàng như không nhận ra mình nứa Tóc dải chấm gót, nước đa trắng như ngọc, mịn màng hồng hào Nàng xinh

đẹp tựa như tiên nữ giáng trần Sự hoá thân

cực kỳ xinh đẹp của nàng làm cho người chồng khi trở về củng hết sức ngạc nhiên, ngơ ngác:

Thay chồng nhìn mình không biết chớp mắt, -

nàng mỉm cười, rồi nhỏ nhẻ kể lại cho chàng

nghe về sự lỡ lầm của mình, và mong chàng

Chàng út hết sức vui mừng khi thấy người

vợ trở nên xinh đẹp tuyệt vời như vậy Nhưng

or

nghĩ lại tiếc linh dược, nên chàng đem trông vào nơi có nước thuốc một khóm hành và một

cây quế

Chưa đầy tuần trăng cây quế đã cao một

thước rưỡi, bụi hành cao hơn hai thước

Tin người vợ chàng út có sắc đẹp tuyệt trần đến tai vua Nhà vua liền cho quân đến bắt nàng

về cung làm vợ Hai vợ chồng rất mực thương

nhau nhưng không dám cãi lệnh vua Hai người ngậm ngùi chia ly, hẹn ngày đoàn tụ

"Thế rồi, một hôm đang lúc thân thờ nhớ vợ,

chàng út nghĩ được một kế hay Chàng nhổ hết

bụi hành và cây quế bỏ vào hai cái thúng, rồi

gánh đi Đến ngoài cổng thành nhà vua chàng

rao £o:

~ Ai mua hành hai thước, quế một thước rưỡi không ?

Cứ thế chàng rao đi rao lại ngày một to hơn

Riêng về người vợ chàng út từ khi bị bắt

về kinh thì tự nhiên cấm khẩu Nhà vua đã

cho mời các lương y cao tay đến chữa chạy nhưng

đều không khỏi Nhà vua cho bày mọợi trò tiêu khiển nhưng cũng đều vô hiệu Vua đã ra lệnh

ban thưởng rất hậu cho những ai có tài chữa

khỏi bệnh cho nàng Nhưng mọi người đều bó tay

Bỗng nghe có tiếng rao hàng lạ lọt vào cung thất, nàng định tâm nghe kỹ Rồi nàng vui sướng gọi một nàng hầu đứng gần đó đến, bảo nó xuống

lầu, mời người rao hàng nọ đem hàng vào cho nàng mua Vừa nghe tiếng nàng thốt ra, nhà vua đã cho đẫn chàng đến Nhà vua cho đuổi hết quân hầu ra ngoài rồi bắt chàng đổi quần

áo rách rưới cho mình Nhà vua muốn chính

mình từ nay sẽ làm cho nàng được khuây khoả

để chiu lam vợ làm chồng với mình

Sau khi mặc xong bộ cẩm bào, đội xong hia

mão của nhà vua vừa đổi, chưa kịp để cho tên

vua tham dâm sắc làm trò mua vui cho nàng,

thì chàng út đã ra lệnh cho quân lính bắt trói

hắn lại, và truyền lệnh nổi lửa hoả thiêu ngay

Thấy có lửa hoá thiêu dưới lầu, người vợ chàng

út tưởng là nhà vua đã truyền lệnh thiêu sống chồng mình nên từ trên lầu nhảy xuống để cùng được chết chung với chồng trên giàn hoả Chàng

út khi thấy vợ mình quyên sinh theo vua thì cho rằng nàng đã bội nghĩa, nên cũng huỷ thân

39

cho: xong, nghĩ vậy chàng bèn nhảy vào đống lửa tu thiêu

Khi lửa tàn, bá quan trong triéu bàn nhau định lập đền thờ vua và hoàng hậu nhưng không

làm cách nào để phân biệt được đâu là so Vua,

nên đành cho lập đền thờ chung, và ban lệnh cho bàn dân từ nay muốn đốt lửa bắc kiểng phải dùng ba hòn đá chụm lại, tựa như ba cái đầu của ba người đã chết thiêu chung vậy Đó là

sự tích tao quân Cũng từ đó có câu ca dao :

Tưởng rằng ông táo thật thà

Hay đâu ông táo một bà hai ông

Thế rồi các cụ già từ đời nay sang đời khác,

thường kể chuyện cho con cháu nghe, sở đi con

chó mỗi khi nghe œó tiếng chân người giầm trên dat thi no sia, vi gay động thổ là động đến

tâm nó vậy