NGƯỜI LÁI ĐÒ SÔNG ĐÀ

Phân tích hình ảnh người lái đò “Người lái đò sông Đà” là một ví dụ khi đã khám phá “chất vàng mười” nơi con người Tây Bắc giản dị mà rất mực anh dũng một vẻ đẹp khỏe khoắn của ông đò Lai Châu trong vượt thác, leo ghềnh, là minh chứng cho ý thơ của Tố Hữu viết cách đây vài chục năm “Yêu biết mấy, những con người đi tới Hai cánh tay như hai cánh bay lên” Ông lái đò ở Lai Châu, nhà ngay tại ngã ba sông Đà Làm nghề lái đò mười năm, con sông chính là một phần máu thịt chảy trong huyết quản để ông dà.

Phân tích hình ảnh người lái đò

“Người lái đò sông Đà” là một ví dụ khi đã khám phá “chất vàng mười” nơi con người Tây Bắc giản dị mà rất mực anh dũng: một vẻ đẹp khỏe khoắn của ông đò Lai Châu trong vượt thác, leo ghềnh, là minh chứng cho ý thơ của Tố Hữu viết cách đây vài chục năm:

“Yêu biết mấy, những con người đi tới Hai cánh tay như hai cánh bay lên”

Ông lái đò ở Lai Châu, nhà ngay tại ngã ba sông Đà Làm nghề lái đò mười năm, con sông chính là một phần máu thịt chảy trong huyết quản để ông dành hết tâm tư thấu hiểu tường tận, cặn kẽ dòng sông Ở cái tuổi 70 bên kia sườn dốc cuộc đời, người lái đò hiện lên với “thân hình cao to và gọn quánh”, tay “lêu nghêu”, giọng “ào ào như nước” hay bả vai có “vết của nâu tròn” mà nhà văn coi là thứ “huân chương siêu hạng” Bằng nhiều từ láy gợi hình, gợi cảm, hình ảnh ví von độc đáo, Nguyễn Tuân đã chạm khắc vào tiềm thức của người đọc một hình ảnh nhân vật người lái đò gần gũi với với môi trường lao động trên sông nước, suốt một đời chiến đấu với sông Đà để tồn tại và xây dựng quê hương Tây Bắc Ông lão cũng không có tên được nhắc tên bởi ông là đại diện cho lớp người lao động vô danh mà ta có thể bắt gặp ở bất cứ đâu Những dòng chữ ấy chấp nên không chỉ

để giới thiệu một con người mà còn để ca ngợi sự gắn bó, yêu quý nghề

Những nét tả ngoại hình của văn nhân cho thấy người lái đò thực sự là người từng trải, thành thạo trong nghề Và chứng minh điều ấy, tác giả đã đặt nhân vật mình vào một hoàn cảnh khốc liệt nhất mà ở đó, những phẩm chất gan dạ và tài hoa được bộc lộ Ấy chính là cuộc vượt thác nguy hiểm chết người, diễn ra nhiều hồi, nhiều đợt như một trận đánh mà đối phương hiện ra với diện mạo và tâm địa “kẻ thù số một của con người” Vốn am hiểu điện ảnh lại có lợi thế là bố cục tán -

tụ của thể loại tùy bút, Nguyễn Tuân như thể một nhà quay phim lão luyện lúc tả bao quát, lúc quay cận cảnh để thâu tóm cục diện cuộc chiến trọn vẹn nhất Bắt đầu từ thế trận với dàn đá hậu,

đá tướng, đá tiền vệ hùng hậu dữ dằn với “mặt hòn đá nào trông cũng ngỗ ngược, hòn nào cũng nhăn nhúm méo mó hơn cả cái mặt nước chỗ này” cùng trận đồ bát quái nhiều thủ đoạn nham hiểm: ba trùng vi, tập đoàn cửa sinh cửa tử, hệ thống boongke hay pháo đài đá chìm nổi, Ân Ngũ Tuyên đã huy động mọi trường từ vựng quân sự, võ thuật, thể thao đặc sắc nhất để cực tả sự chuẩn bị kỹ càng của kẻ thù Ấy vậy mà ông lái đò lại chỉ sở hữu độc một con thuyền sáu mái chèo

Ở trùng vi đầu tiên, sông Đà không khoan nhượng bày ra năm cửa trận, có bốn cửa tử, một cửa sinh, “cửa sinh nằm lập lờ phía tả ngạn sông”, mục đích chính là “ăn chết cái thuyền” Các ngón đòn

về tâm lý như thanh âm trận tiến “hò la vang dậy”, “thanh la não bạt” hay cái điệu “hất hàm”,

“thách thức” cùng cộng hưởng tạo nên không khí áp đảo để mở đường cho các đòn tấn công đều hiểm hóc Sóng nước “đá trái”, “thúc gối”, “đội cả thuyền lên”, “túm lấy thắt lưng ông đò đòi lật ngửa mình ra” rồi lại giở ngón đòn thâm độc nhất là “bóp chặt lấy hạ bộ người lái đò” Tất cả đều được nhân hóa, cường điệu hệt như những tên tướng giặc kiêu căng, hợm hĩnh cùng đội quân đông đảo, dữ tợn, liều mạng bằng tài nghệ của võ sư Trong trận này, người lái đò hai tay giữ mái chèo khỏi bị hất lên khỏi sóng trận địa phóng thẳng vào mình Nhận phải đòn đánh bất ngờ, Ông

đò đã bị thương, nhưng ông vẫn hết sức bình tĩnh “cố nén vết thương”, hai chân vẫn “kẹp chặt lấy cuống lái, mặt méo bệch” Chỉ với 1 câu văn, tác giả đã cực tả chính xác cái đau đớn đột ngột và tận

cùng của ông lái khi bị tấn công Tuy nhiên, ông lái không một chút nao núng, trên cái thuyền sáu

bơi chèo, vẫn nghe rõ tiếng chỉ huy “ngắn gọn tỉnh táo” Có thể thấy rằng đoạn văn nghiêng hẳn về

sự cuồng nộ của Đà giang trong khi lão lái đò luôn giữ tư thế bị động Bút pháp tương phản ấy không phải để cực tiểu hóa vị thế con người trước thiên nhiên, mà trái lại, nhằm mục đích tô đậm thêm sự bình tĩnh, gan dạ và quyết tâm của lão

Nối tiếp ngay trùng vi thứ nhất, vòng thứ hai, thác Sông Đà lại “tăng thêm nhiều cửa tử để đánh lừa con thuyền”, cũng chỉ có một “cửa sinh” nhưng lại bố trí lệch qua phía bờ hữu ngạn Sự nham

hiểm, xảo quyệt, độc ác đó cùng với sức mạnh như thú dữ tiếp tục thử thách sức chịu đựng và lòng gan dạ của con người Nhưng ông lái cũng táo bạo và giàu kinh nghiệm nắm chặt lấy cái bờm sóng

đúng luồng, ghì cương lái Đứa thì ông tránh mà “rảo bơi chèo lên”, đứa thì ông “đè sấn lên mà chặt đôi ra” để mở đường tiến,bám chắc lấy luồng nước đúng mà “phóng nhanh vào cửa sinh”,

“lái miết một đường chéo” về phía cửa đá Đoạn văn sử dụng nhiều động từ, tính từ, phụ từ giúp

miêu tả đúng tư thế và tác phong của người đang cưỡi hổ đá sông Đà đồng thời giàu nhịp điệu, hối

hả, căng thẳng đã tác động mạnh mẽ đến trực cảm người đọc, khiến ta như đang cùng người lái đò vượt ghềnh Qua ngôn ngữ phong phú, đậm kiến thức quân sự, võ thuật, người đọc có thể hình dung về một viên tướng xung trận đầy mưu lược, nắm chắc binh pháp, giàu kinh nghiệm, quyết tâm

Đến vòng thứ ba, ít cửa hơn nhưng bên phải, bên trái đều là “luồng chết” cả, cái “luồng sống” ở

ngay giữa bọn đá hậu vệ của con thác Lúc này hình ảnh ông lái không được miêu tả cụ thể nữa, chỉ thấy con thuyền “vút qua cổng đá cánh mở cánh khép” với ba tầng cửa: cửa ngoài, cửa trong, lại

cửa trong cùng; “như một mũi tên tre xuyên nhanh qua hơi nước, vừa xuyên vừa tự động lái lượn được” Câu văn xuất hiện nhiều động từ với nhịp điệu dồn dập, vừa gợi hình, vừa gợi thanh, cấu

trúc câu đầy sự kiện, hình ảnh so sánh chính xác, tinh tế Từ đó khắc họa sự chủ động, tự tin của ông cũng như chứng thực “tay lái ra hoa” của một bậc thầy vượt thác đáng nể

Thoạt đầu, cuộc đấu tranh giữa con người và thiên nhiên dường như không cân sức nhưng càng

về sau, ta thấy được với mỗi trùng vây, ông lão lại có kế sách khác nhau để giành phần thắng Điều

ấy phải xuất phát từ sự hiểu biết sâu sắc với Đà giang: “Trí nhớ ông được rèn luyện cao độ bằng cách lấy mắt mà nhớ tỉ mỉ như đóng đanh vào lòng tất cả những luồng nước của tất cả những con thác hiểm trở Sông Đà, đối với ông lái đò ấy, như một trường thiên anh hùng ca mà ông đã thuộc đến cả những cái chấm than chấm câu và những đọan xuống dòng ”.” Chính vì vậy “ông lái đã nắm chắc được binh pháp của thần sông, thần đá Ông đã thuộc quy luật phục kích của lũ đá” Người lái

đò là một cá nhân lao động vô danh, làm lụng âm thầm, giản dị, nhờ ý chí kiên cường, bền bỉ, quyết tâm mà chiến thắng sức mạnh của Hóa công đồng thời trở thành đại diện xứng danh “con người” Là người suốt đời phụng hiến cho Cái Đẹp, cây độc huyền cầm của văn học Việt Nam có thói quen nhìn sự vật ở mặt mĩ thuật của nó, cố tìm cho ra ở đấy những gì nên họa, nên thơ Sau Cách mạng, ông bắt đầu tìm thấy chất tài hoa ở nhân dân đại chúng Với ông lái đò, đó là “nghệ thuật lái đò đạt đến mức siêu phàm” và sự bình tĩnh, khôn ngoan để ngày ngày chiến đấu cùng

“con sông hung dữ nhất Đông Dương” Quy luật ở trên con sông Đà là thứ quy luật khắc nghiệt Một chút thiếu bình tĩnh, thiếu chính xác, hay lỡ tay, quá đà đều phải trả giá bằng mạng sống Ông lão lái đò vừa thuộc quy luật của lũ đá nơi ải nước hiểm trở, vừa dũng cảm gan dạ Vì thế, vào trận mạc, ông khôn khéo, bình tĩnh như vị chỉ huy cầm quân tài ba Mọi giác quan của ông lão đều hoạt động trong sự phối hợp nhịp nhàng, chính xác Để rồi, tư thế làm chủ ấy cho phép ông tự do thăng hoa trong tư thế nghệ thuật mà gò nên tuyệt tác kỳ vỹ

Ấy vậy, sau khi vắt kiệt sức mình để thai nghén nên tác phẩm, ông chẳng mảy may tán dương về công sức của mình Nhà văn Nguyễn Tuân đưa ra một lời nhận xét: “Cuộc sống của họ là ngày nào cũng chiến đấu với sông Đà dữ dội, ngày nào cũng giành lấy sự sống từ tay những cái thác, nên nó cũng không có gì là hồi hộp, đáng nhớ.” Đối với người lái đò, hiểm nguy trên dòng sông cũng chính

là một phần đời của ông Phải chăng, đấy cũng là một hình thái của chủ nghĩa anh hùng nơi cuộc sống thường nhật, khi mà hằng ngày người lao động chân chính hiến mình cho lao động, chất chứa

cả một niềm tin yêu, đam mê sâu sắc Đặc biệt trong bối cảnh lịch sang trang ngày ấy, sự tận tụy của họ chính là “thứ vàng mười” trân quý, là động lực để phát triển đất nước rũ bùn đứng dậy sáng lòa như áng thơ của Nguyễn Khoa Điềm:

“Họ đã sống và chết Giản dị và bình tâm Không ai nhớ mặt đặt tên nhưng họ đã làm ra Đất nước”

Cũng phải ca ngợi văn nhân đã phát hiện vẻ đẹp cần lao tinh tế nơi người dân Tây Bắc Có thể nói rằng, người cầm bút chỉ có thể sáng tạo một cách hiệu quả, tối ưu khi mà họ đem tấm lòng, đem

sự chú ý của mình dời đến hiện thực Tức là quá trình viết của văn nhân cũng chính là quá trình sống, trải nghiệm, chiêm nghiệm của họ với cuộc đời hạ giới Và nghiệp viết của Nguyễn Tuân đã phản chiếu chính lối sống “kỹ lưỡng” nơi ông

Nếu như “Không có câu chuyện cổ tích nào đẹp hơn câu chuyện của cuộc sống viết ra”, nếu như cái đẹp đến từ cuộc sống là cái đẹp phong phú và đa dạng nhất thì em hoàn toàn tin “Người lái đò Sông Đà” đã làm được công việc khó khăn đó Bao trùm trong đoạn văn là không khí trận mạc đến

từ nghệ thuật tương phản, âm điệu dồn dập cùng vốn từ, phép so sánh, nhân hóa độc đáo làm nổi bật lên tầm vóc làm chủ thiên nhiên hung bạo của con người lao động bình dị Tất cả tựu trung thể hiện tấm lòng sâu nặng với nhân dân và tư cách nghệ sĩ không thể nghi ngờ của người phu chữ Nguyễn Tuân

Tác phẩm dù viết đã lâu, văn nhân cũng về cõi vĩnh hằng thế nhưng lòng người đọc vẫn hoài niệm mãi vẻ đẹp tài hoa của ông lái đò trước dòng sông Đà cuồng nộ Đây chính là cách Nguyễn Tuân ngợi ca, tôn vinh những người lao động thầm lặng trong công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa Có lẽ thiên tùy bút sẽ còn sống mãi như mà Shchedrin từng nói: "Thi ca nằm ngoài mọi quy luật của bằng hoại, chỉ có nó không thừa nhận cái chết."