Khi tiếng nói sử thi lắng xuống, thì tiếng nói thế sự vang lên trong muôn vàn những sinh hoạt đời thường đang bày ra trước mắt. Nó vùng vẫy, quẫy đạp, vượt qua mọi cấm kị để nói thật to cái sai, cái xấu và cả cái ác đang tồn tại trong xã hội mà trước đó ta hằng ao ước. Giữa bãi cát thơ mộng chìm trong sương, nơi bãi xe tăng hỏng đã vắng tiếng bom, vẫn còn vang tiếng thở dài hiện sinh.
Trang 1Văn chương không phải là chuyện chế câu tạo chữ Trái lại, văn chương là chuyện chưng cất sự sống người mà phổ lên trang giấy Và điều đó đã được chứng minh qua hình tượng người đàn bà hàng chài trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu với
Nguyễn Minh Châu được mệnh danh là “Người mở đường tinh anh và tài năng nhất” của công cuộc đổi mới văn học Sau năm 80, trang văn của ông đã hướng
sự quan tâm đến số phận con người và sứ mệnh người nghệ sĩ Năm 2000, nhà văn được tặng giải Hồ Chí Minh về văn học và nghệ thuật “Chiếc thuyền ngoài xa” là một truyện ngắn luận đề phản ánh triết lý sáng tác của Nguyễn Minh Châu Truyện xoay quanh những phát hiện của nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng, từ đó mở ra biết bao suy ngẫm về cuộc đời đa đoan, đa diện
Nếu chỉ nhìn ở bề nổi, tác giả đã mang đến một người đàn bà đáng thương vô cùng Mụ không có lấy một cái tên, cũng không có bất cứ nét khả dĩ nào về
ngoại hình: “cao lớn”, “thô kệch”, “rỗ mặt, “khuôn mặt mệt mỏi, tái ngắt",
"tấm lưng áo bạc phếch, rách rưới" Về sau ta lại càng xót xa hơn khi biết đến tình cảnh “cả nhà vợ chồng con cái toàn ăn cây xương rồng luộc chấm muối” mỗi khi biển động Cuộc sống của những ngư dân không hề thơ mộng
lãng mạn như hình ảnh “thuyền ngư phủ lạc trong sương” (Xuân Diệu) mà
lam lũ vì gánh nặng mưu sinh, cùng quẫn với hơn chục con người chen chúc trên một chiếc thuyền chật chội trên mặt biển sóng gió Hơn thế, người đàn bà
còn bị chồng dùng thắt lưng đánh đập dã man và tàn bạo mỗi “ba ngày một trận nhẹ, năm ngày một trận nặng”, chịu đựng bao lời mạt sát Những trận
đòn roi ấy không chỉ đả thương thân thể mà còn in hằn vào tâm hồn khiến chị cảm thấy nhục nhã, cảm thấy sự tồn tại của mình hình như là gánh nặng Nó
góp phần dẫn đến sự thu mình của chị ở tòa án huyện hay câu nói “Tại đàn bà chúng tôi đẻ nhiều quá” Nhưng khổ sở hơn cả là việc nơm nớp lo sợ con cái
bị tổn thương khi chứng kiến bạo lực gia đình Xét cho cùng, sự nín nhịn của người đàn bà có phần đáng trách bởi nó cho phép bạo lực leo thang để rồi dẫn đến bao cơ sự Tuy nhiên, mấu chốt của những bi kịch lại đáng thương thay xuất phát từ sự lạc hậu, đói nghèo mà chị, hay những người chài lưới khác, chẳng thể tự thân xoay chuyển
Nguyễn Minh Châu từng tâm niệm rằng: “nếu nhìn sâu khỏi vẻ lỳ đòn, nín nhịn tưởng như nhu nhược của người phụ nữ miền biển ấy, ta sẽ gặp những “hạt ngọc” tâm hồn thật đáng quý trọng, nâng niu Đối với chồng, người đã gây bao đau đớn về thể xác và tinh thần, chị không thấy oán hận mà thương xót và thấu hiểu những nguyên nhân sâu xa của hành động vũ phu ấy Chỉ vì "nghèo khổ, túng quẫn đi vì trốn lính", vì gánh nặng cơm áo của 1 gia đình có tới 10 đứa con
mà từ "anh con trai cục tínơh, hiền lành", người đàn ông đã trở nên "độc dữ" Hơn ai hết, chị hiểu rõ lão cũng là nạn nhân của hoàn cảnh sống khắc nghiệt Vì
lẽ đó, người đàn bà chọn chịu đựng để giải tỏa u uất của chồng Đó là cách xử
Trang 2sự của một người phụ nữ vị tha, nhân hậu, hi sinh đến kì lạ, người hiểu rõ bổn phận của mình và gắng thực hiện
, ta cảm động biết bao trước tình mẫu tử nơi ngườiđàn bàĐối với con, chị Trước hết, nó được chị ý thức sâu sắc như một thiên tính đương nhiên của
người phụ nữ: “Ông trời sinh ra người đàn bà là để đẻ con, rồi nuôi con cho đến khi khôn lớn cho nên phải gánh lấy cái khổ”
Cuộc sống trên mặt biển đầy sóng gió, những đứa trẻ cần sự che chở, bảo vệ
của người mẹ, đó cũng là nguyên nhân khiến chị cho là “đàn bà ở thuyền chúng tôi phải sống cho con chứ không thể sống cho mình như trên mặt đất được” Chính tình thương yêu sâu sắc với con cái đã khiến chị phải nhân
nhục chịu sự đày ải tàn nhẫn của người chồng để con thuyền có người đàn ông khoẻ mạnh, biết nghề, và quan trọng hơn, đó là người bố của những đứa con, người duy nhất trên đời có thể tận tâm, tận lực cùng chị chèo chồng khi phong
ba, cùng làm ăn nuôi nấng đặng một sắp con Cũng vì thương con, muốn bảo vệ các con khỏi bị tổn thương đau đớn mà chị phải xin chồng đưa mình lên bờ mà đánh; rồi cũng vì lo những phản ứng dữ dội của thằng Phát, sợ thằng bé có thể làm điều gì dại dột với bố nó mà chị phải cắn răng gửi thằng con chị yêu thường nhất lên rừng sống với ông ngoại! Tình mẫu tử thiêng liêng cũng là nguyên nhân cho những đau đớn tột cùng của người mẹ Khi bị chồng đánh đập tàn nhẫn, chị
đã lặng lẽ chịu đựng như một người câm, vậy mà khi thằng Phác lao đến đánh
bố để cứu mẹ, chị lại không nén nổi nỗi đau đớn - chị mếu máo gọi con, “ngồi xệp xuống trước mặt thằng bé, ôm chầm lấy nó rồi lại buông ra, chắp tay vái lấy vái để, rồi lại ôm chầm lấy ” Tình thương con đã khiến người mẹ vừa đau đớn, vừa vô cùng xấu hổ, nhục nhã: nỗi đau khi không che chắn nổi cho tuổi thơ của các con được trong sáng, đau thêm nỗi đau của các con khi phải chứng kiến cảnh bộ hành hạ mẹ tàn nhẫn, càng đau hơn bởi từng ngày phải chứng kiến một cách bất lực sự phát triển tính cách của con trong một môi trường sống tăm tối bạo lực Khi nhắc tới những lúc “vợ chồng con cái sống hoà thuận” ở trên
thuyền, khuôn mặt xấu xí của mụ “chợt ửng sáng lên như một nụ cười” - đó là ánh sáng kì diệu toả ra từ vẻ đẹp cảm động của tình mẫu tử, Cam chịu, nhẫn nhục vì con, nên niềm vui của con cũng chính là điểm tựa cho chị trước sóng gió cuộc đời: “vui nhất là lúc ngồi nhìn đàn con tôi chúng nó được ăn no” Những khoảnh khắc ấy tuy bình dị nhưng mấy ai có thể đủ chắt chiu, trân trọng để lấy
đó làm hạnh phúc? Thấp thoáng trong người đàn bà hàng chài, ta lại thấy bóng dáng của những người phụ nữ VN hậu, bao dung, giàu lòng vị tha và đức hi sinh Dưới những
Bên cạnh đó, ta không khỏi cảm phục sự sâu sắc của người đàn bà từng trải Ở tòa án huyện, người đàn bà đã chủ động thay đổi cách xưng hô từ "con"- quý tòa" sang "chị - các chú" tức là chuyển từ mối quan hệ thứ bậc sang quan hệ thân sơ Chính cách chuyển đổi ấy đã buộc Phùng và Đẩu tiếp nhận câu chuyện của cuộc đời mình ở một vị thế khác Chị đã giúp họ hiểu ra những nghiệt ngã
của cuộc đời, đã chỉ rõ sự thiếu thực tế của họ: “Lòng các chú tốt, nhưng các chủ đầu có phải là người làm ăn đâu có hiểu được cái việc của các người
Trang 3làm ăn lam lũ, khó nhọc” Chị giúp họ nhận ra sự khó khăn gấp bội của những
người đàn bà trong cuộc mưu sinh bấp bênh và luôn tiềm ẩn những đe doạ bất ưng trên mặt biển: “chưa bao giờ các chú biết như thế nào là nỗi vất vả của người đàn bà trên một chiếc thuyền không có đàn ông” Trước bão của biển, bão của đời, hạnh phúc của người đàn bà dường như chẳng còn quan trọng bằng sự sống, sự tồn tại Với kết luận chua chát của Đẩu về cái nghịch lí xót xa, người đàn bà sông nước đã có một lời đáp thật nhẹ nhàng, thấm thía: “Cũng có khi biển động sóng gió chứ chú”! Tiếng thở dài của Đấu, câu hỏi băn khoăn, ái ngại của Phùng, cảm giác bất lực của cả hai người khi nhận ra những giải pháp xuất phát từ lòng tốt và thiện chí của họ trở nên phi thực tế đã tạo ra một đối sánh với người đàn bà từng trải hiểu đời, hiểu người, hiểu tất cả những sự có thể và không thể của cuộc sống đời thường Sự sâu sắc của chị khiến người đọc cảm phục nhưng cũng xót thương hơn cho một kiếp người khi sự sâu sắc được đổi bằng mồ hôi, nước mắt và cay đắng, nhọc nhằn!