Việc đặt tên cho bài kí đã lưu ý người đọc về vẻ đẹp của sông Hương gợi lên sự biết ơn đối với những người đã khai phá miền đất này.. Đọc-hiểu văn bản: 1 Vẻ đẹp của sông Hương nhìn từ gó
Trang 1AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG?
(Hoàng Phủ Ngọc Tường)
I Tìm hiểu chung:
1) Tác giả:
- Hoàng Phủ Ngọc Tường sinh năm 1937 tại thành phố Huế, quê gốc ở Quảng Trị Ông là nhà văn chuyên về bút ký Nét đặc sắc trong sáng tác của ông là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất trí tuệ và tính trữ tình, giữa nghị luận sắc bén với suy tư đa chiều được tổng hợp từ vốn kiến thức về triết học, văn hóa, lịch sử, địa lý,
- Năm 2007, ông được tặng giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật
- Tác phẩm chính: Ngôi sao trên đỉnh Phu Văn Lâu (1971), Rất nhiều ánh lửa (1979),
Ai đã đặt tên cho dòng sông? (1986)
2) Tác phẩm:
- Tác phẩm Ai đã đặt tên cho dòng sông? là bài bút kí xuất sắc, viết tại Huế ngày
4-1-1981, in trong tập sách cùng tên Đoạn trích gồm phần thứ nhất và phần kết
-Ý nghĩa nhan đề: nhan đề là một câu hỏi, diễn tả tâm trạng của nhà văn khi đứng trước vẻ đẹp của sông Hương Để trả lời cho câu hỏi ấy, tác giả đã mượn một huyền thoại đẹp để lý giải cái tên sông Hương
Việc đặt tên cho bài kí đã lưu ý người đọc về vẻ đẹp của sông Hương gợi lên sự biết ơn đối với những người đã khai phá miền đất này
Ca ngợi vẻ đẹp của sông Hương-dòng sông gắn bó với lịch sử, địa lý, văn hóa xứ Huế Đồng thời thể hiện niềm tự hào về vẻ đẹp của dòng sông.
- Thể loại bút kí: bút kí là ghi lại những con người thật và sự việc mà nhà văn đã tìm hiểu, nghiên cứu cùng với những cảm nghĩ của mình, nhằm thể hiện một tư tưởng nào
đó Bút kí thường không sử dụng yếu tố hư cấu vào việc phản ánh hiện thực
II Đọc-hiểu văn bản:
1) Vẻ đẹp của sông Hương nhìn từ góc độ địa lí:
a) Vẻ đẹp của sông Hương ở vùng thượng nguồn: sông Hương ở thượng lưu mang vẻ đẹp của hai tính cách đối lập:
- Ở khu vực thượng nguồn, sông Hương được gọi là bản trường ca của rừng già
với những tiết tấu khác nhau: mãnh liệt qua những ghềnh thác, cuộn xoáy trong cơn lốc, dịu dàng say đắm giữa những dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ quyên rừng
Con sông toát lên vẻ đẹp của một sức sống mãnh liệt, vừa hùng tráng vừa trữ tình như một bản trường ca bất tận của thiên nhiên Câu văn dài, nhiều vế liên tục đã gợi cái dư vang của trường ca Bên cạnh phép điệp cấu trúc, tác giả đã sử dụng động từ mạnh tạo âm hưởng
Trang 2hùng tráng, mạnh mẽ của con sông giữa rừng già Đồng thời những liên tưởng chính xác và tinh tế đã gợi nên hình ảnh cuộn xoáy như cơn lốc với những màu sắc rực rỡ
Không dừng lại ở đó, tác giả còn tưởng tượng dòng sông “như một cô gái di-gan phóng khoáng và man dại” Biện pháp nhân hóa cùng liên tưởng thú vị, độc đáo, tác giả ví con sông như một cô gái với lối sống tự do, phóng khoáng l, như khắc sâu vào tâm trí người đọc, vẻ đẹp hoang dại nhưng rất tình tứ của con sông Rừng già đã hun đúc cho con sông một bản lĩnh gan dạ, một tâm hồn tự do, trong sáng
-Khi chảy qua miền địa hình hiểm trở , sông Hương mang vẻ đẹp dữ dội Nhưng khi ra khỏi rừng già, sông Hương nhanh chóng mang một vẻ đẹp “dịu dàng và trí tuệ, trở thành người mẹ phù sa của một vùng văn hóa xứ sở”, ôm ấp, che chở, bồi đắp cho xứ Huế Có thể nói, sông Hương là khởi nguồn, là sự bắt đầu của không gian văn hóa Huế Không có sông Hương thì không có nền văn hóa xứ Huế, sông Hương vươn mình chảy ra biển bằng cửa Thuận An Sông Hương duy trì bồi đắp “ phù sa” cho cả một vùng văn hóa thẩm mĩ, được hình thành ở hai bên dòng sông Con sông âm thầm chảy lặng lẽ, cống hiến qua nhiều thế kỉ
Sông Hương mang vẻ đẹp của một sức sống mãnh liệt, hoang dại Rừng già đã mang đến cho dòng sông một bản lĩnh gan dạ, một tâm hồn tự do và phóng khoáng Nhưng sông Hương cũng có lúc dịu dàng, sâu lắng Tính cách ấy được thể hiện qua những so sánh, nhân hóa, những hình ảnh đầy ấn tượng.
Những câu văn miêu tả sông Hương ở thượng lưu mang đậm chất sử thi nhưng cũng không kém phần lãng mạn, tạo nên âm hưởng hào hùng nhưng cũng mượt mà say đắm Nếu Nguyễn Tuân đã góc cạnh sắc sảo miêu tả cái dữ dội, mãnh liệt của dòng sông Đà giống như một bản thiên anh hùng ca thì Hoàng Phủ Ngọc Tường lại viết dòng sông Hương đúng là một bản trường ca của rừng già
b) Vẻ đẹp của sông Hương khi chảy qua vùng đồng bằng:
-Trong hành trình chảy về đồng bằng, nhà văn đã nhận ra sự thay đổi về tính cách của sông Hương Bởi lẽ trước khi trở thành người tình chung thủy của cố đô, sông Hương đã trải qua một hành trình đầy gian truân và nhiều thử thách
-Hành trình xuôi dòng của sông Hương được xem là hành trình tìm người tình trong một câu chuyện tình yêu nhuốm màu cổ tích Giữa cánh đồng Châu Hóa nhiều hoa dại, sông Hương như người tình mong đợi đến đành thức người gái đẹp nằm ngủ mơ màng Nhưng ngay sau khi ra khỏi rừng, sông Hương bỗng bừng lên sức sống và niềm khát khao của tuổi thanh xuân Kiến thức địa lý đã giúp tác giả miêu tả tỉ mỉ sông Hương với những khúc quanh
và lưu vực của nó Sông Hương về xuôi như một cuộc tìm kiếm có ý thức Nó chuyển dòng liên tục Nó có một vóc dáng mới, một sức sống mới, đầy khát khao, mãnh liệt, lãng mạn,
Trang 3“vòng giữa khúc quanh đột ngột uốn mình theo những đường cong thật mềm” Hành trình của sông Hương thật gian truân, phải vượt qua nhiều thử thách, hàng loạt chướng ngại vật: điện Hòn Chén, vấp Ngọc Trản, bãi Nguyệt Biều, Lương Quán Nhờ đó sông Hương lại có
cơ hội phô hết vẻ đẹp của mình-một vẻ đẹp đầy gợi cảm “dòng sông mềm như tấm lụa” khiến cho sông Hương trở nên biến ảo vô cùng
Với lối hành văn uyển chuyển, đa dạng, giàu hình ảnh, tác giả đã diễn tả đa dạng những bước đi của sông Hương Hành trình về xuôi của sông Hương không đơn điệu mà nó còn gợi cho người đọc nhiều thú vị bất ngờ
Sông Hương không chỉ mang vẻ đẹp của đường nét, hình khối, mà nó còn mang vẻ đẹp đa màu biến ảo do những phản quang nhiều màu sắc trên nền trời tây nam thành phố, nên màu nước sông Hương “sớm xanh, trưa vàng, chiều tím”
- Sông Hương mang vẻ đẹp trầm mặc, khi lặng lẽ chảy dưới chân những rừng thông u tịch với những lăng mộ âm u mà kiêu hãnh của các vua chúa triều Nguyễn Dòng sông mang màu sắc của triết lý, cổ thi khi đi trong âm hưởng ngân nga của tiếng chuông chùa Thiên Mụ
Nhà văn đã nhân hóa dòng sông như cô gái dịu dàng mơ mộng đang khao khát đi tìm thành phố tình yêu Dòng sông như mang trong lòng một nỗi bồn chồn trước giờ phút hệ trọng là sẽ gặp thành phố tương lai của nó Sông Hương có vẻ đẹp bình dị nhưng không tầm thường, trầm mặc nhưng không ủy mị, dịu dàng nhưng vẫn tiềm ẩn khí mạnh của đất đai.
c) Vẻ đẹp của sông Hương ở giữa lòng thành phố:
- Từ ngoại ô Kim Long, sông Hương cảm thấy yên tâm và vui tươi hẳn lên khi bắt gặp cầu Tràng Tiền, bởi nó đã tìm được đúng hướng
- Dưới cái nhìn trữ tình của nhà văn, sông Hương hiện lên thật dịu dàng, nữ tính “sông Hương uốn một cánh cung rất nhẹ nhàng sang đến đảo Cồn Hến; đường cong ấy làm cho dòng sông mềm hẳn đi, như một tiếng “vâng” không nói ra của tình yêu”
- Sông Hương được ví với điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế Tác giả đã nhìn sông Hương dưới góc độ của âm nhạc, dòng sông như một điệu tình cảm chậm rãi Điệu chảy lặng lờ của sông Hương giống như “những vấn vương của một nỗi lòng” Sông Hương mang vẻ đẹp êm đềm, trầm lắng Nó bình thản, chậm rãi như chính tâm tình của người Huế vậy
- Tác giả đã tinh tế nhận ra sự khác biệt giữa sông Hương và những con sông nổi tiếng trên thế giới Nét giống nhau là những con sông này đều nằm ngay giữa lòng thành phố yêu quý của mình Còn nét khác biệt là sông Nê-va băng băng lướt qua trước cung điện Pê-téc-bua để ra bể Ban-tích, mà lưu tốc của nó “không kịp cho lũ hải âu nói một điều gì với bạn
Trang 4của chúng đang ngẩn ngơ trong theo” Còn sông Hương thì chảy lặng lờ trôi chậm thật chậm,
cơ hồ chỉ còn là một mặt hồ yên tĩnh, như một điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế Sông Hương khác với sông Xen, sông Đa-Nuýp, là thành phố có cảnh “lập lòe trong đêm sương những ánh lửa thuyền chài của một linh hồn mô-tê xưa cũ” Nhà văn đã lý giải lưu tốc của dòng sông ở góc độ địa lý “những chi lưu ấy cùng với hai hòn đảo nhỏ trên sông đã làm giảm hẳn lưu tóc của dòng nước.”
Chuẩn bị rời thành phố để ra biển cả:
-Tình cảm của dòng sông Hương dành cho thành phố Huế rất sâu nặng Sông Hương chảy chậm, điệu chảy lặng lờ vì nó quá yêu thành phố, muốn được nhìn ngắm nhiều hơn nữa thành phố thân thương trước khi phải rời xa Tình cảm của sông Hương đối với Huế cũng chính là tình cảm của tác giả đối với sông Hương và xứ Huế thơ mộng Dòng sông như chùn mình như chờ đợi, như mơ màng, suy ngẫm, như muốn giữ lại những gíá trị cổ xưa Những đêm rằm tháng 7 với muôn ngàn ánh hoa đăng quyến luyến không nỡ xa Nên trước khi ra biển, dòng sông ngập ngừng như muốn đi, muốn ở, chao nhẹ trên mặt nước như những vấn vương của một nỗi lòng Khi đi chắc chắn sẽ dùng dằng nuối tiếc Sông Hương “đột ngột đổi dòng ” để gặp lại thành phố lần cuối giống như nàng Kiều chí tình trở lại tìm Kim Trọng trong đêm tình tự
Sông Hương được khám phá, phát hiện ở sắc thái, tâm trạng Dòng sông không chỉ là một người đẹp mà còn là một người có tâm hồn, có tình cảm sâu nặng như chính con người Huế Sông Hương gặp thành phố Huế như đến với điểm hẹn của tình yêu Những hình ảnh đầy ấn tượng, những liên tưởng, so sánh bất ngờ thể hiện tình yêu say đắm của nhà văn đối với sông Hương và xứ Huế.
2) Vẻ đẹp của sông Hương nhìn từ góc độ lịch sử:
- Sông Hương là dòng sông của sử thi, được viết giữa màu cỏ là xanh biết: sông Hương sống trọn vẹn với đất nước với dân tộc theo suốt chiều dài lịch sử của quá trình dựng nước và giữ nước
- Với cái nhìn sắc sảo, trí tưởng tượng phong phú, tác giả nhìn dòng sông Hương chẳng khác nào một dũng sĩ bảo vệ biên giới phía Nam thời trung đại, là chứng nhận cũng là nạn nhân của thế kỷ 19 với máu của những cuộc khởi nghĩa
và từ đấy sông Hương đã đi vào thời đại, CMT8 bằng những chiến công rung chuyển trong những năm tháng bi tráng khác của lịch sử với cuộc kháng chiến chống Mĩ
Sông hương cuộn sóng khóc thương cho những di sản văn hóa bị đế quốc Mĩ tàn phá.
3) Vẻ đẹp của sông Hương nhìn từ góc độ đời thường:
Trang 5- Trong cuộc sống đời thường sông Hương mang vẻ đẹp giản dị của một người con gái dịu dàng của đất nước
- Khi tổ quốc cần, nó sẵn sàng hiến mình làm nên những chiến công Sự thay đổi bất ngờ này của sông Hương mang vẻ đẹp của đất nước, con người VN, suốt mấy nghìn năm qua
Lịch sử hùng tráng và độ thường giản dị cho thấy sông Hương thích ứng với mọi hoàn cảnh, với không gian và thời gian khác nhau Điều đó không chỉ khiến cho dòng sông luôn mới mẻ trong cảm nhận con người mà còn có thêm vẻ đẹp mới mang dáng vóc của quê hương xứ sở
4) Vẻ đẹp của sông Hương nhìn từ góc độ văn học , thi ca:
- Sông Hương mang vẻ đẹp của nền âm nhạc cổ điển Huế
- Sông hương là dòng sông của thi ca là nguồn cảm hứng dạt dào bất tận- “ dòng sông
ấy không bao giờ tự lặp lại mình ” trong cảm hứng riêng của các nghệ sĩ , mỗi nhà thơ đều có khám phá riêng về nó
+ Là dòng sông trắng, lá cây - xanh trong cái nhìn tinh tế của Tản Đà
+ Sông Hương mang vẻ đẹp “ như kiếm dụng trời xanh ” trong khí phách của Cao Bá Quát
+ Là nối quan hoài vạn cô với bóng chiều bảng lảng trong hồn thơ của bà Huyện Thanh Quan
+Là dòng sông với sức mạnh phục sinh của tâm hồn trong thơ Tố Hữu
Vẻ đẹp muôn màu của sông Hương đã làm nên điều lạ lùng của thơ ca Dòng sông ấy sẽ mãi mãi tuôn chảy dạt dào trong nguồn mạch thi ca dân tộc “ không ai tắm 2 lần trên 1 dòng sông” “ Cô gái sông Hương “ luôn biết làm mới mình, không chịu lặp lại mình, đem lại chất sáng tạo cho người nghệ sĩ.
III Tổng Kết:
Đoạn trích bài bút kí AĐĐTCDS ? Là đoạn văn xúc tích và đầy chất thơ về sông Hương Nét đặc sắc làm nên sức hấp dẫn của đoạn văn là những xúc cảm sâu lắng được tổng hợp từ một vốn hiểu biết phong phú về lịch sử, văn học, địa lí và văn chương củng một văn phong tao nhã, hướng nội tinh tế và tài hoa