Triết lí trong câu đố của người Việt

Trong quá trình tìm hiểu, câu đố những năm gần đây đã có sự nghiên cứu ở một số góc độ khác nhau. Nhưng ở góc độ triết lí thì chưa có một ai nghiên cứu về vấn đề này. Với những căn cứ trên, tác giả đã mạnh dạn chọn đề tài: Triết lí trong Câu đố của người Việt làm đề tài nghiên cứu của mình. Với mong muốn tìm hiểu sâu hơn và từ đó khẳng định những giá trị - sức sống của Câu Đố trong nền văn học dân gian và đời sống tinh thần của người Việt.

TRIẾT LÍ TRONG CÂU ĐỐ CỦA NGƯỜI VIỆT

Lê Thị Mỹ Lanh, Lớp K61A, Khoa Triết học

GVHD: ThS Bùi Thị Thủy

Tóm tắt: Ý nghĩa triết lí trong kho tàng Câu Đố vô cùng to lớn, phong phú và muôn hình, muôn vẻ Đó

là những di sản, những viên ngọc sáng lấp lánh của đời sống tinh thần người Việt mà chúng ta cần gìn giữ bảo tồn và phát huy hơn nữa Mặc dù đó là những triết lí mang tính kinh nghiệm, là những khái quát ngẫu nhiên bề ngoài, không được biểu hiện thành những nguyên lí, quy luật nhưng nó chứa đựng những nội dung hết sức đúng đắn, thể hiện cách nhìn, cách nghĩ của cha ông ta từ xưa được rút

ra qua thực tiễn quá trình lao động sản xuất Khai thác yếu tố triết lí trong Câu Đố trong một chừng mực nhất định còn hạn chế, vì vậy rất cần hơn nữa sự đầu tư chuyên sâu về khía cạnh này

Từ khóa: Triết lí trong Câu Đố, Câu Đố

I MỞ ĐẦU

Văn học dân gian đóng một vai trò rất quan trọng trong sự hình thành và phát triển nền văn học của dân tộc: nghĩa là sáng tác dân gian luôn là cơ sở nền tảng vững chắc và là cốt lõi của văn học thành văn, văn học viết,… Việc nghiên cứu văn học dân gian của chúng ta trong nhiều thập kỉ qua vẫn không ngừng được tiến hành và phát triển; văn học dân gian đã là đối tượng quan tâm của nhiều thế hệ các nhà khoa học và những thành tựu đạt được về lĩnh vực nghiên cứu này rất đáng ghi nhận Các nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu quá trình phát triển của nền văn học dân gian trên cơ sở tìm hiểu sự ra đời; tiến hành phân loại và nhận diện các thể loại, xem xét đặc trưng và tính chất, nội dung và hình thức của chúng; tìm hiểu mối quan hệ, ảnh hưởng giữa văn học dân gian và văn học thành văn trong từng giai đoạn, từng thời kì; tìm hiểu mối quan hệ giữa văn học dân gian với văn nghệ dân gian và văn hóa dân gian, văn học và văn hóa học

Thế nhưng, trong các thể loại văn học dân gian: Thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, truyện cười, ngụ ngôn, vè, tục ngữ, thành ngữ, câu đố, ca dao, văn học dân gian dân tộc thiểu số, sân khấu dân gian thì Câu Đố được đánh giá là thể loại ít được các nhà nghiên cứu chú ý đến Không có quá nhiều sách viết về Câu Đố với tư cách là sự tìm hiểu chuyên sâu Cho dù hoạt động Đố - Đáp trước đây vốn là hình thức sinh hoạt văn nghệ dân gian khá phổ biến ở nông thôn Từ Bắc đến Nam, mọi lứa tuổi, mọi tầng lớp, ai ai cũng thuộc vài ba Câu Đố và cũng không ít lần được người khác đố

Theo những nghiên cứu của tác giả Nguyễn Văn Trung thì Câu Đố rất khó xác định được ra đời lúc nào hay thời điểm nào và Archer Taylor đã khuyến cáo: Có lẽ đường lối hành động đúng đắn nhất cho người đi vào nghiên cứu phong tục dân gian là tránh những cạm bẫy của bất kì lí thuyết nào về nguồn gốc có tính cố định Một số phong tục dân gian

có thể đã xuất hiện theo nhiều nguồn, một số khác có thể đã được truyền đi bằng sự phổ biến sau khi xuất phát từ một điểm trong không gian và thời gian Một số phong tục dân gian phản ánh lịch sử và thực tại khách quan, một số khác hình như lại phản ánh óc tưởng tượng và thực tại tâm lícon người Mỗi phong tục dân gian khi nghiên cứu cần được xem xét phê phán trên một cơ sở riêng tùy theo những bằng chứng có thể sử dụng được, hơn là

ghép nó vào một cái khung lí thuyết tiên nghiệm, cứng nhắc một cách mù quáng Để có được sự phổ biến rộng rãi và trường tồn theo thời gian như vậy cho đến bây giờ, Câu Đố chắc chắn có nhiều vai trò, vị trí quan trọng và chứa đựng nhiều yếu tố sâu sắc Chính vì lẽ

đó đã gây ra sự tò mò của chính bản thân tác giả

Trong quá trình tìm hiểu, Câu Đố những năm gần đây đã có sự nghiên cứu ở một số góc độ khác nhau Nhưng ở góc độ triết lí thì chưa có một ai nghiên cứu về vấn đề này

Với những căn cứ trên, tác giả đã mạnh dạn chọn đề tài: Triết lí trong Câu Đố của người

Việt làm đề tài nghiên cứu của mình Với mong muốn tìm hiểu sâu hơn và từ đó khẳng

định những giá trị - sức sống của Câu Đố trong nền văn học dân gian và đời sống tinh thần của người Việt

II NỘI DUNG

1 Khái quát về câu đố

Theo tác giả Đặng Hấn thì nguyên nhân đầu tiên là từ phía bản thân Câu Đố Vì Câu

Đố thường được sử dụng trong sinh hoạt tập thể, thông qua hoạt động Đối - Đáp, nên người ứng tác cũng không có ý định ghi lại để lưu danh Và việc Đối - Đáp như vậy sẽ dẫn đến chất lượng nghệ thuật phần lớn là chưa đạt tới mức tinh khéo Nguyên nhân tiếp theo

là bởi từ phía các nhà nghiên cứu và thưởng thức Câu Đố Câu Đố thường được viết dưới dạng những câu văn vần cho dễ nhớ, dễ truyền miệng nhau Có thể vì vậy mà dễ nhầm tưởng là ca dao, tục ngữ Từ đó cho rằng, Câu Đố là thể loại thơ dở mà thơ dở thì không cần phải lưu giữ đấy là điều tất nhiên Bên cạnh đó, theo tôi còn nguyên nhân nữa làm Câu

Đố ít được chú ý đến đó là xuất phát từ mục đích của Câu Đố, “mục đích chỉ gọi tên đúng

sự vật” Câu Đố đưa ra không cần phải tuân theo một quy tắc khắt khe nào, chỉ cần có lời

đố và lời giải Lời đố cũng không có một khuôn phép nào hết, miễn là càng gây khó khăn, càng phức tạp cho người ứng đối thì càng tốt và nội dung có liên quan đến vật đố

1.1 Khái niệm Câu Đố

Câu Đố được định nghĩa, lí giải theo nhiều cách khác nhau song theo tôi: Câu Đố là

thể loại văn học dân gian; gồm hai bộ phận, bộ phận lời đố và bộ phận lời giải (vật đố); phản ánh sự vật hiện tượng theo lối nói chệch Khi sáng tạo Câu Đố, người ta tìm đặc trưng và chức năng của từng vật cá biệt và sau đó phản ánh thông qua sự so sánh, hình tượng hóa,…

1.2 Phân loại Câu Đố

Trong phạm vi nghiên cứu đề tài, chúng tôi nhấn mạnh đến cách phân loại theo chủ

đề tức là theo nội dung của lời giải bao gồm các chủ đề sau:

1) Thực thể và hiện tượng tự nhiên; 2) Thời gian; 3) Động vật; 4) Thực vật; 5) Đồ vật; 6) Con người và hoạt động của con người; 7) Tên đất, tên người; 8) Tri thức văn hóa; 9) Đố chữ, đố phát âm

1.3 Đặc trưng của Câu Đố

Mục đích của việc xác định đặc trưng thể loại Câu Đố là để nhận diện nó từ phía bản chất cũng như hình thức thể hiện Xác định được đặc trưng thể loại cũng có nghĩa là tìm ra một ranh giới tương đối giữa Câu Đố với các thể loại văn học dân gian gần gũi khác Câu

đố có hai đặc trưng cơ bản: Câu Đố là một trò chơi trí tuệ bằng ngôn từ và Câu Đố là một

bài toán đặc biệt

Tóm lại, đặc trưng thứ nhất thể hiện bản chất văn hóa xã hội của Câu Đố và cũng là chức năng thề loại của nó Đặc trưng thứ hai thể hiện bản chất nghệ thuật của Câu Đố Đây cũng là tiêu chí nhận diện Câu Đố Câu Đố là điển hình của sự kết hợp hài hòa giữa bản chất văn hóa và bản chất nghệ thuật trong folklore

Những lí thuyết trên đây là cơ sở cho tôi nghiên cứu về Câu Đố dân gian của người Việt Khái niệm, phân loại cũng như đặc trưng dù có rất nhiều quan điểm khác nhau song chúng đều thống nhất tạo nên những góc nhìn đa diện, từ đó cho chúng ta những quan điểm toàn diện, chính xác hơn về Câu Đố và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong việc nghiên cứu sâu hơn về đề tài này

2 Một số triết lí của người Việt trong Câu Đố

Triết lí được hiểu theo nhiều nghĩa và theo tôi: Triết lí được hiểu là những điều được

rút ra từ kinh nghiệm, vốn sống, được phát biểu ngắn gọn súc tích và mang tính giáo dục sâu sắc Triết lí như một kim chỉ nam cho hành động hay lối sống của con người

2.1 Triết lí về Đạo làm người trong câu đố

Tư tưởng về lòng biết ơn hay triết lí “về nguồn”

Tình yêu thương, chung thủy sâu sắc của con người hay triết lí “trầu cau”

Quan niệm về đối nhân xử thế hay triết lí “chính nhân quân tử”

2.2 Một số triết lí về thế giới tự nhiên

Quan niệm về sự vận động biến đổi của sự vật hiện tượng hay triết lí “biến” trong Câu Đố

Mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng hay triết lí “nhìn gà hóa quốc” trong Câu Đố Mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả hay triết lí “nhân - quả” trong Câu Đố

III KẾT LUẬN

Hội nhập quốc tế mang lại cho Việt Nam nhiều thuận lợi nhưng cũng không ít khó khăn và vấn đề dân tộc được đặt lên hàng đầu Đảng ta xác định bảo vệ Tổ quốc bằng sức mạnh tổng hợp, nhưng trước hết, đó là sức mạnh tinh thần, sức mạnh của nền văn hóa Việt Nam, sức mạnh của cả dân tộc Việt Nam Không phải chỉ đến Nghị quyết số 28-NQ/TW (khóa XI) về Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới Đảng ta mới đặt ra vấn đề này mà trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta luôn coi trọng mặt trận văn hóa mà cốt lõi của nó là bản sắc văn hóa truyền thống, văn hóa chính trị Việt Nam Đặc biệt sự ra đời của Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) đã đánh dấu bước phát triển mới về đường lối giữ gìn và phát huy nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc của Đảng ta Theo đó, phương hướng chung của sự nghiệp phát triển văn hóa được Đảng ta đề ra là

“… phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn

hóa nhân loại, làm cho văn hóa thấm sâu vào toàn bộ đời sống và hoạt động xã hội, vào từng người” Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước thời kì quá độ lên CNXH (bổ sung, phát

triển năm 2011) Đảng ta tiếp tục hoàn chỉnh: “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm

đà bản sắc dân tộc, phát triển toàn diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, tiến bộ; làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển” Để làm được điều đó chúng ta vừa phải chọn lọc những tinh hoa văn hóa thế

giới vừa giữ gìn nét văn hóa truyền thống ngàn năm của dân tộc Trước tình hình trên thì việc bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là một việc làm hết sức cần thiết, bao gồm

cả việc nghiên cứu - làm sâu sắc hơn các thể loại của văn học dân gian trong đó có cả Câu

Đố, đặc biệt là từ chính những triết lí trong Câu Đố của người Việt Đó là những triết lí thấm đượm tính giáo dục nhân văn sâu sắc Bên cạnh đó, trong Câu Đố còn là những triết lí về thế giới tự nhiên thể hiện khả năng tư duy, tư tưởng biện chứng sơ khai của người Việt ta Triết

lí đó góp phần đa dạng thêm những giá trị của Câu Đố nói riêng và của nền văn học dân gian Việt Nam nói chung Rõ ràng, Câu Đố là một thể loại văn học dân gian cần phải được quan tâm bảo tồn và phát huy hơn nữa Đó cũng là một cách nhằm giáo dục lòng yêu nước, niềm

tự hào, tự tôn của dân tộc Việt

TÀI LIỆU THAM KHẢO [1] Ninh Viết Giao, Câu đố Việt Nam, NXB Văn Sử Địa, 1985

[2] Đặng Hấn, Câu đố xưa và nay, NXB Thanh Niên, 2006

[3] Bùi Thị Thu Huyền, Câu đố dân gian của người Việt xét trên bình diện ngôn ngữ

học, Luận văn Thạc sĩ Ngôn ngữ học, Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, 2009

[4] Hồ Sĩ Quý, Mấy suy nghĩ về triết học và triết lí, Tạp chí Triết học, Số 3, 1998

[5] Nguyễn Văn Trung, Câu đố Việt Nam, NXB Tp Hồ Chí Minh, 1986

[6] Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, Tổng tập văn học dân gian Việt Nam (Tập 3, Câu

đố), NXB Khoa học Xã hội, 2005