KHÁM PHÁ CON QUỶ TRONG BẠN – ALAN WATTS Viễn Trần dịch từ bài nói chuyện “Exploring your dark side” “Tôi cho rằng, có 2 thứ mà khi sống mọi người nên suy tư về Thứ nhất, thỉnh thoảng ta nên suy nghĩ về cái chết, chiêm nghiệm về cái đầu lâu cùng những xương với xương, rồi tự hỏi mình rằng sẽ thế nào nếu một ngày ta chìm vào giấc ngủ và không bao giờ thức dậy nữa Đây hẳn là một trải nghiệm u tối, nhưng nó như phân bón vậy, cho cây trồng sự màu mỡ và nhiều thứ khác, suy tư về cái chết và chấp nhận.
Trang 1KHÁM PHÁ CON QUỶ TRONG BẠN – ALAN WATTS
- Viễn Trần dịch từ bài nói chuyện “Exploring your dark side”
“Tôi cho rằng, có 2 thứ mà khi sống mọi người nên suy tư về:
Thứ nhất, thỉnh thoảng ta nên suy nghĩ về cái chết, chiêm nghiệm về cái đầu lâu cùng những xương với xương, rồi tự hỏi mình rằng sẽ thế nào nếu một ngày ta chìm vào giấc ngủ và không bao giờ thức dậy nữa Đây hẳn là một trải nghiệm u tối, nhưng nó như phân bón vậy, cho cây trồng sự màu mỡ và nhiều thứ khác, suy tư về cái chết và chấp nhận cái chết cũng là cách ta tôn vinh sức sáng tạo không ngừng của sự sống Rồi bạn sẽ rút ra nhiều điều tuyệt vời từ trải nghiệm đó
Nhưng có thêm một thứ khác để bạn suy tư, là ý tưởng về khả năng bạn hoàn toàn là một kẻ ích kỷ, rằng bạn chẳng có điều gì tốt đẹp để nói về mình cả Bạn dứt khoát là một tên ranh ma Bây giờ, khi đào sâu hơn vào bản chất tự nhiên của thói ích kỷ, bạn có gì? Bạn sẽ nói “tôi yêu bản thân mình, nên tôi mưu cầu lợi ích cho bản thân” Và cái bản thân đó là gì mà yêu? Và nếu thế thì bạn mưu cầu điều gì? Đó, giờ thì chiều sâu của vấn
đề có vẻ còn sâu hơn rồi nhỉ
Tôi vẫn thường xét thế này: khi bạn nói với ai đó “tôi yêu cô” thì luôn luôn người kia sẽ bối rối nếu bạn nghĩ rằng bạn yêu họ với một tình yêu kiểu vị tha Tiếp đó họ sẽ tự khắc cho rằng hẳn là có chút gì giả dối Nhưng, nếu bạn nói “tôi yêu cô nhiều đến mức tôi muốn nuốt trọn cô”, thì đây là cách truyền đạt trực tiếp với người đó một thông điệp đơn giản “cô hấp dẫn tôi đến mức tôi không chịu nổi nữa rồi” Và khi bạn nói thế, người kia sẽ cảm thấy họ thực sự được yêu, đó là sự thật Nhưng nói thế thì có hơi độc ác phải không, tôi đâu có muốn ăn cô ta thực sự theo nghĩa đen chứ, vì sau đó thì cô ta biến
mất rồi Nhưng khi nói “tôi yêu bản thân”, vậy tôi là gì?, làm sao và khía cạnh nào để
tôi biết được tôi? Câu trả lời là, tôi biết “tôi” trong phạm trù “bạn” Và đó cũng là công
việc chính của các nhà trị liệu tâm lý1, còn được gọi là “sự hợp nhất với cái ác” Tức là đưa cái xấu xa trong ta vào vị trí chức năng của nó Những danh từ như thằng vong ơn,
kẻ bị ruồng bỏ, tay phản bội, tên đểu cán, kể cả ‘con cừu đen’ trong gia đình2, đều xuất nguồn từ cái xấu đó, mọi thứ luôn bắt đầu từ nó Việc cái xấu xa xuất hiện, nói cách khác như một màn kịch luôn phải có cảnh giới thiệu vai phản diện, là điều cần thiết để phô bày yếu tố gây rối hòng tạo nên cao trào của vở diễn Bởi thế mà dòng đời phải có cái
1 Dịch giả: Cái tôi được đinh nghĩa bởi những thứ đối lập với cái tôi Có lẽ tác giả muốn nói đến các nhà trị liệu phân tâm học (S.Freud), dựa trên giả thuyết cho rằng, hành vi tâm lý con người là sự dung hòa giữa 3 yếu tố: cái tôi, cái
nó, cái siêu tôi Cái nó là cái xấu xa, là con quỷ khát khao dục vọng, là ngọn lửa của tính vị lợi trong ta
2 Black sheef of the family: thành ngữ Mỹ, ý nói trong gia đình đều có một đứa trẻ khó dạy bảo
Trang 2tối, bởi không có cái tối, sẽ chẳng có giá trị nào được sinh ra Từ đó ta thấy được mối liên kết lạ kỳ giữa cái ác – và tất cả những thứ tồi tệ khác – với cái thánh thiện
Cái thánh thiện khác với cái tốt, nó trên cả tốt Người tốt thì không nhất thiết là người
thánh thiện Người thánh thiện 3 là kẻ toàn diện, là kẻ dung hòa được cái đối lập với anh ta Cũng vì thế mà họ luôn có một chút gì đó đáng sợ, họ làm người khác bối rối khi đối diện với họ, vì người khác khó lòng xác định rõ liệu họ là thiên thần, hay là ác quỷ Cho nên người thánh thiện trong suốt chiều dài lịch sử, cùng với những thành quả
sáng tạo của mình, họ cũng luôn gây ra rắc rối Lấy Jesus làm ví dụ: rắc rối mà Jesus gây
ra là hoàn toàn không thể nào đong đếm phải không Hãy nhớ xem, cuộc thập tự chinh4, tòa án dị giáo, hẳn là thiên đường chỉ nhận thức những điều gì nhân danh chúa, xuất xắc nhỉ Freud5 cũng là một kẻ gây rắc rối lớn Jung6 thì có óc hài hước kỳ lạ, và ông ta biết chẳng có ai hoàn toàn trung thực
Hãy thử đi và bạn sẽ thành công khi khám phá những động lực và chiều sâu đen tối phi nhận thức của mình Rồi bạn sẽ phải thốt lên “trời ơi, thế là đủ rồi…” (cười) Nhưng bạn
có thấy kì lạ không khi những trải nghiệm như vậy vẫn có tính lành mạnh trong nó Khi một người bị cuốn vào tính hai mặt của sự dối trá7, có thứ gì đó khiến các bạn cười khi tôi nói thế, có gì đó mang tính hài hước Và sự hài hước này, về cơ bản, là một thái độ
mà người cười đi cười chính mình Hài hước ác ý là khi bạn cười người khác, nhưng
hài hước có chiều sâu là khi bạn cười chính mình Vậy về cơ bản thì, tại sao bạn cười
chính mình? Điều gì khiến bạn cười? Chẳng phải bởi vì bạn biết, có sự khác biệt to lớn giữa cái bên ngoài với cái bên trong, hay sao
Đến giờ thì tôi đã cho bạn xem qua rất nhiều “tấm thảm thêu” Và tôi chắc là bạn cũng
đã nắm được ý niệm về sự khác biệt rất lớn giữa mặt trước và mặt sau của thảm Có
3 Dịch giả: Là kẻ chỉ còn cái siêu tôi bên trong Dĩ nhiên, cái siêu tôi của một cá nhân thì không thể là chân lý, chẳng thế mà học thuyết này đến tôn giáo kia đều sinh ra tranh cãi, thậm chí là khủng bố, chiến tranh
4 Là các cuộc chiến nhân danh chúa của người theo đạo Kito, diễn ra xuyên suốt từ thế kỷ XI đến thế kỷ XV, đã đánh chiếm và tàn sát đãm máu những vùng đất, con người mà họ cho là dị giáo Nguồn:
https://en.wikipedia.org/wiki/Crusades
5 Sigmund Freud (1856 – 1939): là nhà thần kinh học sáng lập ra trường phái điều trị ‘phân tâm học’, là phương pháp điều trị y khoa dành cho các bệnh lý tâm thần dựa trên việc đối thoại giữa bệnh nhân và nhà trị liệu Nguồn:
https://en.wikipedia.org/wiki/Sigmund_Freud
6 Carl Gustav Jung (1875 - 1961): nhà tâm thần học sáng lập khoa học về phân tích tâm lý Nguồn:
https://en.wikipedia.org/wiki/Carl_Jung
7 Dịch giả: Là người đang bối rối khi nhận ra cái xấu xa trong mình
Trang 3một số dạng thảm, mà mặt trước và sau của nó cực kỳ khác nhau, đó là vì người sở hữu tấm thảm họ “đi đường tắt” Ở mặt trước, mọi thứ đều ngăn nắp và có trật tự, và mặt còn lại thì rối rắm kinh khủng Vậy bạn sẽ khoác lên mặt nào? Rõ là bạn phải luôn chắc rằng, mặt trước phải ở bên ngoài, và mặt sau phải nằm bên trong bởi nó chứa đủ các kiểu mưu mẹo, đủ các loại “đường tắt”, đủ các thứ hạ đẳng, thế mà mọi người chẳng chịu thừa nhận nó Và nó chính xác là cái cách mà chúng ta sống Giống như cái cách bạn vội vàng quét hết đống bụi xuống dưới tấm thảm sàn nhà kịp trước khi các vị khách đến chơi Ý tôi là, chúng ta đã từng làm nhiều việc giống thế Và nếu bạn không làm thế, nếu bạn nghĩ bạn không làm thế, bạn nói “oh really, tấm thảm của tui hai mặt y chang nhau hà”
Chà chà, thế là bạn đang lừa dối chính mình đó Bởi vì cái mà bạn đang làm là “đi tắt”
dưới hình thức khác, để mà bạn không phải nhận thức về nó Mọi người đều dùng
“đường tắt”, mọi người đều mưu mẹo cả thôi Mọi người đều có trong mình cái tính dối trá Và vì từ góc nhìn mà tôi đang bàn luận này, “tôi là” = “tôi lừa dối” (“To be” is “to deceive”)
Hãy nghĩ đến loài tắc kè hoa thay đổi màu sắc, loài bướm ngụy trang với cặp mắt trên cánh Nghĩ đến cách những bông hoa nói với loài ong “hãy ăn mật ngọt của em đi”, rồi ong nói “wow” (cười), thế rồi sau đó con ong sẽ phải làm việc mà nó phải làm Mà còn nhiều việc hơn thế nữa khi nó sống, gồm vô số công việc đi kèm khi con ong bay vòng vòng kiếm mật, nó phải nuôi lớn mấy con ong khác, phải tổ chức dạy dỗ chúng, rồi bay điệu múa báo hiệu cho đồng loại chỗ nào có nhiều mật Ong phải làm tất cả những việc như thế, chỉ vì hoa đã lừa ong8
Bây giờ, như cái cách tôi vẫn thường nói, cuộc sống như một vở kịch, mà kịch là lừa dối,
là diễn xuất Giả sử bạn bóc vỏ một củ hành và bạn không biết bản chất tự nhiên của củ hành là như nào, bạn có thể sẽ cố gắng đi tìm cái lõi của củ hành giống hầu hết các loại cây trái khác, nhưng hành thì đâu có lõi, nó chỉ toàn vỏ thôi Nên khi bạn đi đến cuối và chẳng kiếm được gì cả ngoài một đống vỏ hành, bạn nghĩ “oh well, thật thất vọng” Cũng vậy, khi bạn tìm hiểu những động cơ của bản thân, bạn đi qua hết lớp này đến lớp khác,
cố gắng tìm kiếm cái chân thật, rồi như củ hành, đến cuối cùng tất cả những gì bạn có
đều là dối trá
8 Dịch giả: Hành vi, đặc điểm của loài vật đều có mục đích vụ lợi cho chúng Loài tắc kè, loài bướm ngụy trang để tăng khả năng sống sót Loài hoa tạo ra mật để tăng khả năng được thụ phấn Còn con ong trong bối cảnh này, xét một cách cá thể, là kẻ bị lợi dụng Chứ hoa thì tốt đẹp gì ngoài vẻ ngoài của nó, mà cho không ong mật ngọt của mình
Trang 4Ta lại có thêm một câu hỏi, vậy ai lừa dối ai? Ai đánh lừa ai? Thì tôi đánh lừa tôi! Thế tôi lừa gạt tôi là lừa gạt kiểu gì? Là khi bạn chơi trò “tôi ở đây trong khi tôi không ở đây”, như khi bạn nhờ ai đó trả lời tên bạn lúc điểm danh ấy Tính chất siêu hình này về cơ bản người Ấn gọi là “Maya” - “Thế giới ảo ảnh”, là khi thế giới cũng chơi cái trò nó ở đó trong khi nó không ở đó, là cái bẫy hút bạn vào và bạn không thể nào thoát ra được Một chiếc bẫy hoàn hảo Nhưng luôn luôn, mỗi khi bạn có một ý niệm hoặc một cảm giác như thế, hãy theo nó đến cùng, đừng đi ngược lại nó9
Nếu bạn thấy mình ích kỷ, hãy đi đến tận cùng ý nghĩa của ích kỷ Sự bối rối phần lớn là
kết quả của việc không đi đến cùng những cảm giác và ý tưởng phát ra Như kiểu người đời thường nghĩ họ muốn được bất tử, họ muốn sống mãi, nhưng họ có thực sự muốn
vậy không? Hãy suy nghĩ về nó Thực sự đào sâu vào nó để mưu cầu cái tận cùng
Người ta cũng hay nói họ muốn cái này, muốn cái kia, muốn tùm lum thứ khác Và sẽ luôn là một ý kiến tốt để suy nghĩ kỹ càng về chúng, xem chúng phải bao hàm những gì trong bối cảnh nhất định nào, để lấp đầy những khát khao đó Kể cả khi bạn hình thành một mối quan hệ với người khác, cũng hãy suy nghĩ thấu đáo Sẽ rất có ích
Dù có bị cám dỗ thế nào, hãy luôn xoay trở tấm thảm một vòng để xem mặt trái, nhưng nhớ đừng để ai thấy mình làm vậy (cười) Vì đó là điều cá nhân nên làm trong bí mật, vì
dù sao thì bạn vẫn đang chơi trò cuộc đời như thể mọi thứ đang ở mặt trước (của tấm thảm) Nhưng rồi điều đó sẽ khiến ta trở nên hài hước hơn, trở nên người hơn.”
Hết
9 Dịch giả lấy ví dụ thế nào cho bạn đọc dễ hình dung Khi bạn mua vé số cho một kẻ tàn tật cô thế, bạn đưa tiền cho họ rồi nói “no no, chú cứ giữ lấy tờ vé” Bạn về nhà với tâm trạng hân hoan, vì nghĩ rằng “tôi là người tốt, tôi giúp đỡ mọi người”, but “to be” is “to deceive”, “tôi lừa dối tôi là người tốt” thì đúng hơn, bạn để mình bị lừa gạt bởi cái nó, vì cái siêu tôi không ở đó, bạn cố cất cái siêu tôi đi để bạn là người tốt Cảm giác là người tốt cho bạn khoái cảm Bạn ở đó trong khi bạn không ở đó
Cách giải quyết tốt nhất vẫn là, khi ý niệm “tôi là người tốt” vừa chợt lóe lên trong tình huống này, hãy đi tiếp, hãy tiếp tục đặt câu hỏi, đừng để nó trôi qua, hãy hỏi “cho không tiền một người nghèo có khiến tôi là người tốt?”, rồi
cứ thế và chấp nhận cái xấu xí trong mình bạn của tôi