Chương 2 NGHÈO ĐÓI BẤT BÌNH ĐẲNG TRONG PHÁT TRIỂN

“Nghèo đói là tình trạng một bộ phận dân cư không có khả năng thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu ấy phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế-xã hội, phong tục

Chương 2

TRONG PHÁT TRIỂN

1 Ảnh: Internet, 2014

Nội dung giảng dạy

• Đo lường

• Chiến lược giảm BBĐ

Phát triển từ bên dưới

• Lý do ra đời

• Nội dung quan

tâm…

• Chiến lược giảm BBĐ

Giải thích

• Tại sao phải phát triển từ bên dưới

• Giảm nghèo đói, BBĐ

& phát triển

4.1 Nghèo đói và phát triển

Echo of a Scream (David Alfaro Siqueiros)

4.1 Nghèo đói và phát triển

5

From the Depths (William Balfour ker)

Đặc quyền của người giàu dựa vào sự nghèo đói và đau khổ

của người khác

4.1.1 Nghèo đói là gì? (1)

Về lịch sử của khái niệm người ta thường thấy xuất hiện 2 quan điểm theo chiều dài lịch sử:

Xu hướng nhấn mạnh đến tổng thể các

yếu tố: kinh tế, xã hội, quyền …

Xu hướng nhấn mạnh đến phương diện

kinh tế

1

2

7

Seebohn Rowntree

(1871-1954)

Xu hướng nhấn mạnh đến

phương diện kinh tế ( 1 )

“nghèo đói là tình trạng thiếu thốn một

thứ tối thiểu cần thiết cho việc duy trì

thể chất thuần túy” (Rowtree, 1910)

Là người đầu tiên đi tìm thước đo nghèo

đói đầu TK XX

Hội nghị thượng đỉnh thế giới và phát triển xã hội

(Copenhagen, Đan Mạch, 1995)

 Nghèo đói là những ai mà thu nhập dưới 1USD /ngày/người

 Số tiền được xem đủ để mua những sản phẩm thiết yếu để

tồn tại

Xu hướng nhấn mạnh đến

phương diện kinh tế ( 2 )

Nghèo thu nhập Nghèo tiếp cận Nghèo sức mạnh

(2000)

Thiếu : y tế, giáo dục, dinh dưỡng

“ đừng hỏi tôi đói nghèo là gì vì ông

đã thấy nó ngay từ bền ngoài nhà

tôi Hãy quan sát ngôi nhà và xem

nó có bao nhiêu lỗ thủng trên đó

Hãy nhìn những đồ đạt trong nhà

và những quần áo tôi đang mang

trên người Hãy quan sát tất cả và

ghi lại những gì ông thấy Cái mà

ông thấy chính là đói nghèo đó”

Người nghèo nghĩ gì về nghèo? (1)

Người nghèo ở Kenya

“nghèo đói là sự hổ thẹn, cảm giác phải phụ thuộc vào người khác và buộc phải chấp nhận sự bạo hành, sĩ

nhục, thái độ thờ ơ khi tìm kiếm sự giúp đỡ”

(Người nghèo ở Latvia)

11

Người nghèo nghĩ gì về nghèo? (2)

“nghèo đói đồng nghĩa với nhà ở

bằng tranh, tre, nứa lá tạm bợ,

siêu vẹo, dột nát, không đủ đất

đai sản xuất, không có trâu bò,

không có tivi, con cái thất học,

ố m đau không có tiền chữa bệnh

Người nghèo nghĩ gì về nghèo? (3)

Việt Nam sử dụng khái niệm nghèo đói nào?

“Nghèo đói là tình trạng một bộ phận dân cư không có khả năng thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu ấy phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế-xã hội, phong tục tập quán của từng vùng và những phong tục

ấy được xã hội chấp nhận”

(Hội nghị chống nghèo đói, UB Kinh tế-Xã hội châu Á-Thái

Bình Dương, Thái Lan, 1993)

13

“mô tả một tình trạng trong đó

dân chúng chỉ thuần túy là

đang tồn tại, nơi mà bữa ăn

kế tiếp có thể là cả vấn đề

sống còn hiểu theo nghĩa đen,

vì những tác động tích lũy của

tình trạng suy dinh dưỡng và

đói kém làm suy yếu tất cả

mọi người, đặc biệt là trẻ em”

Ranh giới: 1 USD/người/ngày

“là sống ở ranh giới ngoài cùng

của tồn tại

Phải đấu tranh để sinh tồn trong

các thiếu thốn tồi tệ, bỏ bê và

mất phẩm cách

Vượt quá sức tưởng tượng

mang dấu ấn của cảnh ngộ may

mắn của giới trí thức chúng ta

(Robert McNamara, GĐ ngân hàng TG)

15

Những phương diện của nghèo đói

1 Thu nhập hạn chế

2 Thiếu cơ hội tạo thu nhập

3 Không được thụ hưởng:

GD, y tế,…

4 Dễ bị tổn thương trước biến

cố

5 Ít có khả năng truyền đạt nhu cầu

6 Ít được tham gia ra quyết định

7 Dễ tổn thương trong các mối quan

hệ xh

Những phương diện của

nghèo đói

4.1.2 Đo lường nghèo đói (1)

17

Tỷ lệ phần trăm nghèo: 1999-2009 (World Bank, 2010, tr.vi)

1 Là quốc gia được LHQ đánh giá có nhiều tiến bộ trong

(World Bank, 2010, p.i)

4.1.2.1 Việt Nam: những thành tựu giảm nghèo…

1 Chuẩn nghèo của VN thấp hơn nhiều so với chuẩn

nghèo quốc tế (WB, 2010, p.i)

2 Bất bình đẳng trong nghèo đói giữa các dân tộc vẫn

4.1.2.3 Tại sao cần thay đổi cách đo lường về

4.1.2 Đo lường nghèo đa chiều?

o Phương pháp Alkire & Foster do tổ chức sáng kiến phát triển con người và chống nghèo đói Oxford (OPHI) xây dựng

o Được sử dụng để tính chỉ số nghèo đa chiều (MPI) trong Báo cáo Phát triển con người của LHQ từ năm 2010

4.1.2 Đo lường nghèo đa chiều là gì?

23

o Mục tiêu: phải đáp ứng được 03 mục tiêu cơ bản: (1) Đo lường quy mô và mức độ nghèo, (2) Xác định đối tượng

hộ nghèo thụ hưởng chính sách (3) Thiết kế chính sách

o Việt Nam sử dụng phương pháp này (2016-2020)

4.1.2 Chiều và chỉ số nghèo đa chiều

4.1.2 Chiều và chỉ số nghèo đa chiều

Một hộ gia đình được xem là nghèo đa chiều nếu

thiếu 1/3 (hay 33%) các điểm số thiếu hụt

4.1.2 Chiều và chỉ số nghèo đa chiều

Ví dụ: Thống kê về nghèo đa chiều tại Tp HCM (2012)

Nghèo Tỷ lệ (%) Số hộ Số người

Nghèo đa chiều (35 điểm) 16.49 346.290 1.223.583

4.2 Hai tranh luận về nghèo đói

27

Người nghèo chịu

trách nhiệm chính về

sự nghèo đói của

chính mình

Xã hội là nguyên nhân chủ yếu của nghèo đói

Hai tranh luận chủ yếu về nghèo đói

Ảnh: Internet, 2014

Lập luận này rất phổ biến sau năm 1950 tại Anh, Mỹ

Dựa trên những giả định: xã hội vốn bình đẳng vì nó tạo cơ hội công bằng cho tất cả các thành viên

Gắn với quan điểm của: Oscar Lewis và Edward Banfield (1974)

Lập luận 1 : Người nghèo phải chịu trách nhiệm

về sự nghèo đói của mình (1)

29

1) Oscar Lewis: nhà nhân chủng học

về sự nghèo đói của mình (1)

“Văn hóa nghèo đói” là gì? (1)

a) Cam chịu với số phận

b) Nghèo đói được học hỏi qua quá trình tương tác

c) Ít có hy vọng về tương lai -định hướng về hiện tại

31 Lập luận 1 : Người nghèo phải chịu trách nhiệm

về sự nghèo đói của mình (1)

“Văn hóa nghèo đói” là gì? (2)

d) Thích bạo lực, thất nghiệp, nghiện rượu …

e) Không có thói quen tiết kiệm

f) Trẻ con khi trưởng thành không có tính kỷ luật và khát

vọng vươn lên

 Nghèo đói với nhóm người này là bất tận

32 Lập luận 1 : Người nghèo phải chịu trách nhiệm

về sự nghèo đói của mình (1)

2) Edward Banfield: người nghèo chịu trách

nhiệm về sự nghèo đói của mình (1974) (1)

Người nghèo không có ý thức vươn lên

Người nghèo được định hướng bởi nền

văn hóa hạ lưu (Macionis, 2004, tr.336)

Định hướng về hiện tại thay vì về tương

lai

Ảnh: Internet, 2014

Edward Banfield

33 Lập luận 1 : Người nghèo phải chịu trách nhiệm

về sự nghèo đói của mình (1)

2) Edward Banfield: người nghèo chịu trách nhiệm về sự nghèo đói

của mình (1974) (2)

Người nghèo là nhóm không biết nắm bắt cơ hội

Người nghèo là nhóm người không xứng đáng có mức sống cao

Cách tiếp cận của Banfield: giống thuyết chức năng khi giải thích về nghèo đói (Davis-Moore)

34 Lập luận 1 : Người nghèo phải chịu trách nhiệm

về sự nghèo đói của mình (1)

Lập luận của William Ryan hoàn toàn tương

phản với Banfield

Ryan cho rằng quan niệm của Banfield, Lewis quy về đỗ lỗi cá nhân

Vậy xã hội vô can??

Lập luận 2 : xã hội là nguyên nhân chủ yếu gây

nên đói nghèo (1)

Ảnh: Internet, 2014

William Ryan

35

Người nghèo không phải chịu trách nhiệm về sự nghèo đói của mình

Chính sự phân phối không đều (bất bình đẳng) là nguyên nhân gây nên nghèo đói

VD: Mỹ, Canada có tỷ lệ nghèo đói cao hơn Thụy Điển

Người nghèo là nhóm bị tước đoạt cơ hội

Nếu người nghèo cam chịu thì do họ không có cơ hội thực

sự trong xh

36

Lập luận 2 : xã hội là nguyên nhân chủ yếu gây

nên đói nghèo (2)

Những lý giải của Ryan gần với thuyết xung đột

Nghèo đói là do sự phân phối không đồng đều trong xã hội tạo nên (Sen, 1999)

Lập luận 2 : xã hội là nguyên nhân chủ yếu gây

nên đói nghèo (3)

Tóm lại

Khuynh hướng nhấn mạnh đến

yếu tố cá nhân, văn hóa

Đại diện: Banfield, Lewis

Ảnh hưởng bởi thuyết chức

năng, tương tác

 Khuynh hướng nhấn mạnh đến

xã hội, bất bình đẳng

 Đại diện: William Ryan

 Ảnh hưởng bởi thuyết xung đột

38

4.3 Nhóm nguyên nhân dẫn đến nghèo

39

Vùng

địa lý

Khả năng quản lý

Cộng đồng

Hộ gia đình

Cá nhân

4.4 Bất bình đẳng xã hội

Những hình ảnh này nói

với chúng ta điều gì?

4.4.1 BẤT BÌNH ĐẲNG LÀ GÌ?

1 Bất bình đẳng (BBĐ) có liên quan trực tiếp đến nghèo đói

2 Bất bình đẳng có mối quan hệ mật thiết với sự phát triển của

quốc gia

3 Về mặt công bằng xã hội thì bất bình đẳng được xem như

một dạng của nghèo đói trên phương diện phân phối

4 Ở một số quốc gia, càng phát triển thì bất bình đẳng không

những giảm mà còn có khuynh hướng rộng ra?

Nguyên nhân??

41

TẠI SAO PHẢI QUAN TÂM ĐẾN BẤT BÌNH ĐẲNG?

BBĐ là nguyên nhân khiến nền kinh tế kém hiệu quả

BBĐ khiến việc phân bổ các nguồn lực kém hiệu quả

BBĐ là nguyên nhân của xung đột xã hội, bất ổn …

Bất bình đẳng là cần thiết vì nó cho phép người giàu tiết kiệm và đầu tư hiệu quả hơn

43

4 BẤT BÌNH ĐẲNG

 Quan điểm về bất bình đẳng của Simon Kuznets (1901-1985)

Đường cong Kuznets dưới dạng hình chữ U ngược

Chính phủ đóng vai trò ra các chính sách giảm bất bình đẳng hơn là chờ đợi

45

ĐO LƯỜNG BẤT BÌNH ĐẲNG

 Để đo lường bất bình đẳng, người ta sử dụng hệ số Gini,

được tính dựa trên đường cong Lorenz

 Để tính hệ số Gini, vẽ phầN trăm cộng dồn của các hộ gia

đình (từ nghèo đến giàu) trên trục hoành và phần tram cộng dồn của chi tiêu (hoặc thu nhập) lên trục tung

 Hệ số Gini dùng để biểu thị sự bất bình đẳng trong thu

nhập giữa các nhóm dân cư

 Hệ số Gini có giá trị từ 0  1: càng gần 1 thì càng bất bình

đẳng

46

Đường cong Lorenz

47

4.1 ĐO LƯỜNG BẤT BÌNH ĐẲNG

 Hệ số Gini trên thế giới (2008)

0,34 0,27

0,35 0,28 Vùng núi phía Bắc

0,36

0,30

0,34 0,36

0,30

0,33 0,36

0,38

0,30

4.5 NHẬN THỨC VỀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN

TỪ BÊN DƯỚI

(Development from below)

◉ Là quá trình phát triển chú ý đến nhu cầu, động cơ, mong muốn của những tầng lớp bên dưới

◉ Trong quốc gia : chú ý đến những tầng lớp bên dưới, bị gạt ra ngoài lề,…của xh

◉ Trên thế giới : chú ý đến nhu cầu, khả năng, trình độ phát triển,…của các nước nghèo

51

Phát triển từ bên dưới là gì?

52

Tại sao phải phát triển từ bên dưới …?

Phương diện lý thuyết Phương diện thực tiễn

Những vấn đề trong chính sách

phát triển hiện tại

dân với người làm chính sách

53

Những vấn đề trong chính sách

phát triển hiện tại

phát triển

chức, đánh giá các dự án và hạn chế

hội: nghèo đói, bệnh tật,… không được giải quyết

Lập luận của Wallman: cái lý của người nghèo

◉ Sự thiếu tham vọng của người nghèo là phù hợp với

hoàn cảnh của họ

◉ Không phải sự tăng trưởng kinh tế nào cũng được

hoang nghênh bởi tất cả người dân

◉ Người nghèo có cách của riêng họ để đối phó với hoàn

cảnh kinh tế, xã hội,…

◉ Wallman (1977): có sự xung đột trong chọn lựa giữa lối

sống của con người với sự phát triển

55

Lập luận của Matthews: trường hợp Canada

◉ Sự xung đột trong chính sách phát triển ở Canada

◉ Chuyên gia kinh tế: cần phải tăng trưởng để tồn tại

◉ Người dân Canada: mọi thứ vẫn ổn, chống lại chính

sách tăng trưởng

◉ Người dân phản ứng lại với chính sách phân bố lại dân

cư

1 Mục tiêu phát triển của dân chúng có thể rất khác

biệt với các mục tiêu của các nhà vạch kế hoạch

2 Vấn đề : “tình trạng nghèo”, “đang có nhu cầu”,

“phát triển” tùy thuộc vào những phán đoán giá trị

và phát triển rốt cuộc là những cuộc tranh luận mang tính chất ý thức hệ

57

Kết luận

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Clark, David Alexander (2006), The Elgar companion to development

studies Northampton, USA, pp.457-465

2 Nguyễn Trọng Hoài (2010) Kinh tế phát triển NXB Lao động

3 John Macionis (2004) Xã hội học NXB Thống kê, Hà Nội

4 Sen, Amartya (2002), Development as freedom (bản dịch tiếng Việt: Phát

triển là quyền tự do NXB Thống kê, Hà Nội

5 Wester, Andrew (1992), Introduction to the sociology of development

Macmillan

6 World Bank (1982) (2010) (2012) World development Report New York,

Oxford University Press

7 World Bank (2001) World development report (Atttaking poverty) New

York, Oxford University Press