Cái hài trong tác phẩm Số đỏ của Vũ Trọng Phụng

MỞ ĐẦU 1 Lý do chọn đề tài Vũ Trọng Phụng một “ Balzac của Việt Nam” , ông đến với bao lớp người đọc thông qua những câu chuyện từ hiện thực cuộc sống Đó là “Giông tố”, là “Vỡ đê”, và cả “ Số đỏ”, những câu chuyện trên đều là những thước phim chân thực về cuộc sống của một giai đoạn đầy thăng trầm, biến động, là cách đi sâu gai góc, trực diện vào từng con hẻm nhỏ , từng góc khuất mà ít ai lường, ít ai để ý đến Nhưng khác hẳn lối hiện thực phê phán của những tác giả cùng thời như Ngô Tất Tố, Nguy.

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tăi

Vũ Trọng Phụng - một “ Balzac của Việt Nam” , ông đến với bao lớp người đọc thông qua những cđu chuyện từ hiện thực cuộc sống Đó lă “Giông tố”, lă

“Vỡ đí”,…vă cả “ Số đỏ”, những cđu chuyện trín đều lă những thước phim chđn

thực về cuộc sống của một giai đoạn đầy thăng trầm, biến động, lă câch đi sđu gaigóc, trực diện văo từng con hẻm nhỏ , từng góc khuất mă ít ai lường, ít ai để ýđến Nhưng khâc hẳn lối hiện thực phí phân của những tâc giả cùng thời nhưNgô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan hay Nguyín Hồng – Vũ Trọng Phụng khôngdùng ngòi bút để chống lại một thănh phần, một giai cấp, cũng không trực tiếpchỉ trích sự mục nât, thối rữa của xê hội Việt Nam dưới âch thống trị thực dđn mẵng mô tả sự tha hóa của con người trín bình diện toăn xê hội, dưới chiều sđu,qua nhiều lớp người, nhiều hạng người, mỗi người có một câch tha hóa khâc nhau

trước thế lực dục vọng vă tiền bạc, như lời ông từng nói: “Câc ông muốn tiểu thuyết cứ lă tiểu thuyết, tôi vă nhă văn cùng chí hướng như tôi muốn tiểu thuyết

lă sự thật ở đời” Với giọng văn trăo phúng chđm biếm đặc trưng, một số người

đê so sânh ông như Balzac của Việt Nam, một “kiện tướng” của câc nhă văn tả chđn Vă để lí giải được đầy đủ về Vũ Trọng Phụng cũng như những “đứa con tinh thần của ông” thì cần phải có sự hiểu biết phong phú về ông, cũng như cần

phải có sự hiểu biết phong phú về hoăn cảnh lịch sử xê hội Việt Nam trong giaiđoạn 1930 – 1945, từ đó đi tìm cđu trả lời: tại sao trong tâc phẩm của ông lại nhìn

xê hội với câi nhìn âc cảm như vậy?

Ra đời văo thời điểm 1936 – 1939, Số đỏ - góc khuất của một thời rối ren

đê thật sự đânh một dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp sâng tâc của Vũ TrọngPhụng Số đỏ lă một tâc phẩm của sự phi lý vă mđu thuẫn Nhưng chỉ có sự phi lý

vă mđu thuẫn đó, Vũ Trọng Phụng mới lấy ngòi bút của chính mình để lăm nổibật lín sự thật ẩn trong những điều phi lý đó Tâc phẩm không những thể hiệnthănh công câi nhìn của Vũ Trọng Phụng về phương diện nội dung phản ânh xêhội mă cả về phương diện nghệ thuật nó đều đạt đến đỉnh điểm Bởi trong tâc

phẩm này, nhà văn đã xây dựng được những nhân vật đạt tính cách điển hình

trong hoàn cảnh điển hình Nhưng không giống như Chí phèo của Nam Cao, Số

đỏ của Vũ Trọng Phụng đã sử dụng nghệ thuật trào phúng để tạo nên bức tranh

biếm họa vô cùng hài hước rất sinh động mà cũng vô cùng thấm thía về tầng lớpthượng lưu ở Việt Nam trước Cách mạng Tháng Tám – 1945

Khi bàn về nghệ thuật trào phúng trong Số đỏ cũng đã có nhiều nhà

nghiên cứu phê bình đề cập, nhưng những bài viết ấy chỉ đề cập đến những khía

cạnh nhất định của yếu tố hài trong Số đỏ, chứ chưa có cái nhìn toàn diện và cụ thể về vấn đề này Chính vì vậy khi nhận đề tài Yếu tố hài trong tác phẩm Số đỏ của Vũ Trọng Phụng người viết muốn góp một phần hiểu biết của mình vào cái hài trong Số đỏ của Vũ Trọng Phụng để từ đó thấy được tài năng có một không hai của Vũ Trọng Phụng được thể hiện trong Số đỏ.

2 Lịch sử vấn đề

Vũ Trọng Phụng (1912 – 1939) ra đời dưới một ngôi sao xấu , “ Tôi sinh ra đời dưới một ngôi sao xấu”, như lời Xuân Tóc Đỏ, và chính Vũ Trọng Phụng xuất

hiện trên văn đàn như là một hiện tượng văn học phức tạp hơn nữa ông còn là

một nhà văn có “vấn đề” Tên tuổi và sự nghiệp sáng tác của Vũ Trọng Phụng được xem là tiêu biểu cho dòng văn học hiện thực này cũng đã “ba chìm, bảy nổi, chín lênh đênh” theo dòng chảy của văn học và cả dòng chảy của thời gian Ở sự ngợi ca hay phê phán thì tác giả đều được đặt ở vị trí tột cùng Tác phẩm Số đỏ là

thành tựu xuất sắc nhất trong sự nghiệp cầm bút của Vũ Trọng Phụng Nhưng nó

cũng chịu chung số mệnh “lênh đênh” như các tác phẩm khác của ông Theo dòng thời gian, Số đỏ cùng với sự nghiệp sáng tác của Vũ Trọng Phụng đã được

nhiều nhà nghiên cứu tìm tòi, phát hiện, đánh giá

Vào giai đoạn từ 1931 đến năm 1945 những nghiên cứu về Vũ TrọngPhụng chỉ là những nghiên cứu mang tính chất lẻ tẻ, chưa có hệ thống, và xuấthiện chủ yếu trên các tạp chí Đấy là những cuộc bút chiến xoay quanh vấn đềquan niệm sáng tác văn chương, nên sáng tác theo quan niệm nghệ thuật vị nghệthuật, hay nghệ thuật vị nhân sinh? Lưu phái các nhà văn theo khuynh hướng tảchân, mà tiêu biểu là Vũ Trọng Phụng thì sáng tác theo quan niệm nghệ thuật vị

nhân sinh Trong lúc đó, lưu phái các nhà văn theo khuynh hướng lãng mạn, tiêubiểu là Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo thì sáng tác theo quan niệm nghệ thuật

vị nghệ thuật Lưu phái này công kích Vũ Trọng Phụng dữ dội vì cho rằng có sửdựng yếu tố dâm, tục và thái độ bi quan trong văn chương Bên cạnh đó, cũng cónhững ý kiến công nhận Vũ Trọng Phụng là một cây bút tài năng, sắc sảo.VũTrọng Phụng đã mở đầu cho sự nghiệp văn chương của mình bằng lối viết táo

bạo, sắc nhọn, gay cấn, “Đặc biệt tiếng cười lạ lùng, nhọn sắc của ông ném ra văn đàn những chuỗi cười ào ạt khiến người ta hoặc ngỡ ngàng thán phục, hoặc

sợ hãi tức tối” [1; tr.17] Vũ Trọng Phụng đã mạnh dạn phanh phui những ung

nhọt của xã hội đương thời bằng bút pháp tả chân thì gặp phải sự phản đối mạnh

mẽ của lưu phái các nhà văn lãng mạn, đặc biệt là các nhà văn trong nhóm Tự lực

văn đoàn Cơ quan ngôn luận của nhóm này là tờ báo Ngày nay, trên tờ báo này xuất hiện bài viết Dâm hay không dâm? của Nhất Chi Mai Trong bài báo này, tác

giả chỉ trích Vũ Trọng Phụng kịch liệt khi đem cái dâm, cái tục vào trong văn

chương nghệ thuật Đến năm 1939, Trương Tửu đưa ra nhận định rằng :“Ông viết Giông tố, viết Làm đĩ, viết Số đỏ, viết Trúng số độc đắc hai cái tiểu thuyết tả chân đến tàn ác, hai cái tiểu thuyết trào phúng đến chua xót” [2; tr 140] Và Trương Chính cũng đánh giá “Có người bảo tác giả đã tô đen bức tranh ông vẽ Không, chính là sự thực bị lột trần một cách tàn nhẫn (…) Giông tố là một bức tranh xã hội phóng đại” [2; tr.145 - 146] Rõ ràng, hai nhà nghiên cứu đã khẳng

định nghệ thuật tả chân và nghệ thuật trào phúng của Vũ Trọng Phụng Đến nhà

cứu Vũ Ngọc Phan, ông đi sâu hơn tìm hiểu nghệ thuật trào phúng của Số đỏ, nhưng ông không đánh giá cao cuốn tiểu thuyết này “Số đỏ của Vũ Trọng Phụng

là một tiểu thuyết hoạt kê, nhưng một lối hoạt kê không lấy gì làm cao cho lắm (…) Cái lối khôi hài của ông trong Số đỏ là một lối khôi hài nông nổi, tuy nhạo đời, nhưng không căn cứ Nó giống như lối khôi hài ở một rạp chèo hay văn minh hơn nó giống như lối khôi hài của mấy vai hề trên màn bạc” [3; tr 174].

Lối đánh giá này làm cho người đọc cảm thấy nhà nghiên cứu phê bình hơi hờihợt Vì ở thời điểm ấy nhà nghiên cứu đang bị đóng khuôn trong bốn bức tường

sách vở Phải đợi đến 44 năm sau, trong hồi kí Những năm tháng ấy thì ông đã có

cái nhìn đúng đắn hơn về tác phẩm và tác giả Vũ Trọng Phụng.

Đến giai đoạn từ sau cách mạng Tháng Tám đến nay tác phẩm của VũTrọng Phụng đã bắt đầu thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu vànhiều độc giả Họ khẳng định tài năng của ông và đặc biệt là nghệ thuật tràophúng của nhà văn Bên cạnh đó ông vẫn bị phê phán bởi trong sáng tác vănchương có sử dụng yếu tố dâm, tục và tư tưởng bi quan Phan Cự Đệ đã tìm hiểu

Số đỏ thông qua việc đào sâu, nghiên cứu kĩ lưỡng quá trình phát triển của nhân vật Ông đánh giá Xuân Tóc Đỏ là “Một tính cách điển hình được hư cấu theo nghệ thuật phóng đại” [4; tr.134] Ông đã chỉ ra hàng loạt các yếu tố phóng đại,

ngẫu nhiên, bất ngờ, để thấy được từ cái vỏ ngẫu nhiên lại mang cốt lõi tất yếu,

qua đó phản ánh chân thực đời sống trong tác phẩm Đến bài viết Một vài ý kiến

về vấn đề tác phẩm của Vũ Trọng Phụng trong văn học Việt Nam (Tạp chí Nghiên cứu Văn học, 1960] của Hoàng Văn Hoan, đã phần nào đó gián tiếp đẩy những tác phẩm của Vũ Trọng Phụng vào “vùng tối văn học” Trong một thời gian dài,

Vũ Trọng Phụng và tác phẩm của ông không được nghiên cứu và giảng dạy trongnhà trường Đó là giai đoạn tối tăm nhất đối với các tác phẩm của Vũ TrọngPhụng

Đặc biệt vào năm 1971, đây là mốc thời gian khởi sắc khi các nhà nghiêncứu có những tìm tòi lại và đưa ra những đánh giá, nhìn nhận chân thực hơn về

Vũ Trọng Phụng và các tác phẩm của ông Với sự đóng góp của giáo sư Nguyễn

Đăng Mạnh trong bài viết: Mâu thuẫn cơ bản trong thế giới quan và trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng, Có đoạn giáo sư khẳng định tác phẩm Số đỏ đã “phát huy đến cao độ tài năng trào phúng sắc sảo của ông Cũng vẫn là khối căm hờn ngày trước nhưng giờ đây ông không chịu để nguôi đi bằng những lời chửi rủa tuyệt vọng nữa, mà cho nổ ra thành một trận cười sảng khoái tung vào giữa những cái nhố nhăng lố bịch của xã hội đương thời Đọc Số đỏ, người ta như được lôi cuốn vào một cuộc tả xung hữu đột của Vũ Trọng Phụng đánh vào đủ loại quái thai của xã hội thực dân tư sản” [5; tr 154 - 155] Ông lí giải một

cách rất sâu sắc và thỏa đáng về ngòi bút Vũ Trọng Phụng và nhìn nhận đó làngòi bút đầy tài hoa nhưng phức tạp về tư tưởng

Khoảng thời gian sau năm 1975, các nhà nghiên cứu ở miền Nam cũng bắtđầu quan tâm đến cây bút rất mực tài hoa này như: Phạm Thế Ngũ, Nguyễn VănTrung, Thanh Lãng, Nguyễn Duy Diễn,… Phạm Thế Ngũ rưng rưng nhận xét:

“thấy tất cả những gì gọi là hài hước, bi đát, rùng rợn trong những vớt thương xã hội lúc bấy giờ” [6; tr.296 - 297] Nguyễn Duy Diễn thì tỏ ra kinh ngạc trước khả năng tưởng tượng sáng tạo của Vũ Trọng Phụng, “Nhưng cái điểm đáng phục nhất là từ trước đến giờ ít ai có thể có được, đó là bộ óc tưởng tượng rất mực phong phú của anh” [6; tr.270] Nhìn chung, các các cây bút phê bình, nghiên

cứu ở miền Nam đã nêu ở trên có những ý kiến khá thuận chiều Đây là nhữngnhận xét đáng quý về thể loại phóng sự của Vũ Trọng Phụng Nhưng ở thời điểmnày thì Vũ Trọng Phụng vẫn chưa được nghiên cứu và chú ý nhiều Về sau, chính

những nhận định trên đã góp phần đưa nhà văn lên ngôi “Ông vua phóng sự đất Bắc”

Trong bầu không khí chính trị - xã hội cởi mở của đất nước, vào năm 1997

bộ Tuyển tập Vũ Trọng Phụng được xuất bản Trong thời gian khá dài, cuộc đời

và sự nghiệp của Vũ Trọng Phụng bị chìm loãng đi thì việc xuất bản bộ tuyển tập

này là một việc làm có ý nghĩa rất lớn Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh đã viết Lời giới thiệu cho bộ tuyển tập này Ông bao quát tư tưởng - nghệ thuật của Vũ Trọng

Phụng trong một chỉnh thể trong 64 trang viết vô cùng sắc sảo và đưa ra nhiều

luận điểm phù hợp rất thuyết phục người đọc Ông khẳng định giá trị của Số đỏ:

“Tài nghệ trào phúng của Vũ Trọng Phụng trước hết kết tinh ở những bức chân dung kí họa độc đáo (…) tạo ra được những tình huống gây cười đặc biệt” [7; tr.54 - 55] Ở đây, Nguyễn Đăng Mạnh đi sâu tìm hiểu chất biếm họa trong Số đỏ

qua như các nhân vật: bà Phó Đoan, cậu Phước, Xuân Tóc Đỏ, cụ cố Hồng,…

“Duyệt lại một lượt những bức hí họa xuất sắc nhất của Vũ Trọng Phụng, thấy tác giả của chúng tỏ ra nhạy bén nhất với các nét "thần" này của những nhân vật của mình: dâm và đểu Đứa nào cũng dâm hoặc đểu, hay vừa dâm vừa đểu Mà dâm và đểu một cách khác nhau, rất cá tính” [7; tr.54] Nguyễn Đăng Mạnh rất

am tường về cái hài trong Số đỏ và mà am tường tất cả tiếng cười trong sáng tác

của nhà văn Phan Cự Đệ tiếp tục trở lại với Vũ Trọng Phụng trong bài viết:

Đánh giá lại Số đỏ, ông đã đưa ra những nhận định đúng với ý nghĩa của tựa đề

bài viết: Vũ Trọng Phụng đã thành công rất xuất sắc trong tiểu thuyết hoạt kê Số

đỏ hơn cả Giông tố, Vỡ đê (…) Với Số đỏ Vũ Trọng Phụng đã cắm một cái mốcquan trọng trong nghệ thuật điển hình hóa hiện thực chủ nghĩa, trong nghệ thuậttrào phúng của văn xuôi Việt Nam Trong bài viết này, ông nhìn nhận tiếng cười

của Vũ Trọng Phụng là một công cụ đả kích, phản kháng xã hội “Số đỏ không những đả kích phong trào "Âu hóa" "Vui vẻ trẻ trung" của nhóm Ngày nay Trong cuốn tiểu thuyết hoạt kê này, tiếng cười ào ạt, trùm lấp, phủ lên mọi trò cải lương bịp bợm, mọi kiểu cách "văn minh", "Âu hóa", có lúc phủ lên mọi nhân vật chóp bu của chính quyền đương thời, khiến cho cái xã hội thực dân phong kiến hóa ra "ối a, ba phèng, hóa ra lỗ mãng, kệch cỡm” [8; tr.156] Trong một bài viết khác Trào phúng của Vũ Trọng Phụng trong Số đỏ của phó giáo sư Hoàng Ngọc Hiến thì đẩy Số đỏ đến một tầm cao hơn “lớn hơn sự phê phán một giai cấp, tiếng cười của tác giả phủ định cả một xã hội ngớ ngẩn, nhí nhố, lố bịch, nhố nhăng Nội dung tư tưởng của Số đỏ đạt tới trình độ phổ quát, tác giả phê phán một loạt thói rởm, tật xấu có thể trở thành phổ biến ở mỗi chế xã hội: cấp tiến rởm, bình dân rởm, trí thức rởm, nghệ thuật, khoa học rởm, hàm tước rởm, bằng sắc rởm” [6; tr.387] Hoàng Ngọc Hiến có nhận định hoàn toàn khác, tính chất tiếng cười của Số đỏ là tiếng cười hài hước, không là tiếng cười đả kích hay châm

biếm Nhận định này trái ngược lại với nhận định của các nhà nghiên cứu trước

đó như Nguyễn Đăng Mạnh hay Phan Cự Đệ

Ở trên là những bài viết, những công trình nghiên cứu tiêu biểu về VũTrọng Phụng Trong hơn 60 năm tìm hiểu về Vũ Trọng Phụng thì khối lượng tàiliệu nghiên cứu rất đồ sộ Nên dù có công phu tìm hiểu thì không thể nào khôngthiếu sót, phiến diện và còn nhiều điểm trống Gói gọn lại tất cả những nhận định,

ý kiến, nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng và các tác phẩm của ông, trong đó có Số

Đỏ đều nhận diện ra rằng : tiếng cười của Vũ Trọng Phụng là một hiện tượng độc

đáo và phức tạp trong lịch sử văn xuôi Việt Nam hiện đại Tiếng cười ấy có kếthừa tiếng cười trong nền văn học dân gian Việt Nam và Vũ Trọng Phụng có sựsáng tạo riêng của chính mình Tiếng cười ấy được khai thác triệt để ở mọiphương diện từ phương diện ý nghĩa đến thủ pháp; ở ý nghĩa xã hội, tiếng cườimang tính chất phê phán đả kích; ở ý nghĩa nhân văn, tiếng cười vang lên để

chống phá cái xấu và bảo vệ, nêu cao cái tốt, cái thiện; ở ý nghĩa triết học, tiếngcười không có chủ ý phê phán riêng một loại người nào đó trong xã hội, mà đánhvào những thói xấu của cả một xã hội, như: thói rởm đời, thói xu nịnh, thói hìnhthức, thói lố bịch, tâm lí ảo,…Và hơn hết là để tìm hiểu sâu về yếu tố hài – một

trong những nét đặc sắc nhất trong tác phẩm Số Đỏ của Vũ Trọng Phụng là một

vấn đề, một nội dung như muốn thử thách tất cả những ai muốn nghiên cứu, tìmhiểu về cái tài hoa,về một cái hài thấm thía, một cái hài giòn giã mà sâu cay, thấmđượm sự phê phán, khinh bỉ của tác giả về một giai đoạn tối tăm của lịch sử ViệtNam

3 Phương pháp nghiên cứu

Bất cứ công việc nào muốn đạt được hiệu quả cao thì cần có phương pháphợp lí, đó là phương pháp mang tính chất khoa học Để tiến hành tìm hiểu về đề

tài Yếu tố hài trong tác phẩm Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, người viết sẽ thực hiện

một số thao tác đầu tiên như: tập hợp tài liệu có liên quan, ghi chép lại các ý kiến

đã đánh giá vấn đề này, lập đề cương tổng quát, … Ngoài ra, người viết còn sửdụng một số phương pháp nghiên cứu cơ bản Dùng phương pháp quy nạp, suyluận từ chi tiết đến tổng quát để đưa ra kết luận một cách chặt chẽ hay để hạn chế

sự nhàm chán người viết dùng phương pháp diễn dịch xen kẽ, đưa ra nhận định

và sau đó chứng minh nhận định đó

Song song đó, tôi còn dùng phương pháp nghiên cứu chuyên ngành để giảiquyết bài luận này Đó là phương pháp hình thức, phương pháp nghiên cứu trựcgiác, phương pháp phân tích tâm lí nhân vật để phát hiện ra bản chất của nhânvật, để từ đó mà suy ra bản chất của xã hội ẩn sâu trong yếu tố hài (cái hài) mà

Chương 2 : Yếu tố hài độc đáo trong tác phẩm Số Đỏ của Vũ Trọng Phụng

NỘI DUNG

Chương 1

TÁC PHẨM SỐ ĐỎ TRONG SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC CỦA VŨ TRỌNG

PHỤNG 1.1 Giới thiệu vài nét về tác giả

Vũ Trọng Phụng tên thật là Vũ Trọng Phụng và ông lấy bút danh là Thiên

Hư Vũ Trọng Phụng sinh ngày 20 tháng 10 năm 1912, quê ở làng Hảo, huyện

Mỹ Hào (nay là phường Bần Yên Nhân, thị xã Mỹ Hào), tỉnh Hưng Yên nhưngông lớn lên và qua đời tại Hà Nội Cha ông là Vũ Văn Lân làm thợ điện ở Ga-ra Charles Boillot, mất sớm khi ông mới được 7 tháng tuổi, Vũ Trọng Phụng được

mẹ là bà Phạm Thị Khách ở vậy tần tảo nuôi con ăn học Sau khi học hết tiểuhọc tại trường Hàng Vôi, Vũ Trọng Phụng phải thôi học để đi làm kiếm sống vàokhoảng năm 16 tuổi Ông có may mắn được hưởng thụ chế độ giáo dục mới

do Toàn quyền PhápAlbert Sarraut đề xướng, miễn phí hoàn toàn trong sáu nămtiểu học, và là một trong những lứa thanh niên Việt Nam đầu tiên được giáo dụcbằng tiếng Pháp và chữ Quốc Ngữ Đó là nguyên nhân khiến ông luôn thần tượngnền văn hóa Pháp và là lớp nhà văn tích cực truyền bá văn học chữ Quốc Ngữ.Thoạt đầu, Vũ Trọng Phụng làm thư kí cho nhà hàng Gôđa, về sau xin được chânđánh máy chữ cho nhà in IDEO (Viễn Đông) Tất cả, ông làm được 2 năm thì mấtviệc Có ý kiến cho rằng ông đánh máy bản thảo trong giờ làm việc, lại có một ýkiến khác cho rằng: Trong thời gian này đang diễn ra cuộc khủng hoảng kinh tế

lớn (1929 - 1933) đã đi đến việc sa thải nhiều công nhân, viên chức (đặc biệt ởcác sở tư) của thực dân, tư bản, mà Vũ Trọng Phụng là một trong nhiều côngnhân bị sa thải, cũng từ đó ông chuyển hẳn sang làm báo, viết văn chuyên nghiệp.

Cả đời Vũ Trọng Phụng sống trong nghèo khổ Vì còn bà nội và mẹ giànên dù lao động cật lực, ngòi bút của ông vẫn không đủ nuôi gia đình Tuy viết vềnhiều các tệ nạn, thói ăn chơi nhưng Vũ Trọng Phụng là một người đạo đức vàsống rất kham khổ Vì vậy ông mắc bệnh lao phổi Những ngày cuối đời, trêngiường bệnh ông từng phải thốt lên với Vũ Bằng: "Nếu mỗi ngày tôi có một miếng bít tết để ăn thì đâu có phải chết non như thế này" Vợ ông, bà Vũ Mỹ

Lương, tên thường gọi là bà Gái, là con người vợ thứ tư của cụ Cửu Tích, mộtnhà tư sản có cửa hàng thuốc ở phố Hàng Bạc Sau khi làm đám cưới vào ngày 23tháng 1 năm 1938, hai vợ chồng đã cùng thuê nhà ở phố Hàng Bạc

Vũ Trọng Phụng bắt đầu viết văn , viết báo từ năm 18 tuổi đến khi mất.Ông thử sức với nhiều thể loại như : tiểu thuyết, truyện ngắn, ký sự, chính luận,thời đàm, bút chiến, phê bình, kịch, phóng sự,…Ngoài ra ông còn dịch ngoại văn

trong đó có vở Giết mẹ của V.Huygo (xuất bản năm 1936) Song ông thành công

nhất là ở hai thể loại : phóng sự và tiểu thuyết, đặc biệt là thể loại phóng sự Nênkhi các phóng sự của ông được đăng trên các bài báo người ta mệnh danh cho

ông là “Ông vua phóng sự đất Bắc”.

Ông mất ngày 13 tháng 10 năm 1939, tại căn nhà số 73 , phố Cầu Mới ,ngã Tư Sở, là nơi ông về ở trong vài tháng cuối đời, khi đó ông mới 27 tuổi, đểlại gia đình còn bà nội, mẹ đẻ, vợ và người con gái chưa đầy 1 tuổi tên là Vũ MỵHằng Nhà văn Vũ Trọng Phụng sống long đong, khi qua đời, cũng nhiều phenđổi dời Lúc mới mất, ông được chôn cất ở nghĩa trang Hợp Thiện, rồi nghĩatrang Quán Dền Đến năm 1988, con gái Vũ Mỵ Hằng mới đưa ông về quy thổvĩnh tại mảnh vườn của nhà mẹ vợ nhà văn tại làng Giáp Nhất

1.2 Sự nghiệp sáng tác

Thời gian viết văn của Vũ Trọng Phụng khá ngắn ngủi nhưng ông lại cho

ra đời một số lượng tác phẩm lớn và đặc sắc cho nền văn học Việt Nam hiện đại

nói chung và văn học hiện thực phê phán ở giai đoạn 1930 – 1945 nói riêng Tác

phẩm đầu tiên là Chống nạng lên đường (1930) nhưng tác phẩm chính thức đưa tên tuổi Vũ Trọng Phụng lên văn đàn lại là tác phẩm Không một tiếng vang

(1931) Vì thế mà có thể xem sự nghiệp viết văn của Vũ Trọng Phụng thật sự bắtđầu từ năm 1931 Trong khoảng thời gian chưa đầy mười năm, từ khi nhà văn bắtđầu sự nghiệp thì ông viết liên tục từ 1930 đến 1939 – năm ông mất

Năm 1930, Vũ Trọng Phụng đã có truyện ngắn đầu tay Chống nạng lên đường đăng trên tờ Ngọ Báo Bước đầu sự nghiệp nhà văn đã thể hiện phong

cách nghệ thuật riêng như là điềm báo trước sự xuất hiện của một cây bút trẻ đầytài năng Phải đến khoảng bốn mươi năm sau, khi nhà văn Vũ Bằng nhớ lại là ông

đã từng ấn tượng và khâm phục tài năng của Vũ Trọng Phụng Bắt đầu ông viếtmột số truyện ngắn, nhưng không được chú ý nhiều Vào năm 1931, sau tác phẩm

Chống nạng lên đường ông viết vở kịch Không một tiếng vang – tác phẩm kịch

ba hồi, tác phẩm này đã chính thức đưa nhà văn vào văn đàn cùng những dư luận

và từ đó bắt đầu thu hút được sự quan tâm của nhiều độc giả Tiếp theo thành

công của Không một tiếng vang là hai phóng sự Cạm bẫy người (1933) và Kỹ nghệ lấy Tây (1934) Sự ra đời của hai phóng sự này đã khẳng định hơn nữa vị trí

của Vũ Trọng Phụng trong nền văn học dân tộc Ở hai phóng sự này Vũ TrọngPhụng thể hiện tài năng quan sát sắc sảo, kí hoạ mau lẹ, lối viết văn biến hoá

linh hoạt, hấp dẫn nên người đọc, người nghiên cứu nâng ông lên “ngôi” “Ông vua phóng sự đất Bắc” Ông viết cho rất nhiều tờ báo xuất bản từ khoảng năm

1930 đến 1939 như: Hà thành Ngọ báo, Tiến hóa, Tân thiếu niên, Nhật Tân, HàNội báo, Công dân, Hải Phòng tuần báo, Phụ nữ thời đàm, Sông Hương, ĐôngDương tạp chí, Tao đàn tạp chí, Thời vụ, Tiểu thuyết thứ năm, Tiểu thuyết thứbảy, Tương lai,… Những trang viết đầu tay của Vũ Trọng Phụng thể hiện thái độphẫn uất đối với xã hội xã hội lúc bấy giờ - xã hội nửa thực dân, nửa phong kiến.Nhưng thái độ phẫn uất đó còn mang tính tự phát, chưa chuyển thành ý thức theomột phương hướng nhất định Nhân vật của nhà văn thường thể hiện một khát

vọng trả thù sôi sục, nhưng đó là thái độ trả thù liều lĩnh theo kiểu “con giun xéo lắm cũng oằn” như, Cả Thuận xách dao đi tìm những kẻ “không muốn cho mình

làm ăn lương thiện” (Không một tiếng vang), khi Ấm B cầm dao đe doạ “trả thù cái bọn đã làm tôi hư hỏng” (Cạm bẫy người) thì họ chỉ trả thù một cách nông nổi, mơ hồ Thực chất đó là sự bất lực của Vũ Trọng Phụng trước xã hội “vô nghĩa lí” của bọn tư sản “non gan thì ăn cắp vặt, già gan thì ăn cướp giết người” [9; tr.208 - 209] Bên cạnh đó người đọc còn thấy hiện không ít người dân

lương thiện, cùng khổ đã đi vào con đường lưu manh hoá trong xã hội đươngthời

Nhưng hạn chế của Vũ Trọng Phụng cũng như của nền văn học hiện thựcphê phán lúc bấy giờ là phản ánh hiện thực thiếu chiều sâu, lẫn chiều rộng Cácnhà văn phản ánh tình trạng cùng quẫn của tầng lớp tiểu tư sản và của dân nghèothành thị trong cuộc khủng hoảng kinh tế những năm 1929 – 1933 mà chưa thấyđược nguyên nhân sâu xa và đưa ra một hướng giải quyết nhất định

Nhưng đến năm 1936, ngòi bút của Vũ Trọng Phụng phát huy đến đỉnhđiểm trong sự nghiệp sáng tác của mình, đó là viết ra những áng văn đặc sắc, độcđáo, chỉ trong vòng một năm, bốn cuốn tiểu thuyết lần lượt xuất hiện trên cácbáo, thu hút sự chú ý của công chúng Cả bốn tiểu thuyết Giông tố , Số đỏ , Vỡ

đê và Làm đĩ đều hiện thực, đi sâu vào các vấn đề xã hội Trong đó Số đỏ xuất sắchơn cả, được xem như tác phẩm lớn nhất của Vũ Trọng Phụng, các nhân vật,

những câu nói trong Số đỏ đã đi vào ngôn ngữ đời sống hằng ngày Những tiểu

thuyết và phóng sự của ông cũng thu lại nhiều ý kiến phản bác Từ năm 1936 đếnkhi Vũ Trọng Phụng qua đời năm 1939, đã nổ ra cuộc tranh luận xung quanh vấn

đề "Dâm hay không Dâm" trong các tiểu thuyết, phóng sự của ông.

1.3 Vị trí của Số đỏ trong sự nghiệp sáng tác của Vũ Trọng Phụng

Tác phẩm Số đỏ được đăng ở “Hà Nội báo” từ số 40 ngày 7/10/1936 và được in thành sách lần đầu năm 1938 Cùng với Giông tố và Vỡ đê, Số đỏ đã tạo

ra một bước ngoặt lớn trong sự nghiệp sáng tác của Vũ Trọng Phụng ở thời điểmcuối 1935 và năm 1936 Có thể nói, đây là thời điểm ông có nhiều thành côngnhất trong sự nghiệp cầm bút Bởi bên cạnh bộ ba tiểu thuyết đó, ở thời điểm này

ông còn sáng tác tiểu thuyết Làm đĩ và hàng loạt truyện ngắn, phóng sự có giá trị: Lỡ lời, Tết ăn mày, Bộ răng vàng, Hồ sê líu hồ sê sàng và phóng sự Cơm thầy cơm cô, Vẽ nhọ bôi hề Nếu ở thời điểm đầu (1930-1935), người đọc nhận thấy:

giá trị hiện thực chủ yếu trong những sáng tác của Vũ Trọng Phụng là phần nào

đã phản ánh được tình trạng bần cùng phá sản, lưu manh hóa của tầng lớp tiểu tưsản, dân nghèo thành thị và nông dân trong những năm khủng hoảng kinh tế, tìnhtrạng giàu – nghèo, bất công và những tệ nạn xã hội đầy rẫy trong xã hội thànhthị thuộc địa đương thời thì hầu hết những tác phẩm ông sáng tác trong thời điểmcuối 1935 và 1936 đều mang không khí chính trị xã hội của thời đại và hiện thực

mà những tác phẩm này phản ánh thì rộng và sâu hơn so với những tác phẩmtrước đó Còn trong những tác phẩm ở thời điểm cuối (1937-1939), ông thường đivào những vấn đề thế thái nhân tình Nếu những tác phẩm trong thời điểm cuối

có nói đến vấn đề chính trị, xã hội thì cũng rất mờ nhạt Như vậy, nhìn lại chặngđường sáng tác của Vũ Trọng Phụng chúng ta dễ dàng nhận thấy thời điểm cuối

1935 và năm 1936 là thời điểm Vũ Trọng Phụng có bước đột phá rõ rệt nhất mà

đỉnh cao của nó là tiểu thuyết Giông tố và Số đỏ So với Giông tố thì phạm vi phản ánh hiện thực của Số đỏ không bằng nhưng nói về nghệ thuật viết tiểu thuyết thì Số đỏ vượt hẳn Giông tố Có thể nói, mặc dù Số đỏ được đông đảo giới

nghiên cứu phê bình văn học định danh là tiểu thuyết hoạt kê, tiểu thuyết tràophúng nhưng dù có định danh là tiểu thuyết gì đi nữa thì sau tiếng cười hàihước, châm biếm, đả kích được tạo dựng bằng nghệ thuật trào phúng, phóng đại,hiện thực xã hội Việt Nam ở giai đoạn 1930 -1945 vẫn được nhà văn tái hiện mộtcách chân thực và sống động trong tác phẩm này

Có người cho rằng Số đỏ là kết quả thăng hoa của ngòi bút Vũ Trọng

Phụng Nhưng nếu như không sống trong không khí của một Hà thành ăn chơi,trác táng, không có những chuyển biến tích cực trong tư tưởng, không có mộttinh thần lao động nghệ thuật miệt mài , cần mẫn và không có những tác phẩm

phóng sự, tiểu thuyết nổi tiếng trước đó như: Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Giông tố làm tiền đề thì làm sao có Số đỏ ở thời điểm cuối năm 1936.

Kể từ khi ra đời cho đến nay, Số đỏ đã nhận được biết bao lời khen chê

của giới nghiên cứu, phê bình văn học và bạn đọc Trong đó lời khen nhiều hơnlời chê Nhưng dẫu có chê thì họ cũng chỉ tập trung chê tư tưởng số mệnh đãphần nào chi phối đến ngòi bút của nhà văn trong việc xây dựng nhân vật Khitiếp xúc với tác phẩm này, người viết nhận thấy rằng: cho dù tư tưởng ấy có chi

phối ngòi bút của Vũ Trọng Phụng thì những nhân vật trong tác phẩm Số đỏ vẫn

có sức sống nội tại của nó Có thể khẳng định rằng, trong tác phẩm này không có

nhân vật nào giống nhân vật nào cả Và đặc biệt hơn nữa với tính cách “tổng hòa của các mối quan hệ xã hội”, nhân vật Xuân Tóc Đỏ trong tác phẩm đã đạt đến

tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình

1.4 Tóm tắt nội dung tác phẩm

Số Đỏ là cuốn tiểu thuyết viết trào phúng viết theo khuynh hướng hiện

thực, thành công của nó đã gây ra được tiếng cười , một chuỗi cười dài giòn giã,

hả hê từ đầu đến cuối tác phẩm Vũ Trọng Phụng đã sáng tạo ra hàng loạt tình

tiết, tình huống hài hước và những bức ký họa Số Đỏ bao gồm 20 chương, nhân

vật chính là Xuân Tóc Đỏ - một kẻ có số đỏ đến lạ lùng Xuân là một tên mồ côi,

vô giáo dục bị ông bác đuổi đi (vì nhìn trộm bác gái tắm), để rồi sống lay lắt ở đất

Hà thành với đủ thứ nghề lông bông, hắn lấy đầu đường xó chợ làm nhà, lấy sấu

ở phố, lấy cá ở hồ làm thức ăn Khi đó nó làm phải làm đủ thứ nghề để kiếmsống: trèo me, trèo sấu, bán phá sa, chạy cờ rạp hát, thổi loa bán thuốc lậu,… đếnnỗi ánh nắng mặt trời đã làm cho tóc hắn đỏ như một ông Tây chính hiệu Nềnvăn minh vỉa hè đã nhào nặn hắn trở thành một tên ma cà bông lươn lẹo, lắt léo.Một kẻ lang bạt, vô giáo dục nhưng tinh đời như Xuân đã bị cảnh sát tóm vì nhìntrộm một cô đầm đang thay váy Nhưng cũng chính sự kiện lố lăng vô giáo dụcnày đã khởi đầu cho vận may của chính hắn Xuân Tóc Đỏ đã lọt vào tầm ngắmcủa bà Phó Đoan – một me Tây dâm đãng Sau khi được bảo lãnh ra tù, bà ta đãcất nhắc đến làm ở tiệm may Âu hóa, Xuân chính thức tham gia vào công cuộc

“cải cách xã hội” dấn thân vào tầng lớp thượng lưu để trở thành một quý ông

“tân tiến” thực sự Những bài quảng cáo tưởng chừng như vô dụng đã giúp tên

ma cà bông kia bỗng chốc trở thành sinh viên trường y, chịu trách nhiệm chữa

bệnh cho cụ cố tổ nhà Văn Minh “Đốc - tờ” Xuân nhanh chóng gia nhập giới

thượng lưu và những may mắn dở cười tiếp theo đã đưa hắn đến đỉnh cao chótvót, chính hắn được lòng rất nhiều người ttrong đó có cả cô Tuyết – một thiếu nữ

ỡm ờ, em Văn Minh Cô ả tôn thờ hắn như một đấng tri thức thực thụ, dẫu chínhmình đã có hôn phu Tiếp theo, nhờ sự o bế của bà Phó Đoan mà Xuân trở thành

cố vấn cho tập báo Gõ Mõ, thế là hắn lại được làm một công việc cao cả đó là cải

cách Phật giáo với đạo lý của một vị “chân tu” Càng ngày sức ảnh hưởng của Xuân càng lớn, với vốn tri thức sành sỏi và nhân cách của một kẻ “đầu đường xó chợ” hắn đâm ra chân chất, khiêm tốn và được nhiều kẻ nể phục, tôn sùng lắm.

Sau cái chết cụ cố tổ, một cái chết được coi là đáng mong chờ trong cái xã hội đó,

Xuân lại lập được “công lao” được coi là ân nhân của cả nhà cụ cố Hồng và còn

được nhận tiền từ cụ phán vì dù gì hắn cũng đã hoàn thành nhiệm vụ ông giao,giết chết cụ cố tổ chỉ bằng một câu nói còn gì, đúng là số đỏ Thời vận đang thuậnbuồm xuôi gió, Xuân được Văn Minh dẫn đi đăng ký tranh giải quần vợt nhân dịpvua Xiêm đến Bắc Kỳ Hai nhà quán quân quần vợt bỗng chốc trở thành tội phạmbởi những trò đểu cá của Xuân trước ngày tham gia thi đấu, chính điều này là một

bước đệm nâng Xuân lên bậc “anh hùng cứu quốc" Hắn được dịp trổ tài với quán quân Xiêm, rồi vỗ ngực biện minh cho cái thua cuộc của mình là một sự “hy sinh

vì nghĩa lớn" Khép lại câu chuyện, Xuân từ một lên lang bạt đã được mời tham

gia Hội khai trí tiến đức và được nhận làm con rể cụ Hồng

Chương 2

YẾU TỐ HÀI ĐỘC ĐÁO TRONG SỐ ĐỎ CỦA VŨ TRỌNG PHỤNG

2.1. Giới thuyết về yếu tố hài

Yếu tố theo cách hiểu chung nhất chính là bộ phận, nhân tố cấu thành nênmột sự vật, sự việc, hiện tượng hay một nội dung nào đó Chính yếu tố là thànhphần quan trọng, căn bản để tạo nên một sự vật, hiện tượng Quán triệt quan điểmchủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kèm theo những quanđiểm về mỹ học của chủ nghĩa Mác – Lênin đã hướng chúng ta tới một vấn đề làtiếp cận một tác phẩm văn học ngay cả những vấn đề nhỏ trong chính tác phẩm

đó không chỉ là một tổ chức, một chỉnh thể, một cấu trúc căn bản mà đó là những

tìm hiểu, những nghiên cứu xuất phát từ những yếu tố nhỏ nhất, cấu thành nênchính nội dung, cấu thành nên tác phẩm đó Vì vậy khi tìm hiểu về yếu tố hài

trong tác phẩm Số Đỏ của nhà văn Vũ Trọng Phụng là chúng ta đang hướng đến

chính những bộ phận cấu thành nên chính tiếng cười, cái hài trào lộng mà tác giảmuốn phản ánh

Những yếu tố tạo nên cái hài trào phúng mà nhà văn phản ánh trong Số Đỏ

chính là nghệ thuật trào phúng mà ông sử dụng để xây dựng nhân vật, để tạodựng tình huống,… đến cả cái cách ông đặt tên cho chính tác phẩm và nhân vật

của mình Và chính tiếng cười mà Vũ Trọng Phụng gửi gắm trong Số Đỏ đã giúp

chúng ta nhận diện được cái xấu một cách rõ ràng hơn; nó thể hiện sự thôngminh, trí tuệ của nhà văn; nó còn là vũ khí chống lại cái ác, cái xấu của xã hội,phản ánh được quan điểm của tác giả về chính xã hội mà ông đang sống, sự khinh

bỉ về một giai đoạn tối tăm của lịch sử Việt Nam

2.2 Đối tượng của yếu tố hài trong tác phẩm Số Đỏ

Trong nền văn học Việt Nam có nhiều nhà văn dùng tiếng cười làm vũ khí

để phê phán hiện thực của xã hội Việt Nam lúc bấy giờ Nhưng cái hài ở mỗinhà văn thể hiện với những sắc thái khác nhau và đối tượng của cái hài ở mỗi nhà

văn cũng khác nhau Có thể thấy, đối tượng trào phúng của Số đỏ là đa đối tượng,

do vậy tiếng cười trào phúng mà Vũ Trọng Phụng muốn phản ánh là đa cung bậc,

đa sắc điệu Hoàng Ngọc Hiến cho rằng, “Mục tiêu trào phúng của tác giả lớn hơn sự phê phán một giai cấp, tiếng cười của tác giả phủ định cả một xã hội ngớ ngẩn, nhí nhố, lố bịch, nhố nhăng (…) Nội dung tư tưởng của Số đỏ đạt tới trình

độ phổ quát, tác giả phê phán một loạt thói rởm, tật xấu có thể trở thành phổ biến ở mọi chế độ xã hội: cấp tiến rởm, bình dân rởm, bằng sắc rởm” [10,

tr.436] Đối tượng mà tác giả hướng đến ở đây là toàn bộ thói xấu trong xã hộithành thị lúc bấy giờ, mà đặc biệt là những thói hư tật xấu đã trở thành tính cách,bản chất tập trung nhất của tầng lớp thượng lưu trí thức Tức là, đối tượng củayếu tố hài được thể hiện trong tác phẩm không riêng một cá nhân nào cả mà lànhững nét tính cách, là bản chất của tầng lớp thượng lưu được nhà văn khái quáthoá lên để trở thành phổ biến, không còn là hiện tượng cá biệt, riêng lẻ

Những Xuân Tóc Đỏ, Min đơ, Min toa, cụ cố Hồng, cậu Phước đều lànhững người máy, những con vẹt biết nói Vũ Trọng Phụng hài hước với sự thậtthà của lão thầy tướng số, đùa vui với sự ngớ ngẩn của vú già nhà Phó Đoan, giễucợt với sự dốt nát của hai người thợ khi xếp chữ, bông lơn với hành động của chịhàng mía Với những đối tượng này, nhà văn trào phúng không nhằm mục đíchtiêu diệt mà tiếng cười ở đây gắn với cái hài hước, cái bông lơn nhẹ nhàng hơn.

Khi tiếng cười trong Số đỏ vang lên thì đã chỉa thẳng mũi dùi vào xã hội đầy rẫy

những thói xấu lúc bấy giờ, không chỉ là những con người dưới đáy xã hội màđến cả những con người thượng lưu trí thức; từ người bình dân đến những bậctoàn quyền, thống sứ cao quý Trong tác phẩm này, Vũ Trọng Phụng xây dựngnhân vật Xuân Tóc Đỏ, nhân vật trung tâm, điển hình nhất trong xã hội đươngthời Ở hắn là bức chân dung đầy đủ ý nghĩa nhất của một xã hội vốn có nhiềuthói xấu như: thói xu nịnh, thói đạo đức giả, thói háo danh, dâm ô… Trong hắntồn tại pha trộn nhiều thói xấu của nhiều tầng lớp, nhiều lớp người Bản chất đầutiên của hắn bộc lộ ra là một thằng ma cà bông, vô giáo dục, háo danh, háo sắc

Về sau hắn gia nhập vào lớp người thượng lưu thì bản chất trên không nhữngkhông mất đi mà còn tạo thành một cái nền để hắn bổ sung thêm bản chất mới làmột thằng trí thức rởm, khinh đời, khinh người, hám danh, vô đạo Quả là mộtbức chân dung mang tính khái quát hoá cao độ, khái quát toàn bộ thói hư, tật

xấu của xã hội thành thị lúc bấy giờ Xuân, một thằng lớn lên “nhờ” sự vô giáo

dục của gia đình và xã hội nên hắn trở thành một thằng ma cà bông đích thực.Tức là dù thế nào, dù cuộc đời của hắn về sau có thay đổi thì hắn vẫn còn lưu lạitính cách của một thằng ma cà bông Hắn cướp giật ái tình, hắn phóng thanhquảng cáo thuốc , hắn văng tục, hắn chửi thề, hắn khặc nhổ một cách bữa bãi,…Đấy đúng là những thói xấu điển hình của những thằng sống nơi vỉa hè, đầuđường xó chợ - cái nơi hỗn tạp đã nuôi sống, giáo dục nên hắn Nhưng nhờ cái số

đỏ trời cho kia mà Xuân Tóc Đỏ đã gia nhập vào thế giới thượng lưu, thế giớicủa những con người giàu có, sang trọng hay bàn chuyện học thức rởm đời,chuyện chính trị, chuyện xã hội, chuyện tương lai của loài người, của thế giới.Tuy nói là nhờ số đỏ mà Xuân mới có thể bước lên đỉnh cao chót vót trong xã

hội ấy nhưng nếu Xuân không có những tài xảo, tài lanh kia mà cuộc đời langthang đã dạy cho hắn thì có thể Xuân sẽ không thể nào đáp ứng được những đòi

hỏi, những nhu cầu được coi là “tân thời” của xã hội thượng lưu ấy đã đặt ra.

Điều đó cho thấy rằng: bản chất của xã hội thượng lưu cũng chẳng khác gì bảnchất của những thằng ma cà bông vô giáo dục, rởm đời Đó là bản chất, nhưng

về hình thức thì đối lập hoàn toàn Lớp người bình dân không giỏi che đậy thóixấu, nhưng những lớp người thượng lưu lại là những bậc thầy trong việc hoátrang để che đậy thói xấu Từ ấy mà có thể suy ra, khi cái xấu, thói vô đạo hiệndiện trước mắt đã là đáng cười, đáng phê phán, nhưng cái xấu, cái vô đạo đức bịche giấu đi thì điều đó trở nên đáng khinh, đáng bị lên án hơn Nên đối tượng

chính nhất của tiếng cười trong Số đỏ là thói xấu xa của xã hội thành thị lúc bấy

giờ, đặc biệt thói xấu điển hình của tầng lớp thượng lưu trí thức, tầng lớp thốngtrị

Số đỏ của Vũ Trọng Phụng đã ký thác vào một nhân vật bất hủ, một sản phẩm của đô thị thuộc địa bát nháo, pha tạp, nhố nhăng và dị hợm Số đỏ là một

tràng cười lớn giòn giã, nhạo báng tất cả những sản phẩm tân thời mà bản chấtcủa nó là sự rỗng tuếch, bịp bợm và giả trá

2.3. Mục đích của yếu tố hài trong tác phẩm Số Đỏ

Xã hội loài người không chỉ là vương quốc của cái đẹp; cái bi còn là vươngquốc của cái hài Bởi vì; cái hài nảy sinh bởi những mâu thuẫn xã hội; và quátrình giải quyết những mâu thuẫn đó Khái quát lại đó có thể là mâu thuẫn giữahình thức và nội dung; giữa bộ phận với toàn thể; giữa ý nghĩa và phươngtiện; giữa ước muốn và khả năng; giữa cái được phép và không được phép; quen

và không quen; bình thường và không bình thường; v.v… Trong văn chương Việt

Nam từ xưa đến nay, tiếng cười vang lên thành từng tràng sảng khoái, khi ấytiếng cười mang mục đích mua vui Tiếng cười mang tính chất mua vui như thếthường xuất hiện trong mảng văn học dân gian như truyện tiếu lâm, truyện cười,truyện Trạng,… Nói như thế không có nghĩa là những thể loại trên thì tiếng cườichỉ có mục đích là giải trí, là mua vui mà còn có mục đích khác, điều đó tuỳ

thuộc vào hoàn cảnh xã hội, dụng ý của tác giả và những nguyên nhân khác Đôikhi những tiếng cười đó là tiếng cười phê phán những thói hư tật xấu trong xãhội để giúp người đọc, người nghe rút ra được bài học kinh nghiệm nào đó trongcuộc sống Tiếng cười bao giờ cũng hướng đến một đối tượng và mang mục đích

của nó, ở tác phẩm Số đỏ của Vũ Trọng Phụng cũng không nằm ngoài khuôn khổ ấy Đặc biệt hơn, ở Số đỏ có khả năng phản ánh sâu sắc xã hội đương thời.

Số đỏ làm cho người đọc cười theo nhiều kiểu.Tác phẩm không cười duy

một tầng lớp nào, một cá nhân nào, hay một thói hư tật xấu nào Cười vì cái hàihước trong văn phong của Vũ Trọng Phụng, cười cái sự tình nhố nhăng lộn xộncủa nhà cụ cố Hồng, hay cũng là cười mỉa, cười thẳng mặt cái chế độ phong kiếnthối tha, chạy theo cái danh và đồng tiền Vũ Trọng Phụng đã khai thác nhiềukhía cạnh bi hài của cuộc sống sau đó lồng ghép vào chuyện tạo ra những tràngcười lạ cho đến cười nhưng vẫn có chút nào đó buồn cho cụ cố Hồng vì chuyệncủa gia đình ông và cười xót xa cho số phận của ông vì cách mà con cháu của ôngdành cho một cụ cố Lạ lùng là từ chính xác nhất dành cho cái trào phúng trongtác phẩm này của nhà văn Vũ Trọng Phụng, tác phẩm đòi hỏi người đọc phải đọc

và ngẫm mới thấy hết cái vị đắng đằng sau tiếng cười mà nhà văn muốn truyềntải Ngoài ra, chính tiếng cười đó còn góp phần thể hiện quan điểm của tác giả về

sự thối nát và đen tối của xã hội xưa

Xuân Tóc Đỏ là nhân vật mà Vũ Trọng Phụng tập trung phản ánh nhiềunhất trong tác phẩm của mình Ở hắn hội tụ những nét tính cách của hai tầng lớp:tầng lớp bình dân và tầng lớp thượng lưu Từ tầng lớp bình dân hắn chính thức

gia nhập vào “gia đình thượng lưu” là nhờ vào sự may mắn Xuân được mụ me

Tây – bà Phó Đoan chú ý đến và nâng đỡ hắn lên là nhờ vào việc làm bất hảo củahắn – nhìn trộm cô đầm trong phòng thay đồ Hay việc một ông Phán tự dưng lại

nói với hắn “Kính chào ngài! Thưa ngài, tôi, tôi là một người chồng mọc sừng”

[11; tr.82] và yêu cầu hắn: nếu có mọi người thì hãy trỏ vào ông và nói rằng:

“Thưa ngài, ngài là một người chồng mọc sừng” [11; tr.82] để mọi người biết,

thế là hắn có một số tiền lớn - một chục bạc Xuân đã hết sức ngô nghê, chẳng

hiểu gì “Ờ ờ! Ngài chỉ nói đùa chứ ngài có mọc sừng đâu!” [11; tr.82] Rõ ràng

ngay lúc mới chập chững bước chân vào hiệu may Âu hoá Xuân đã không hiểu

gì về xã hội thượng lưu Đối với hắn mọi thứ đều diễn ra một cách kì quặc.Nhưng Vũ Trọng Phụng xây dựng nên nhân vật Xuân không phải là không có sựchuyển biến trong tâm lí, nhân vật này không đứng yên để chờ đợi sự may mắn

sẽ đến mãi với mình Ở nhân vật này có sự vận động, biến đổi trong suy nghĩ vàhành động Sống trong xã hội thượng lưu dần dần hắn đã biết lợi dụng sự maymắn đến với mình để rồi trở thành một thành viên chủ chốt trong xã hội thượnglưu Nên có thể khẳng định lúc mới bước chân vào xã hội thượng lưu, Xuân Tóc

Đỏ chỉ là một con rối dưới “bàn tay điều khiển” của mụ Phó Đoan, của vợ chồng

Văn Minh, của nhà mĩ thuật TYPN,… Dần dần hắn đã xoay chiều lại để trở thành

kẻ giật dây lại kẻ đã biến hắn thành con rối Sự đổi ngôi đó không hoàn toàn là do

sự may mắn, mà vì Xuân đã nắm rõ được bản chất của xã hội lúc bấy giờ Đó là

một xã hội dâm loạn, điên đảo, vô luân, vô đạo đức đến vô nghĩa lí Số đỏ là tác

phẩm đả kích một xã hội đồng tiền ở thành thị, một xã hội tân thời nửa Tây nửa

Ta lố lăng một cách toàn diện, hoàn hảo nhất Đồng tiền, quyền thế, hư danh đãluồn lách, len lỏi vào khắp mọi nơi, từ những ngõ ngách, con hẻm nhỏ trong xóchợ đến các tổ chức gia đình riêng đến cái to hơn là tổ chức cộng đồng người vàtoàn xã hội Chính danh lợi và đồng tiền đã chi phối tất cả mọi hoạt động của conngười được mọi người coi là một quy chuẩn để vươn tới

Mục đích tiếng cười trong Số đỏ là đả kích xã hội đương thời, đồng thời

đó cũng là cách tác giả khỏa lấp được nỗi bực tức, căm phẫn của mình về chính

xã hội của nước nhà Vũ Trọng Phụng viết, Vũ Trọng Phụng bộc bạch cái hài, gửitiếng cười khinh rẻ của mình vào từng con chữ là cách mà chính ông giải thoátcho những tức tối bị dồn nén, bị ẩn ức Nhà văn sinh ra trong một gia đình nghèo,thiếu thốn, chịu nhiều bất hạnh và bấp bênh trong sự nghiệp Ông là một người cótài lại chịu hoàn cảnh gian nan, bên cạnh đó đã ông phải sống ở một nơi phồn hoatha hóa như Hà Nội lúc bấy giờ Hàng ngày ông chứng kiến biết bao cảnh nhố

nhăng, bịp bợm “Hà Nội lầm than, ăn cướp, ăn cắp, ăn trộm, đàn bà nghiện hút, buôn người, đồng bóng, sư vãng hoan dâm, và mới đây, Hà Nội lầm than, nghĩa

là các cô gái nhảy” [12; tr.282] Ông đã phơi bày trên những trang văn của mình

những cảnh của một Hà thành như thế cũng là cách để ông giãi bày nỗi niềm, sựtrăn trở của mình về sự thối nát của một giai đoạn tăm tối của nước ta cùng vớinhững độc giả đương thời và cả tương lai sau này Song song với khát khao muốnthổ lộ, giãi bày thì những gì ông đem đến cho độc giả đã thể hiện được sự sángtạo và tinh thần lao động miệt mài của người nghệ sĩ, chứ không chỉ đơn giản làmột phút thăng hoa nhất thời của một ngòi bút bạc mệnh Vũ Trọng Phụng viết

về những nhiễu loạn trong xã hội đương thời là ông đang bênh vực cho cái tốt,cho lẽ phải, ông khát khao cuộc sống nảy nở với những gì thật trong sạch, tươiđẹp, văn minh

2.4. Mức độ của yếu tố hài trong tác phẩm Số Đỏ

Trong tác phẩm Số đỏ, Vũ Trọng Phụng đã sử dụng những yếu tố may mắn hay “số đỏ” vào trong chính cuộc đời của Xuân Tóc Đỏ, nó chi phối gần như

hoàn toàn số phận của hắn, nó như là một định mệnh mà trời cho vậy Vũ TrọngPhụng đưa yếu tố đó vào tác phẩm là muốn khẳng định rằng một xã hội thực dânnửa phong kiến lúc bấy giờ là một xã hội điên đảo, vô nghĩa lí như cái may, cái

đỏ mà tác giả trao cho Xuân vậy Trong Số đỏ, Vũ Trọng Phụng khắc họa rất

thành công tính cách nhân vật, điển hình là nhân vật biếm họa Xuân Tóc Đỏ Từmột thằng vô giáo dục, lấy vỉa hè làm nhà, lấy cá hồ Hoàn Kiếm làm cơm, nhưng

khi bước chân vào nhà mụ Phó Đoan, vào làm công ở cửa hiệu Âu hoá của vợ

chồng Văn Minh, vào gia đình cụ cố Hồng và trở thành thành viên quan trọngtrong giới thượng lưu Tất cả những bước tiến trong cuộc đời của hắn đều được

Vũ Trọng Phụng kể với giọng châm biếm đả kích Lai lịch nghề nghiệp của Xuân

là: “Bán lạc, trèo xấu, làm lính chạy cờ hiệu” [11; tr.14], Xuân “cam tâm yên phận là một thằng nhặt bóng” [11; tr.14] và còn ước mơ “được một chút danh thơm” [11; tr.14] trong nghề nghiệp Câu nói làm cho người nghe thông cảm với Xuân nhiều hơn là trách hắn “Mẹ kiếp! Chứ xua nay có mũ bao giờ đâu mà tóc chả đỏ” [11; tr.15] Nhưng thiết nghĩ cảnh ngộ của một đứa vô giáo dục thì còn

tốt đẹp hơn những người giàu có nhưng vô đạo, dâm ô như cả gia đình Văn Minh

“Trong cái rủi, có cái may” Xuân bị đuổi vì người ta nghi hắn nhìn cô đầm trong

phòng thay đồ đó là rủi, nhưng nhờ đó mà hắn được mụ me Tây – bà Phó Đoan

chú ý đến, đó là may Thế là từ cái may lố lăng, nực cười đó mà việc may cứ đếnvới hắn, cứ nhào vào hắn, chính Xuân lại hiểu được bản chất phát triển của xãhội nên hắn biết lợi dụng để mưu cầu danh lợi để thành một nhà cải cách y phục

phụ nữ, cải cách xã hội, sinh viên trường thuốc… thành “bậc vĩ nhân” mà người

người ngu ngốc kia tôn sùng, ngưỡng mộ mà tung hô hắn như một anh hùng

Tiếng cười trong Số đỏ đã thừa hưởng những đặc điểm của bút pháp phóng

đại trong văn học dân gian nhưng Vũ Trọng Phụng có sự sáng tạo riêng độc đáocủa riêng mình Tiếng cười trong tác phẩm xuất hiện trong mọi hành vi sinh hoạtcủa xã hội,từ những cái đơn giản nhất mà chúng ta không thể ngờ đến, chứ khôngphải chỉ xuất hiện đột ngột ở cuối truyện như trong văn học dân gian Khi đọc

tiểu thuyết Số đỏ - “một tràng cười dài, giòn giã”, người đọc sẽ được cười từ đầu

đến cuối tác phẩm, có thể nói, trong tác phẩm này bất cứ chương nào cũng cónhững tình huống mâu thuẫn, vô lí, những hành vi ngớ ngẩn… tuỳ theo từng sựviệc mà cười ít hay cười nhiều Trong thực tế làm gì có chuyện: có thể chữa khỏibệnh cho người khác bằng nước Thánh đền Bia với mấy lá rau sam, rau thài lài

Ấy vậy mà Xuân đã chữa khỏi bệnh cho cụ cố tổ bằng những thứ vớ vẩn ấy

“thuốc Thánh ban cho phải là nước ao, thật bẩn thỉu, thật hôi tanh, ô uế, thì mới khỏi được bệnh kia đấy (…) Người ta cho bệnh nhân ăn mấy lá rau sam, rau thài lài, và uống mấy chén nước ruộng ấy Thật là thuốc Thánh! Bệnh nhân độ nửa giờ đã tỉnh táo khác thường, ngồi dậy một mình được, đã ăn được nửa bát cháo” [11, tr.116 - 117] , thật là nhảm nhí thay Hay như chuyện Xuân ứng khẩu

với chàng thi sĩ đeo đuổi Tuyết bằng một bài vè quảng cáo thuốc lậu, vậy mà đã

làm cho chàng thì sĩ “khâm phục” Xuân “sát đất”, chuyện các quan ở Sở Cẩm

phạt tiền lẫn nhau để cho đủ chỉ tiêu ở trên ban xuống,… Tất cả đều được thểhiện bằng bút pháp phóng đại, cường điệu Có thể nói bằng bút pháp phóng đại,

Vũ Trọng Phụng dù có vi phạm những quy tắc hội thoại đến đâu thì vẫn có nhữngchi tiết chân thực tối thiểu Xuân được phóng đại lên rất nhiều khi ứng khẩu làm

bài thơ như đã nói, nhưng hắn chỉ có thể đọc được “bài thơ thuốc lậu” mà hắn đã

thuộc làu, chứ không thể thuộc hay làm được một bài thơ lãng mạn, trữ tình

Nhà văn đã giải thích việc chữa bệnh cho cụ tổ bằng thứ “thuốc” mà Xuân xin ở

chùa về chữa mà lại khỏi bệnh là nhà văn giải thích theo thuyết mệnh trời làm

cho cái phi lí trở nên có lí Cụ tổ khỏi bệnh là do Thánh đã ban phước Hay khi

Xuân đã trở thành một “bậc vĩ nhân” thì câu nói “bình dân” của hắn vẫn không mất đi – “nước mẹ gì” Vũ Trọng Phụng vẫn giữ những chi tiết chân thực

trong lớp vỏ phi lí nên người đọc có thể chấp nhận

Tiếng cười trong Số đỏ là tổng hợp của nhiều sắc thái khác nhau so với

tiếng cười trong văn học dân gian Tác phẩm bao gồm tiếng cười vừa mang tínhchất thư giãn mà không thể thiếu sự châm biếm sâu sắc và tiếng cười ấy còn

mang tính chất phê phán sâu cay Trong Số Đỏ, mỗi một cảnh, mỗi một tình

huống, mỗi một lời nói của nhân vật đều đáng cười, để rồi khi đọc hết tác phẩm,nhìn lại một cách tổng thể tác phẩm thì cảm thấy xót xa, cay đắng Ta thấy đằngsau tiếng cười ấy là nước mắt, là nỗi đau của một nhà văn trước thực trạng thốinát của xã hội đương thời

3.1. Nghệ thuật gây cười trong xây dựng nhân vật

3.1.1. Những bức chân dung “hí hoạ”

Toàn bộ thế giới nhân vật trong Số đỏ là những nhân vật phản diện, gồm

những con người khoác trên mình bộ áo thượng lưu sang trọng, những con người

mang danh trí thức, nhà cải cách, con người “bình dân” thực sự,… Đấy là những người sống không có “tim”, không có “óc”, không lí tưởng và chạy theo hư danh

ảo Những nhân vật như thế được nhà văn xây dựng bằng bút pháp hí hoạ độcđáo, dựng lên trên sàn diễn những bức chân dung hiện thực điển hình trào phúngnhư: Xuân Tóc Đỏ, cụ cố Hồng, bà Phó Đoan, sư Tăng Phú, cô Tuyết, vua Xiêm,vua Ta,… Những nhân vật này như được sống lại trong chính thế giới thực của nó

- thế giới hỗn loạn, bát nháo đầy những biến động Nhà văn đã đặt những nhânvật của mình trong hoàn cảnh lịch sử, xã hội và thời đại Ông không tách nhân vật

ra mà để nhân vật của mình động đậy, di chuyển trong trong mối quan hệ với xãhội

Điểm đầu tiên, tác giả đã vẽ nên bức tranh hí họa của mình bằng chính

cách mà ông đặt tên cho những nhân vật của mình Trong Số đỏ của Vũ Trọng

Phụng, số lượng nhân vật được tác giả nhắc đến không quá đông đảo như các tác

phẩm như: Chiến tranh và hòa bình - Lev Nikolayevich Tolstoy hay Tam Quốcdiễn nghĩa – La Quán Trung nhưng cũng không thể xem là ít ỏi được Nhân vậtchính trong tác phẩm là Xuân Tóc Đỏ, mà cái tên “Xuân Tóc Đỏ” xuất phát từmột lý do vô cùng hài hước, ngớ ngẩn, một quá khứ không mấy gì vẻ vang, về vẻ

bề ngoài dị hợm, khác người : “ ánh nắng mặt trời làm tóc nó đỏ như Tây”.

Ngoài ra , tác giả còn đặt cái tên đó như nhằm biểu thị cho người đọc lường trước

được tương lai sau này của hắn Một tương lai với “cái đỏ” xuất hiện xuyên suốt

trong cuộc đời của Xuân.Về những người trong gia quyến, ta phải chú ý đến đứa

con trai chưa được 60 tuổi của cụ tổ nhưng lúc nào cũng nói một câu “Biết rồi khổ lắm nói mãi” Người đó không ai khác, chính là cụ cố Hồng Ở đây, từ “cụ” vốn là cách gọi một người đã lớn tuổi Thêm vào đó từ “cố” cũng là một phương ngữ để chỉ người đã già Như vậy trong cách cộng hưởng hai từ “cụ” và “cố” thì

người đọc sẽ hình dung ra một con người đã rất lớn tuổi, nếu không muốn nói là

gần đất xa trời Ấy vậy mà, một từ “Hồng” đặt ở phía sau cứ như một cách đột

giáng để người đọc vỡ lẽ ra điều nghịch lí Nhờ đó mà người đọc dễ dàng cảmnhận được, Cụ cố Hồng là một người hình như chưa đủ thâm niên để già nhưngvẫn có khát khao được mọi người xung quanh đưa mình lên ngang hàng cố, cụ

Và đó cũng chính là bản chất hám danh của một con người luôn mơ ước và tô vẽgia thế về một gia đình nề nếp, gia phong, lắm phước đức Song song đó, chúng

ta phải chú ý đến hai đứa cháu nội trai và một đứa cháu rể của cụ tổ Họ là ôngVăn Minh, cậu Tú Tân và ông Phán mọc sừng Bởi vì, nhìn vào tên gọi của họ thìchúng ta đều biết họ là tầng lớp trí thức trong xã hội đương thời “Văn Minh”

nghĩa là tiến bộ, có hiểu biết, có tầm nhìn, còn “cậu Tú” và “ông Phán” cũng là

cách gọi những người có học thức, có địa vị trong xã hội thực dân phong kiến.Thế mà những suy nghĩ và hành động của họ thì hoàn toàn đối lập với tên gọi của

chính họ Văn Minh mà lại lấy tên vợ đặt trước tên mình cho có vẻ “nịnh đầm”, Văn Minh mà lại có suy nghĩ Xuân là người mang “hai cái tội nhỏ, một cái ơn to” Theo ông tội Xuân quyến rũ một em gái ông, tố cáo sự hoang dâm của một

em gái khác của ông là “tội nhỏ”, còn tình cờ gây ra cái chết của ông nội mình là

“ơn to” Ôi, thật là Văn Minh! Còn cậu Tú Tân thì học hoài học mãi không lấy

được cái bằng tú tài mà cũng được gọi là cậu Tú Khi hay ông nội mình mất thì

cậu “điên người lên” vì… chưa được dùng đến máy ảnh của mình Đặc biệt, đứa cháu rể là ông Phán mọc sừng thì thật đáng thương! “Mọc sừng” hay “bị cắm sừng”chính là tiếng lóng để chỉ một người đàn ông có vợ lăng loàn, mất nết,

hoang dâm Mà người đàn ông ấy lại chính là ông Phán, một người có địa vịtrong xã hội Thế mới đau! Thế nhưng, nỗi đau ấy với ông Phán đã trở thànhniềm hạnh phúc, vì ông nghĩ nhờ có đối sừng vô hình trên đầu mà ông có

thêm “vài ba ngàn bạc” Như vậy, có thể thấy nghệ thuật trào phúng mà Vũ

Trọng Phụng thể hiện qua tên gọi: ông Văn Minh, cậu Tú Tân và ông Phán mọcsừng đó là cách khắc họa sự đối lập, mâu thuẫn giữa tên gọi với suy nghĩ và hànhđộng của nhân vật Nói cách khác, đó là nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vậtqua thủ pháp tương phản, đối lập trong cùng một nhân vật

Những nhân vật khác như cô Tuyết hay những người ngoài gia quyếnnhư: bà Phó Đoan, ông TYPN cũng là những nhân vật được xây dựng theo nghệthuật tương phản, đối lập giữa tên gọi và hành động Ở đó, người đọc thật sự bấtngờ trong việc phát hiện những chi tiết mâu thuẫn, đối lập cùng tồn tại bên trong

một con người Tên “Tuyết” gợi nên sự ngây thơ, trắng trong và hồn nhiên của lứa tuổi đôi mươi Nhưng cách ăn mặc của cô trong bộ trang phục “Ngây thơ” thì

khiến người đọc phải choáng váng vì độ hớ hênh và gợi tình của xác thịt Bà Phó

Đoan, nghe từ “đoan” thì có vẻ đoan trang, hiền thục và chính chuyên thờ chồng

nhưng ít ai hiểu được rằng bà đã chính chuyên đến… hai đời chồng và vẫn mong

ước “có lần được người khác hiếp nữa” Đặc biệt, cái tên “TYPN” gợi cho người

đọc biết được tâm sự của một nhà thiết kế thời trang luôn tâm niệm tôi yêu phụ

nữ Nhưng cách yêu phụ nữ của ông thì chẳng khác nào tín đồ của một giáo phái

luôn tôn thờ những bộ trang phục “không còn che đậy bất cứ cái gì của người phụ nữ nữa” Rõ ràng trong cách đặt tên nhân vật của mình, không phải ngẫu

nhiên nhà văn Vũ Trọng Phụng lại chọn những cái tên như: Xuân Tóc Đỏ,cụ cốHồng, ông Văn Minh, cô Tuyết, cậu Tú Tân, ông Phán mọc sừng… mà đó làdụng ý nghệ thuật để góp phần làm toát lên tầm tư tưởng của tác phẩm Có thểthấy, tiếng cười mà người đọc bật ra sau khi thưởng thức tác phẩm đâu chỉ là sựmỉa mai, châm biếm cho bản chất lố bịch, xấu xa của những nhân vật trong tác

phẩm Mà đấy còn là cái cười ra nước mắt Thiết nghĩ, người đọc càng cười baonhiêu thì có lẽ sẽ càng thấy nhói và thấy đau bấy nhiêu về một xã hội đang trênhành trình xuống mồ về nhân phẩm và đạo đức

Điểm thứ hai, Vũ Trọng Phụng dã dùng bút pháp tả chân để “kí hoạ” nhân vật, nhưng bút pháp “kí hoạ” ấy đã biến thành biệt tài “hí hoạ” để lột tả hết được

những nhân vật phản diện của mình Nhà văn có sự kết hợp giữa ngoại hình vàtính cách, giữa cái chung với cái riêng một cách nhuần nhuyễn và trở nên sốngđộng

Bà Phó Đoan là một bức chân dung điển hình cho những mụ me Tây dâmđãng và lẳng lơ Nhà văn đã dùng bút lực châm biếm bằng việc miêu tả ngoại

hình, giới thiệu nhân vật để lột tả nội tâm, bản chất của người đàn bà này “Cửa

xe mở, một bà trạc ngoại tứ tuần mà y phục còn trai lơ hơn cả các thiếu nữ, mặt

bự ra những son và phấn, tóc đen lay láy nhưng mà quăn quăn, cả người nặng ít

ra cũng bẩy mươi cân, nhưng cái khăn vành giây đúng mốt hết sức thì lại nhỏ xíu

và ngắn ngủi có một mẩu, một tay cầm một cái dù thật tí hon và một cái ví da khổng lồ, tay ôm một con chó bé trông kì dị như một con kì lân, bước xuống đất một cách nặng nề vất vả” [11; tr.12] Trông vào ngoại hình của bà là những nét

không cân xứng và đầy đối nghịch giữa cái thân hình to béo và những vật trang

sức “nhỏ xíu” hoặc giữa những cái cân xứng là cái ví “khổng lồ” Bà Phó thật

đỏm dáng khi mang trên người những đồ vật không cân xứng nên bà cứ như mộtvai hài để mọi người nhìn vào mà cười Cái ngoại hình ấy thể hiện một phụ nữ rấtkịch, vẻ vời, thích khoe khoang: bà thích tỏ ra cho mọi người biết mình là mộtngười phụ nữ đức hạnh, thủ tiết với hai đời chồng Nhưng thực chất thì bà đang lànhân tình của Xuân Tóc Đỏ, là một người phụ nữ lẳng lơ và dâm đãng

Bức chân dung hí hoạ tiếp theo là Văn Minh hiện lên tuy không thật đậm

nét hài hước, châm biếm nhưng cũng rất đậm đặc sự phê phán “Chải đầu xong, ông ăn vội vã những thức ăn rồi trang điểm cái mặt Ông rữa móng tay, bôi đỏ mười đầu ngón tay Rồi xoa một lượt kem lên mặt, rồi tá một lượt phấn lên trên, rồi lấy một cái khăn bông khô lau đi, rồi lại bôi một lần phấn mỏng nữa, y như một người lẩn thẩn… Với mớ tóc đen và quấn quăn từ đầu cuồn cuộn xuống

gáy, cái cổ cao cẩng và lộ hầu, đôi con mắt ốc nhồi, lại thêm cái mặt loang lổ những vòng tròn trắng, lúc ấy trông thật xứng đáng là một bậc son phấn mày râu” [11; tr.182 - 183] Qua những nét miêu tả, Văn Minh hiện lên như một diễn

viên đang làm công việc trang điểm một cách máy móc và vô hồn trước khi rasân khấu

Cụ cố Hồng, một ông cụ được phác hoạ với những nét thật sinh động, độc

đáo “Tuy giữa mùa hè, cụ cũng mặc áo bông và đi giày da (…) Trên ngực cụ có mấy cái cuống huy chương (…) Chí bình sinh của cụ Hồng chỉ được làm một cụ

cố Cho nên chưa đầy 50 tuổi, cụ cũng làm ra vẻ già cả sắp chết: ra phố là cụ phải mặc áo bông, chưa đến mùa rét cụ đã khoác cái áo bờ đờ xuy dầy sù; trước khi trả tiền phu xe, cụ phải ôm ngực rũ rượi hàng trăm phút và đếm nhầm một xu

để phu xe tưởng cụ lẫn lộn; nằm dài bên khay đền thuốc phiện, nghe ai nói chuyện, cụ cũng nhấm nghiềm mắt lại, nhăn mặt khẽ gắt: Biết rồi, biết rồi, khổ lắm, nói mãi! ” [11; tr.92 - 93] Cái câu “Biết rồi, khổ lắm, nói mãi!” đã trở

thành câu nói được nhiều người nhớ đến Trong giới văn chương Việt Nam mànói câu này thì người ta sẽ nhớ ngay đến nhân vật cụ cố Hồng, một nhân vật vônghĩa lí Cụ luôn luôn thích khoe tuổi già, làm ra vẻ già nua trước tuổi, thíchkhoe cái vẻ lẩm cẩm, gàn rỡ của mình

Một tác phẩm văn chương thật sự có giá trị hay không có giá trị thì ngoàinhững yếu tố khác, việc xây dựng nhân vật là vô cùng cần thiết, bởi theo nhà văn

Nguyễn Đình Thi: “Một quyển tiểu thuyết có chỗ đứng được hay không là ở chỗ

có tạo ra được những nhân vật làm cho bạn đọc nhớ được hay không” [13; tr.130] Vì vậy với một thế giới nhân vật điển hình như các nhân vật trong Số đỏ

của nhà văn Vũ Trọng Phụng đã tạo được một chỗ đứng trong lòng người Ở mỗinhân vật có một chỗ đứng riêng, một đặc điểm riêng để nhận diện, để ghi nhớnhưng vẫn mang đặc điểm phổ biến như chính vai trò của họ trong đời sống thực

3.1.2. Nghệ thuật tạo dựng chi tiết gây cười

Trong Số đỏ, những chi tiết gây cười xuất hiện với một tần số dày đặc mà

không thể nào phát hiện, liệt kê và phân tích được hết đầy đủ của nó Ở cấp độcâu văn và mệnh đề, Vũ Trọng Phụng đã tạo được những câu gây cười độc đáo