choi_chu

Ghi nhớ SGK -Chơi chữ là lợi dụng đặc sắc về âm , về nghĩa của từ ngữ để tạo sắc thái dí dỏm, hài ước,…làm câu văn hấp dẫn và thú vị... Tác giả sử dụng từ ngữ nào để chơi chữ v à lối c

GV: PHẠM ĐÌNH TỨ

Năm học: 2012 - 2013

Năm học: 2012 - 2013

Kiểm tra bài cũ

Câu 1:

- Khi nói hoặc viết người ta có thể dùng biện pháp lặp lại từ ngữ (Hoặc cả

một câu) để làm nổi bật ý, gây cảm xúc mạnh Cách lặp lại như vậy gọi là phép

điệp ngữ; từ ngữ được lặp lại như vậy gọi là điệp ngữ

Đáp án

Câu 1: Điệp ngữ là gì?

Câu 1: Điệp ngữ là gì?

Câu 2: Tìm điệp ngữ trong đoạn văn sau và cho biết đó là những dạng điệp ngữ nào?

Vậy mà giờ đây, anh em tôi sắp phải Có thể sẽ mãi mãi Lạy trời đây chỉ là thôi.

Câu 2: Tìm điệp ngữ trong đoạn văn sau và cho biết đó là những dạng điệp ngữ nào?

Vậy mà giờ đây, anh em tôi sắp phải Có thể sẽ mãi mãi Lạy trời đây chỉ là thôi xa nhau

xa nhau xa nhau xa nhau Một giấc mơ

Một giấc mơ một giấc mơ

một giấc mơ

Câu 2: - xa nhau: điệp ngữ cách quãng.

- một giấc mơ: điệp ngữ chuyển tiếp

Câu 2: - xa nhau: điệp ngữ cách quãng

- một giấc mơ: điệp ngữ chuyển tiếp

Khi đi cưa ngọn khi về cũng cưa ngọn

Khi đi cưa ngọn khi về cũng cưa ngọn

Đáp án:

Con ngựa

Đáp án:

Con ngựa

(là gì?)

(là gì?)

Khi đi cưa ngọn khi về cũng cưa ngọn

Khi đi cưa ngọn khi về cũng cưa ngọn

1 Xét ví dụ:

+ lợi (1): lợi lộc, điều có lợi, điều tốt lành

thuận lợi

Bà già đi chợ Cầu Đông,

Bói xem một quẻ lấy chồng lợi (1) chăng? Thầy bói xem quẻ nói rằng:

Lợi (2) thì có lợi (3) nhưng răng không còn.

(Ca dao)

? Em có nhận xét gì về nghĩa của các

từ lợi trong bài ca dao trên?

chân răng

? Việc sử dụng từ lợi ở câu cuối của bài ca dao là dựa vào hiện tượng gì của từ ngữ?

- Dựa vào hiện tượng đồng âm (lợi

dụng đặc sắc về âm, về nghĩa của từ ngữ)

- Tác dụng: tạo sắc thái dí dỏm, hài ước

(có ý nghĩa mỉa mai)

-> làm cho câu văn hấp dẫn, thú vị

? Việc sử dụng từ lợi như trên có tác dụng gì?

=> Chơi chữ

? Chơi chữ là gì?

2 Ghi nhớ (SGK)

-Chơi chữ là lợi dụng đặc sắc về âm ,

về nghĩa của từ ngữ để tạo sắc thái

dí dỏm, hài ước,…làm câu văn hấp dẫn và thú vị.

Tiết 59: :

II Các lối chơi chữ

1 Xét ví dụ:

Từ “lợi” (mục I)

dùng từ ngữ đồng âm.

(1) Sánh với Na-va “ranh tướng” Pháp

Tiếng tăm nồng nặc ở Đông Dương.

(Tú Mỡ)

- “ranh tướng”: Ranh mãnh, trẻ ranh, ranh con …tên tướng ranh mãnh, mưu mô

- “danh tướng”: danh tiếng, uy danh của một vị tướng

 giễu cợt, châm biếm, đả kích tên tướng Pháp Na-va

xét về mặt âm: hai từ này gần âm (trại âm).

 ý coi thường

I Thế nào là chơi chữ?

I Thế nào là chơi chữ?

Từ “ranh tướng”, “danh tướng” có nghĩa là gì?

Từ “ranh tướng”, “danh tướng” có nghĩa là gì?

Thảo luận nhóm: Thay vì dùng “danh

tướng” tác giả lại dùng “ranh tướng”

Sử dụng như vậy nhằm mục đích gì?

Thảo luận nhóm: Thay vì dùng “danh tướng” tác giả lại dùng “ranh tướng”

Sử dụng như vậy nhằm mục đích gì?

xét về mặt âm: hai từ này như thế nào?

II Các lối chơi chữ

1 Xét ví dụ:

Từ “lợi” (mục I)

(1) dùng từ ngữ đồng âm.

Vd: dùng từ “ranh tướng” thay từ “danh

tướng”

(2) Dùng lối nói trại âm (gần âm).

(2) Mênh mông muôn mẫu một màu mưa Mỏi mắt miên man mãi mịt mờ

(Tú Mỡ)

Nhận xét cách dùng phụ âm đầu trong v í dụ trên?

- giống nhau phụ âm đầu: m

Vd: giống nhau phụ âm đầu: m

(3) Dùng cách điệp âm.

=> Dùng cách điệp âm

Tiết 59: :

I Thế nào là chơi chữ?

II Các lối chơi chữ

1 Xét ví dụ:

-VD mục I: lợi

(1) Dùng từ ngữ đồng âm.

Vd: dùng từ “ranh tướng” thay từ “danh

tướng”

(2) Dùng lối nói trại âm (gần âm).

Vd: giống nhau phụ âm đầu: m

(3) Dùng cách điệp âm.

(3) Con cá đối bỏ trong cối đá.

Con mèo cái nằm trên mái kèo, Trách cha mẹ em nghèo, anh nỡ phụ duyên em

(Ca dao)

? Hãy đảo phần vần của các âm tiết sau: “c á đ ối – m èo c ái ” và nhận xét về âm, nghĩa của từ trước và sau khi đổi?

- Đảo các phần vần đã tạo từ mới, nghĩa mới  chỉ sự vật khác, lối chơi chữ gì?.

- cá đối - c ối đ á ; mèo cái - m ái k èo

-> Dùng lối nói lái

II Các lối chơi chữ

1 Xét ví dụ:

-VD mục I: lợi

(1)Dùng từ ngữ đồng âm.

Vd: dùng từ “ranh tướng” thay từ “danh

tướng”

(2)Dùng lối nói trại âm (gần âm).

Vd: giống nhau phụ âm đầu: m

(3)Dùng cách điệp âm.

Vd: cá đối - cối đá; mèo cái - mái kèo

(4) Ngọt thơm sau lớp vỏ gai, Quả ngon lớn mãi cho ai đẹp lòng

Mời cô, mời bác ăn cùng, Sầu riêng mà hoá vui chung trăm nhà.

? Từ “sầu riêng” trong bài thơ có những nghĩa nào?

sầu riêng : là một loại trái cây, được trồng nhiều ở miền Nam

? Hiện tượng trái nghĩa nào được tạo

ra ở câu cuối?

- sầu riêng: trạng thái tâm lí tiêu cực của

cá nhân

- sầu riêng >< vui chung

-> Hiện tượng từ trái nghĩa

Vd: sầu riêng >< vui chung - vui chung (trạng thái tâm lí tích cực,có

tính tập thể)

- vui chung (trạng thái tâm lí tích cực,có tính tập thể)

(4) Dùng lối nói lái.

(5) Dùng từ ngữ trái nghĩa.

Tiết 59: :

I Thế nào là chơi chữ?

II Các lối chơi chữ

1 Xét ví dụ:

-VD mục I: lợi

(1) Dùng từ ngữ đồng âm.

Vd: dùng từ “ranh tướng” thay từ “danh

tướng”

(2) Dùng lối nói trại âm (gần âm).

Vd: giống nhau phụ âm đầu: m

(3) Dùng cách điệp âm.

Vd: cá đối - cối đá; mèo cái - mái kèo

(4) Dùng lối nói lái.

Vd: sầu riêng >< vui chung

(5) Dùng từ ngữ trái nghĩa ? Có mấy lối chơi chữ?

Trời mưa đất thịt trơn như mỡ, dò đến hàng nem chả muốn ăn.

? Câu trên có những tiếng nào chỉ các

sự vật gần gũi nhau?

Trời mưa đất thịt trơn như mỡ, dò đến hàng nem chả muốn ăn.

? Câu trên có những tiếng nào chỉ các

sự vật gần gũi nhau?

- Thịt, mỡ, nem, chả

 Dùng từ ngữ gần nghĩa (cùng trường nghĩa)

, cùng nghĩa,

, cùng nghĩa,

Da trắng vỗ bì bạch

Da trắng vỗ bì bạch

 Dùng từ ngữ cùng nghĩa

gần nghĩa.

gần nghĩa.

Dùng lối chơi chữ gì?

Dùng lối chơi chữ gì?

1 Xét ví dụ:

-VD mục I: lợi

(1) Dùng từ ngữ đồng âm.

Vd: dùng từ “ranh tướng” thay từ “danh

tướng”

(2) Dùng lối nói trại âm (gần âm).

Vd: giống nhau phụ âm đầu: m

(3) Dùng cách điệp âm.

Vd: cá đối - cối đá; mèo cái - mái kèo

(4) Dùng lối nói lái.

Vd: sầu riêng >< vui chung

(5) Dùng từ ngữ trái nghĩa

2 Ghi nhớ (SGK)

, cùng nghĩa

, cùng nghĩa

gần nghĩa.

gần nghĩa.

? Chơi chữ được sử dụng

ở đâu?

- Trong cuộc sống thường ngày.

- Trong cuộc sống thường ngày.

- Trong văn thơ: Đặc biệt là trong thơ văn trào phúng, câu đối, câu đố,

…

- Trong văn thơ: Đặc biệt là trong thơ văn trào phúng, câu đối, câu đố,

…

 Sử dụng trong cuộc sống thường ngày,

trong văn thơ.

 Sử dụng trong cuộc sống thường ngày,

trong văn thơ.

Tiết 59: :

* Bài tập:

? Câu sau có những tiếng nào chỉ các sự vật gần gũi nhau?

Bà đồ nứa, đi võng đòn tre, đến khóm trúc, thở dài hi hóp.

Bà đồ nứa, đi võng đòn tre, đến khóm trúc, thở dài hi hóp.

- nứa, tre, trúc, hóp

 Chơi chữ: dùng từ ngữ gần nghĩa.

? Cách nói này có phải

là chơi chữ không? Nếu có thì nó thuộc lối chơi chữ nào?

Bài tập 1: ? Tác giả sử dụng từ ngữ nào để chơi chữ v lối chơi chữ nào trong bài thơ sau: à

? Tác giả sử dụng từ ngữ nào để chơi chữ v à lối chơi chữ nào trong bài thơ sau:

Chẳng phải liu điu vẫn giống nhà, đầu biếng học chẳng ai tha.

Thẹn đèn đau lòng mẹ, Nay thét rát cổ cha.

mép chỉ quen tuồng nói dối, cam chịu dấu roi tra.

Từ nay (a) chăm nghề học, Kẻo danh tiếng thế gia.

(Lê Quý Đôn)

Chẳng phải liu điu vẫn giống nhà, đầu biếng học chẳng ai tha.

Thẹn đèn đau lòng mẹ, Nay thét rát cổ cha.

mép chỉ quen tuồng nói dối, cam chịu dấu roi tra.

Từ nay (a) chăm nghề học, Kẻo danh tiếng thế gia.

(Lê Quý Đôn)

Rắn

Rắn

hổ lửa

hổ lửa mai gầm

mai gầm Ráo

Ráo Lằn lưng Lằn lưng

hổ mang

hổ mang

Những từ ngữ để chơi chữ:

liu điu, rắn, hổ lửa, mai gầm, ráo,

lằn lưng, trâu lỗ, hổ mang

 dùng từ gọi tên các loài rắn

Trâu Lỗ Trâu Lỗ

-> Dùng từ ngữ gần nghĩa.

Tiết 59: :

Bài tập 3:

chữ trong sách báo?

c) Ruồi đậu mâm xôi, mâm xôi đậu

a) Còn trời, còn nước, còn non,

Còn cô bán rượu anh còn say sưa

(Ca dao)

a) Còn trời, còn nước, còn non,

Còn cô bán rượu anh còn say sưa

(Ca dao)

 Chơi chữ theo lối dùng từ đồng âm

 Chơi chữ theo lối dùng từ đồng âm

b) …Cồn Cỏ có con cá đua là con cua đá

( Lời hát Con cua đá của Ngọc Cừ)

b) …Cồn Cỏ có con cá đua là con cua đá

( Lời hát Con cua đá của Ngọc Cừ)

 Chơi chữ theo lối nói lái

 Chơi chữ theo lối nói lái

 chơi chữ theo lối dùng từ đồng âm

 chơi chữ theo lối dùng từ đồng âm

Bài tập 4:

III Luyện tập

? Bác Hồ đã dùng lối chơi chữ nào trong bài thơ sau:

Cảm ơn bà biếu gói Nhận thì không đúng, từ làm sao đây

Ăn quả nhớ kẻ trồng cây, Phải chăng khổ tận đến ngày lai ?

- Từ cam 1 (danh từ): quả cam

=> lối chơi chữ: dùng từ ngữ đồng âm

- Từ cam 2 (tính từ): sự ngọt ngào,

hạnh phúc

cam, cam,

cam cam

* Câu đố vui:

* Câu đố vui:

Một trăm thứ dầu, dầu chi là dầu không thắp?

Một trăm thứ dầu, dầu xoa không ai thắp.

(Một trăm thứ dầu, dãi dầu thì không ai thắp)

Một trăm thứ bắp, bắp chi là bắp không rang?

Một trăm thứ bắp, bắp chuối thì chẳng ai rang.

Một trăm thứ bắp,lắp bắp miệng thì chẳng ai rang)

Một trăm thứ than, than chi là than không quạt?

Một trăm thứ than, than thân là than không ai quạt.

Một trăm thứ bạc, bạc chi là chẳng ai mua?

Một trăm thứ bạc, bạc tình,bạc nghĩa là chẳng ai mua?

Trai nam nhi anh đối đặng thì gái bốn mùa xin theo.

Một trăm thứ dầu, dầu chi là dầu không thắp?

Một trăm thứ dầu, dầu xoa không ai thắp.

(Một trăm thứ dầu, dãi dầu thì không ai thắp)

Một trăm thứ bắp, bắp chi là bắp không rang?

Một trăm thứ bắp, bắp chuối thì chẳng ai rang.

Một trăm thứ bắp,lắp bắp miệng thì chẳng ai rang)

Một trăm thứ than, than chi là than không quạt?

Một trăm thứ than, than thân là than không ai quạt.

Một trăm thứ bạc, bạc chi là chẳng ai mua?

Một trăm thứ  bạc, bạc tình,bạc nghĩa là chẳng ai mua?

Trai nam nhi anh đối đặng thì gái bốn mùa xin theo.

Một trăm thứ dầu, dầu chi là dầu không thắp?

Một trăm thứ bắp, bắp chi là bắp không rang?

Một trăm thứ than, than chi là than không quạt? Một trăm thứ bạc, bạc chi là chẳng ai mua?

Trai nam nhi anh đối đặng thì gái bốn mùa xin theo.

Một trăm thứ dầu, dầu chi là dầu không thắp?

Một trăm thứ bắp, bắp chi là bắp không rang?

Một trăm thứ than, than chi là than không quạt? Một trăm thứ bạc, bạc chi là chẳng ai mua?

Trai nam nhi anh đối đặng thì gái bốn mùa xin theo.

1 Dùng từ ngữ đồng âm.

2 Dùng lối nói trại âm (gần âm)

3 Dùng cách điệp âm.

4 Dùng lối nói lái.

5 Dùng từ ngữ trái nghĩa, cùng nghĩa, gần nghĩa.

1 Thế nào là chơi chữ?

Chơi chữ là lợi dụng đặc sắc về âm , về nghĩa của từ ngữ để tạo sắc thái dí dỏm, hài ước,…làm câu văn hấp dẫn và thú vị.

5 DẶN DÒ

• Học thuộc lòng phần ghi nhớ.

• Sưu tầm mỗi em từ 2-3 bài chơi chữ theo các lối chơi chữ đã học.

• Soạn bài: Chuẩn mực sử dụng từ.