Kinh nghiem DTM quoc te

MỞ ĐẦUBài trình bày này là tóm tắt các nghiên cứu chuyên đề của Lê Trình về thực trạng đánh giá môi trường EA trên thế giới, và kinh nghiệm trong đánh giá môi trường và xã hội ESIA của

1

MỞ ĐẦU

Bài trình bày này là tóm tắt các nghiên cứu chuyên đề của Lê Trình

về thực trạng đánh giá môi trường (EA) trên thế giới, và kinh nghiệm trong đánh giá môi trường và xã hội (ESIA) của các nhà tài trợ quốc tế (WB, ADB, JICA, Sida), các tổ chức quốc tế (UN, UNEP, IAIA), trên 20 quốc gia (Canada, Mỹ, Nga, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Hồng Kông, Singapore, Úc, Malaysia, Indonesia, Thái Lan, Philippines, Lào, Ấn Độ, Nam Phi, Lesotho… ), nhiều trường đại học, viện nghiên cứu và các kinh nghiệm trong các nghiên cứu đánh giá môi trường do tác giả và VESDEC thực hiện cho hơn 20

dự án quốc tế.

Kết quả nghiên cứu cho thấy:

1 EA là các công cụ hiệu quả Làm cơ sở để quyết định và quản lý môi trường các dự án; các chiến lược/quy hoạch/chương trình (C/Q/K) phát triển;

2 Cho đến nay, không có quốc gia nào đã từ bỏ EA, hoặc làm suy yếu các thủ tục EA Thật vậy, bất kỳ sửa đổi pháp lý nào đều theo xu hướng tăng cường

các thủ tục này và tăng phạm vi và hiệu quả của EA (theo đánh giá của

UNEP).

3 So sánh với các hướng dẫn hiện hành và thực hành EA (ĐTM /ĐMC) của Việt Nam, có thể thấy rằng nhiều hướng dẫn EA của các nhà tài trợ / tổ chức quốc tế và Việt Nam là tương tự nhau Tuy nhiên, giữa chúng cũng có một số khác biệt Nhiều kinh nghiệm tốt từ các tổ chức/nhà tài trợ quốc tế nên được giới thiệu để các nhà quản lý, khoa học, chuyên gia tham khảo nhằm cải thiện các hướng dẫn ĐTM mới của nước ta.

3

PHẦN MỘT:

QUAN NIỆM VỀ MÔI TRƯỜNG VÀ ĐÁNH GIÁ MÔI TRƯỜNG CỦA MỘT SÔ TỔ CHỨC QUỐC TẾ – SỰ GIỐNG NHAU VÀ KHÁC BIỆT SO VỚI QUY ĐỊNH CỦA VIỆT NAM

1.1 CẤU TRÚC CỦA MÔI TRƯỜNG

Môi trường = Môi trường tự nhiên + Môi trường nhân sinh

Môi trường vật lý + Môi trường sinh học = Môi trường lý sinh (Biophysical Environment) = Môi trường tự nhiên (Natural Environment)

Hiện nay Việt Nam: ĐTM chú trọng chính đến môi trường môi trường vật lý, nhất là ô nhiễm; chưa xem trọng tác động đến sinh thái và xã hội.

Môi trường: không chỉ là thành phần vật lý: ô nhiễm và chất thải!

WB: “ĐTM là “một nghiên cứu được tiến hành trong quá trình

chuẩn bị dự án (thường là một phần của nghiên cứu khả thi) để kiểm tra xem dự án có gây tác động đến môi trường hay không và

đề xuất các biện pháp tránh, ngăn chặn hoặc giảm bất kỳ tác động tiêu cực nào lợi ích tích cực ”

ADB: “Đánh giá môi trường là một thuật ngữ chung được sử

dụng để mô tả một quá trình phân tích môi trường và lập kế hoạch để giải quyết các tác động môi trường và rủi ro liên quan đến dự án”

1.2 Thế nào là đánh giá môi trường/đánh giá tác động môi trường (ĐTM)?

Hiệp hội Đánh giá tác động quốc tế (IAIA):

ĐTM là “quá trình xác định, đánh giá và giảm nhẹ các tác động sinh

lý, xã hội và các tác động liên quan khác của các đề xuất phát triển trước khi đưa ra các quyết định chính và cam kết”

Luật Bảo vệ môi trường (2014):

  “ĐTM là việc phân tích, dự báo tác động đến môi trường của dự án đầu tư cụ thể để đưa ra biện pháp bảo vệ môi trường khi triển khai dự

án đó”

Nhìn chung, các khái niệm về ĐTM cũng tương tự giữa các tổ chức quốc tế và Việt Nam

7

Để tránh nhầm lẫn, đánh giá tác động mà bao gồm cả các vấn đề xã hội và tự nhiên

có thể được xem là “Đánh giá tác động môi trường và xã hội” (ĐTMX/ESIA)

Ở các nước hoặc các tổ chức quốc tế (WB, ADB, JICA, Sida, UNEP…) sử dụng các định nghĩa rộng về môi trường thì EIA = ESIA

Các chính sách bảo vệ của WB, ADB, JICA yêu cầu xem xét các vấn đề xã hội trong ĐTM Do đó, EIA cho các dự án do các nhà tài trợ tài trợ là ESIA

Luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam (2014), ĐTM chỉ yêu cầu “Đánh giá, dự báo các nguồn thải và tác động của dự án đến môi trường và sức khỏe cộng đồng; Đánh giá, dự báo, xác định biện pháp quản lý rủi ro của dự án đến môi trường

và sức khỏe cộng đồng”.

Vì vậy, ở Việt Nam, hiện nay, chưa yêu cầu ĐTMX/ESIA, bao gồm tất cả các vấn

đề xã hội, cho các dự án đầu tư trong nước và FDI

9

PHẦN HAI:

CÁC CHÍNH SÁCH BẢO VỆ (SAFEGUARD

POLICIES) CỦA MỘT SỐ TỔ CHỨC QUỐC

TẾ

21 CÁC CHÍNH SÁCH BẢO VỆ CỦA ADB (6/2009)

Yêu cầu về bảo vệ 1: Môi trường

Yêu cầu về bảo vệ 2: Tái định cư không tự nguyện

Yêu cầu về bảo vệ 3: Người Bản địa

Yêu cầu về bảo vệ 4: Các yêu cầu đặc biệt đối với các phương

thức tài chính khác nhau.

(Ghi chú: Nguyên văn tiếng Anh là “Safeguard Policy”: 1 số tài

liệu dịch là “Chính sách an toàn”, tài liệu chúng tôi dịch là “Chính

sách bảo vệ” có lẽ phù hợp với nghĩa rộng của từ “safeguard”)

Chính sách pháp lý:

  OP 7.50 Đường thủy quốc tế

  OP 7.60 Khu vực tranh chấp

Chính sách môi trường:

  OP 4.01 Đánh giá môi trường

  OP 4.04 Môi trường sống tự nhiên

  OP 4.09 Quản lý dịch hại

  OP 4.36 Rừng

  OP 4.37 An toàn của đập

Chính sách xã hội:

  OP 4.11 Tài nguyên văn hóa vật thể

  OP 4.12 Tái định cư không tự nguyện

  OP 4.10 Người bản địa

BP 17.50 Chính sách công khai của Ngân hàng

2.1 CHÍNH SÁCH CỦA WB: 10 +1

2.3 QUY ĐỊNH CỦA JICA VỀ XEM XÉT MÔI TRƯỜNG VÀ XÃ

HỘI (April, 2010)

7 nguyên tắc rất quan trọng: 

1 Tất cả các tác động phải được xem xét.

2 Các biện pháp cân nhắc về môi trường và xã hội phải được thực

hiện từ giai đoạn đầu đến giai đoạn giám sát.

3 JICA chịu trách nhiệm khi thực hiện các dự án hợp tác

4 JICA yêu cầu các bên liên quan tham gia

5 JICA công bố thông tin.

6 JICA tăng cường năng lực tổ chức

7 JICA nỗ lực nghiêm túc ngay khi cần thiết.

PHẦN BA:

QUY TRÌNH ĐTM :

QUY ĐỊNH CỦA MỘT SỐ TỔ CHỨC QUỐC TẾ VÀ

VIỆT NAM – PHÂN TÍCH SỰ KHÔNG ĐỒNG NHẤT (GAP ANALYSIS) VÀ ĐỀ XUẤT

3.1 ĐTM trong chu trình dự án

Kết th úc

Chu trình dự án

ĐTM chi tiết; cần tham vấn cộng đồng

Điều kiện tham chiếu –Lựa chọn tư vấn ĐTM

Xem xét ĐTM, EMP

- Hoàn tất báo cáo ĐTM, EMP

- WB thẩm định báo cáo ĐTM, EMP đã được Chính phủ thẩm định - Công khai thông tin.

Thẩm định

dự án

Gắn kết các tài liệu môi trường (ESMF/EIA/EMP) vào vốn

Thương thảo vốn vay Thẩm định vốn

Thực hiện và Giám sát dự án Giám sát môi trường theo EIA/ESMF/EMP và

vốn

Báo cáo đánh giá các vấn đề môi trường kết thúc dự án

Báo cáo hoàn thành thực hiện

dự án

Sàng lọc

Xác định công cụ ĐTM

Xem xét ĐTM, ESMF/EMP

- Hoàn tất báo cáo ĐTM/ESMF/ EMP

- WB thẩm định báo cáo ĐTM/ESMF/EMP

- Báo cáo ĐTM/ESMF/EMP được Chính phủ chấp nhận – Công khai thông tin

Biên soạn báo cáo ĐTM

- Bản thảo ĐTM, EMP (Hạng A còn cần ESMF)

Quy hoạch dự án, thiết kế

chi tiết

NC khả thi

3.2 QUY TRÌNH ĐTM (NHIỀU TỔ CHƯC QUỐC TẾ/QUỐC GIA ÁP DỤNG)

Nguyên cứu HTMT (Baseline)

Tham vấn

Tham vấn YÊU CẦU ĐTM

Lập IEE, ESMF, KBM…

5

7

6

án thay thế”

Nên có bước “Xác định phạm vi” và mục

“Phân tích phương án thay thế”

Quy định quốc tế và Việt Nam giống nhau

Rất tốt

3.3 SO SÁNH CÁC BƯỚC TRONG QUY ĐỊNH QUỐC TẾ VÀ VIỆT NAM TRONG QUY TRÌNH THỰC HIỆN ĐTM – PHÂN TÍCH SỰ KHÁC BIỆT (GAP ANALYSIS) VÀ ĐỀ XUẤT

Vấn đề

Quy định quốc tế (WB, ADB,

Nam

Bình luận/Đề xuất

(mới có thể ngăn chặn được các dự

án xâm phạm vùng sinh thái, xã hội nhạy cảm, dự án có tiềm năng tác động lớn)

Quy định Việt Nam giống quy định quốc tế:

“ĐTM cần thực

hiện ngay trong

GĐ chuẩn bị dự án”

Rất phù hợp Sau khi dự án

đã được cấp phép về vị trí, diện tích, công suất mới làm ĐTM sẽ không hiệu quả BVMT, an sinh

10 năm trước

Bộ TN&MT đã

có dự án

Step 1:

Sàng

lọc

WB: Dựa vào danh mục phân hạng dự án:

kiểm tra xem dự án thuộc hạng nào (A, B, C hay FI) Nếu dự án thuộc hạng A, B: cần thực

hiện ĐTM.

Nếu dự án thuộc hạng C: không cần ĐTM mà cần thực hiện Kế hoạch Quản lý môi trường (EMP), Kế hoạch quản lý môi trường và xã hội (ESMP) hoặc Khung QLMT và xã hội (ESMF)… Nếu dự án thuộc hạng FI: tùy bản chất dự án: có thể cần ĐTM hoặc chỉ cần EMP, ESMP., ESMF

- Dựa vào Phụ lục II - NĐ 18/2015/NĐ-CP xác định: dự án cần ĐTM hay chỉ cần KBM

 Quy định của Việt Nam tương tự

1 số quốc gia: Thái Lan,

Malaysia,

Indonesia

…

19

Xác định dự án thuộc hạng nào: thường do ADB thuê chuyên gia xem xét.

JICA: Tương tự như các yêu cầu của WB đối

Kiểm tra Phụ lục III để xem ĐTM của dự án

có thuộc Bộ TN&MT thẩm định không?

 Quy định của Việt Nam

là thuận lợi cho chủ dự

án, tư vấn ĐTM

và các Bộ/Sở TN&MT,

định Việt Nam

Bình luận/Đề xuất

- Xác định dữ liệu sẵn có và các tài liệu còn thiếu

Sản phẩm “xác định phạm vi” là 1 bản đề cương (TOR) cho nghiên cứu ĐTM

Để xác định phạm vi đúng: yêu cầu thu thập

dữ liệu, tham vấn và khảo sát thực địa

Không yêu cầu bước này

Xác định phạm vi là rất quan trọng đối với ĐTM Vì vậy trong Quy định mới của

Bộ TN&MT

về ĐTM nên

bổ sung yêu cầu này

Các nghiên cứu cơ sở nhằm cung cấp bộ

số liệu, thông tin về các điều kiện môi trường và xã hội tại khu vực có khả năng

bị ảnh hưởng Các dữ liệu này sẽ được sử dụng để dự báo, đánh giá tác động của dự

án và để giám sát tác động do việc thực hiện dự án

và khảo sát hiện trường để xác định các điều kiện môi trường

và kinh tế xã hội hiện tại tại khu vực dự án

Quy định của Việt

thông tin cơ

sở HTMT

là tương tự với các quy định quốc tế

2 Môi trường sinh

học (không gọi là môi trường sinh thái): Hệ

sinh thái tự nhiên, nơi

cư trú; Thực vật; Động vật; Đa dạng sinh học;

Khu bảo tồn thiên nhiên/VQG; Hệ sinh thái nhạy cảm; Giá trị môi trường và kinh tế của tài nguyên sinh học

Yêu cầu về số liệu về môi trường tự nhiên và điều kiện kinh tế xã hội tương tự với các quy định quốc tế Nhưng không yêu cầu chi tiết với nhiều vấn đề môi trường sinh học: như hệ sinh thái tự nhiên, thực vật; động vật; hệ sinh thái nhạy cảm; giá tri môi trường và kinh tế của tài nguyên sinh vật vùng bị tác động do dự án

Trong thực tiễn ĐTM, nhiều báo cáo ĐTM không có hoặc không

đủ số liệu về điều kiện sinh học mà chỉ chú trọng chất lượng môi trường vật lý Nhưng HĐTĐ không yêu cầu

bổ sung (!) Cần có

thông tin chi tiết về môi trường sinh học vùng có thể bị tác động, chứ không chỉ

ở xã có dự án

Bước Quy định quốc tế Quy định Việt

Người bản địa,; Các ngành kinh tế; Thu nhập, Cơ sở hạ tầng;

Quy hoạch phát triển

Tài sản văn hóa vật thể;

Văn hóa truyền thống;

Tôn giáo; Giáo dục; Y

tế công cộng: Bệnh dịch, cung cấp nước, vệ sinh môi trường, v.v

Không yêu cầu chi tiết với nhiều vấn đề môi trường xã hội: các nhóm dân tộc, người bản địa; tài sản văn hóa vật thể;

văn hóa truyền thống; tôn giáo;

bệnh dịch v.v

Trong thực tiễn ĐTM, nhiều báo cáo ĐTM không có hoặc không đủ số liệu về điều kiện

xã hội mà chỉ chú trọng chất lượng môi trường vật lý Nhưng HĐTĐ không yêu cầu

bổ sung (!) Cần có thông tin

chi tiết về các vấn đề

KT-XH, công trình văn hóa vật thể vùng có thể bị tác động, chứ không chỉ ở xã có dự án

và liên quan đến phân tích bản chất, quy mô thời gian và không gian, khả năng đảo ngược, độ lớn, khả năng, mức độ và hiệu quả của các tác động

Yêu cầu xác định tầm

quan trọng và ý nghĩa

của các tác động

“Dự báo và đánh giá tác động

của dự án đối với môi trường

tự nhiên, kinh tế xã hội và cộng đồng phải được thực hiện cho tất cả các giai đoạn

dự án và phải được chi tiết cho từng nguồn tác động Mỗi tác động phải được đánh giá chi tiết ở mức độ tác động, quy mô không gian và thời gian bằng cách sử dụng các phương pháp tính toán hoặc

mô hình hóa, nếu có thể”.

Tuy nhiêm trong thực tế: ĐTM chưa chú trọng tác động sinh thái và

xã hội

Quy định ĐTM mới: nên yêu cầu

cụ thể, chi tiết về

dự đoán, đánh giá tác động đối với môi trường sinh học và xã hội:

Quy định quốc tế

Quy định Việt Nam

Bình luận/Đề xuất

(i) Ô nhiễm; (ii) Tác động nguy hại, (iii) Sinh thái; đa dạng sinh học;

(iv) Tài sản văn hóa vật thể;

(v) Cộng đồng bị ảnh hưởng trực tiếp; (vi) Các nhóm dễ bị tổn thương; (vii) Chiếm dụng đất và tái định cư;

Yêu cầu đánh giá tác động đối với môi trường tự nhiên tương tự với môi trường quốc tế, nhưng tập trung vào

ô nhiễm và phát sinh chất thải, ít chú trọng đánh giá các tác động sinh thái, xã hội và BĐKH

Không có yêu cầu về xác định khả năng đảo ngược, độ lớn, tầm quan trọng và tầm ý

văn hóa, sức khỏe,

an toàn, BĐKH và

cần yêu cầu xác định tầm quan trọng

và ý nghĩa các tác động với

Việt Nam

Bình luận/Đề xuất

cả các tác động tiềm năng, cả trực tiếp lẫn gián tiếp và tích lũy, đối với môi trường

Mục tiêu đánh giá các giải pháp thay thế

là tìm ra cách hiệu quả nhất để tăng cường các lợi ích môi trường của hoạt động dự

án, hoặc giảm thiểu hoặc tránh các tác động tiêu cực quan trọng

Phụ lục 2.3

- Thông tư 27/2015 chỉ yêu cầu thực hiện ĐTM đối với phương

án đã chọn

Do đó, Phân tích

PA thay thế không bắt buộc

Trong Hướng dẫn ĐTM: nên có mục

MT các PA

trong Chương“Đánh giá tác động”, nếu Dự án có một số lựa chọn về vị trí, khu vực hoặc công nghệ

Quy định quốc tế

Quy định Việt Nam

Bình luận/Đề xuất

Tránh; 2 Bảo tồn; 3 Phòng ngừa; 4 Giảm nhẹ; 5 Khôi phục; 6 Phục hồi;

7 Đền bù

Phụ lục 2.3- Thông tư 27/2015 yêu cầu đề xuất:

- Các biện pháp phòng ngừa, giảm thiểu tác động tiêu cực;

- Các biện pháp quản lý rủi ro, phòng ngừa và ứng phó;

- Lựa chọn tổ chức thực hiện các công trình, biện

Yêu cầu của Việt Nam rất chi tiết

về kiểm soát

ô nhiễm và

xử lý chất thải

Tập trung không chỉ về giảm thiểu ô nhiễm mà còn bảo vệ sinh thái (đất ngập nước, hệ sinh thái nhạy cảm, nơi cư trú tự nhiên, đa dạng sinh học ) và xã hội (thu hồi đất, tái định cư, dân tộc, tài sản văn hóa vật thể ).

Không có quy định cụ thể về công trình bảo vệ môi trường

Chú trọng vào công tác kiểm soát

ô nhiễm, xử lý chất thải; công trình BVMT (rất tốt) nhưng không quy định cụ thể các biện pháp giảm thiểu tác động sinh thái và xã hội

Cần yêu cầu

các biện pháp cụ thể

và hiệu quả

để giảm thiểu các tác động sinh thái và

xã hội với các dự án

có tác động này

SEMP tạo thành một liên kết giữa ESIA

và Hệ thống quản lý môi trường và xã hội Các yếu tố trung tâm của SEMP cần bao gồm mô tả ưu tiên các hoạt động đã được lên kế hoạch để giảm thiểu tác động, thời gian và xác định nguồn lực

Chương trình quản

lý môi trường

(EMP) được thiết

lập bằng cách kết hợp Chương 1 (Mô

tả dự án), Chương

3 (Đánh giá tác động), Chương 4 (Giảm thiểu) trong một bảng

Có thể yêu cầu lập báo cáo EMP riêng để

sử dụng giám sát, quản lý môi

trường của dự án

EMP hoặc SEMP là 1 chương trong báo cáo EIA/ESIA và được tách thành một báo cáo riêng, được sử dụng trong quản lý môi trường dự án.

Trong giai đoạn xây dựng: Chủ dự án hoặc Nhà thầu phải lập EMP xây dựng (CEMP) để áp dụng cho quản lý môi trường GĐ xây dựng

Báo cáo ĐTM là văn bản chính thức, sử dụng cả đời dự án

và đánh giá sự tuân thủ của Chủ

Dự án với các yêu cầu ĐTM

Bước Quy định quốc tế Quy định

Việt Nam

Bình luận/Đề xuất

sẽ được giảm nhẹ Báo cáo là cơ sở cho tham vấn cộng đồng và là tài liệu được trình các cơ quan quản lý

và các cơ quan khác, làm cơ sở cho việc ra quyết định dự án

Cần công khai báo cáo ĐTM giúp cộng đồng bị ảnh hưởng hiểu được

Báo cáo ĐTM cần phải lập tuân thủ đúng yêu cầu về cấu trúc và nội dung theo Phụ lục 2.3 –

TT27/2015/

BTNMT

Quy định tại Phụ lục này quá chi tiết Một số yêu cầu không thực tế: thí dụ, số lượng máy xây dựng, khối lượng nhiên liệu được

sử dụng cho xây dựng, vị trí của từng công trình xây dựng, vị trí