HEBERT SPENCER NHÀ XÃ HỘI HỌC TIÊU BIỂU

Herbert Spencer là một nhà triết học, nhà Xã hội học người Anh. Ông là người theo chủ nghĩa tiến hóa, là người tìm cách vận dụng những quy luật tiến hóa sinh học vào lĩnh vực lịch sử và xã hội. Với ông, xã hội xuất hiện như một cơ thể sinh học, tiến hóa từ hình thức đơn giản sang hình thức phức tạp thông qua sự khác biệt hóa và chuyên môn hóa các chức năng, các bộ phận khác trong xã hội. Lí thuyết của Spencer có ảnh hưởng rất lớn đối với lịch sử xã hội học Anh và trường phái xã hội học cơ cấu chức năng.

“Xã hội học là khoa học về xã hội với tư

cách là siêu sinh thể ”

-Herbert

Spencer-Cần Thơ, ngày 04 tháng 12 năm 2020

1

| LỊCH SỬ XÃ HỘI HỌC NHÓM 1 – TƯ TƯỞNG HERBERT SPENCER

MỤC LỤC

KHÁI LƯỢC TƯ TƯỞNG XÃ HỘI HỌC CỦA

HERBERT SPENCER

***

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Herbert Spencer là một nhà triết học, nhà Xã hội học người Anh Ông là người theo chủ nghĩa tiến hóa, là người tìm cách vận dụng những quy luật tiến hóa sinh học vào lĩnh vực lịch sử và xã hội Với ông, xã hội xuất hiện như một cơ thể sinh học, tiến hóa từ hình thức đơn giản sang hình thức phức tạp thông qua sự khác biệt hóa và chuyên môn hóa các chức năng, các bộ phận khác trong xã hội Lí thuyết của Spencer có ảnh hưởng rất lớn đối với lịch sử xã hội học Anh và trường phái xã hội học cơ cấu chức năng

II PHƯƠNG PHÁP

1 Phương pháp nghiên cứu khoa học

- Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết;

- Phương pháp hệ thống hóa lý thuyết

2 Kỹ năng làm việc

- Kỹ năng làm việc nhóm;

- Kỹ năng tìm kiếm tài liệu;

- Kỹ năng hệ thống;

- Kỹ năng tin học;

- Kỹ năng phân tích;

- Kỹ năng viết báo cáo khoa học

III NỘI DUNG

1 Sơ lược tiểu sử Herbert Spencer (Ánh Linh)

1.1 Tiểu sử

Herbert Spencer đã được sinh ra ở Derby, Anh vào ngày 27, năm 1820 và mất năm

1903 Cha của ông, William George Spencer – một kẻ nổi loạn của thời đại Spencer hầu như không học ở trường lớp chính quy mà chủ yếu học tập ở nhà dưới sự dạy bảo của cha

và người thân trong gia đình Ông có vốn kiến thức vững chắc về các lĩnh vực như: toán học, khoa học tự nhiên và rất quan tâm nghiên cứu về khoa học xã hội Spencer thật sự nổi tiếng sau khi xuất bảng cuốn “Nghiên cứu về xã hội học” (1897), lúc đó ông 53 tuổi

Khác với Pháp – nơi xảy ra cuộc đại cách mạng kéo theo những biến đổi to lớn trong đời sống xã hội và chính trị Trong khi đó, tình hình chính trị - xã hội ở Anh thế kỷ XIX không có nhiều sự biến động gay gắt Là một nước đầu tiên công nghiệp hóa, xã hội Anh kế thừa những yếu tố tích cực của thời kỳ đầu phát triển công nghiệp và chủ nghĩa tư bản Bối cảnh chính trị, kinh tế, xã hội cùng với môi trường ở Anh Quốc thế kỷ XIX đã

có ảnh hưởng nhất định đến với việc nghiên cứu Xã hội học của Herbert Spencer

Giống như Adam Smith1 (1723 – 1790), Spencer tin tưởng vào vai trò quan trọng của “bàn tay vô hình” – tức là cơ chế thị trường và tự do cạnh tranh trong việc duy trì trật

tự xã hôi Trong đó các cá nhân luôn tìm cách theo đuổi lợi ích riêng của họ Spencer nhìn thấy một số khía cạnh tích cực của chủ nghĩa tư bản như tính hiệu quả, môi trường

tự do cạnh tranh và tự do buôn bán đối với việc cải thiện đời sống con người

Kế thừa học thuyết tiến hóa luận của Charles Darwin2, Spencer đã đưa ra quan niệm về sự tiến hóa xã hội Spencer giải thích rằng, chỉ có cá nhân nào, hệ thống xã hội nào có khả năng thích nghi với môi trường sống xung quanh mới có thể tồn tại được trong cuộc đấu tranh sinh tồn3 Bị ảnh hưởng bởi khoa học tự nhiên như vật lý học và chủ nghĩa thực chứng, Spencer chủ trương rằng xã hội học phải hướng ra tìm các quy luật và nguyên lý chung, cơ bản để giải thích quá trình và hiện tượng xã hội

1 Adam Smith (1723 – 1790) là nhà triết học, kinh tế học xã hội người Anh, tác giả cuốn sách gốc của

kinh tế học cổ điển Nghiên cứu về bản chất và nguyên nhân sự giàu có của các dân tộc (1779) Ông là

người đầu tiên cho thấy nguồn gốc của giá trị là mọi hình thức lao động và nguồn gốc của mọi thu thập của nhà tư bản và địa chủ là lao động của công nhân Ông chỉ rõ cấu trúc giai cấp của xã hội tư bản chủ nghĩa gồm ba giai cấp là: công nhân, tư bản và điền chủ Ông quan niệm rằng các cá nhân luôn theo đuổi lợi ích riêng của họ và trong điều kiện kinh tế thị trường dưới sự điều khiển của “bàn tay vô hình” các

hành động cá nhân sẽ kết quả thành “điều tốt chung” cho tất cả mọi người (Dẫn theo tài liệu tham khảo

số [3])

2 Charles Darwin (1809 – 1882) là nhà sinh vật học người Anh, nhà sáng lập thuyết tiến hóa sinh học, tác

giả cuốn sách nổi tiếng Nguồn gốc của các loài (1859) đặt nền móng cho hướng nghiên cứu sự biến đổi

xã hội, thuyết tiến hóa xã hội và chủ nghĩa tiến hóa mới trong xã hội học hiện đại.(Dẫn theo tài liệu tham

khảo số [3])

3 Theo Spencer, mặc dù chiến tranh có tác dụng như một nhân tố của sự tiến hóa, nhưng trong xã hội loài người, chiến tranh lôi kéo theo những người giỏi nhất, khỏe nhất, mạnh nhất nên làm cho xã hội suy thoái nhiều hơn là thúc đẩy tiên bộ Trong xã hội hiện đại, cạnh tranh kinh tế sẽ đóng vai trò quan trọng của

nhân tố “đấu tranh sinh tồn” để thúc đẩy sự tiến hóa của xã hội Herbert Spencer, Social Change Arises

Through Natural Selection, trong Lynn Barteck and Karren Mullin Enduring Issues in Sociology CA: Greenhaven Press, Inc.1995, tr 258.(Dẫn theo tài liệu tham khảo số [3])

1.2 Các tác phẩm nổi tiếng

Các tác phẩm chỉnh và nổi tiếng trong cuộc đời của Herbert Spencer

- Tĩnh học xã hội (Social Statics) (1850);

- Nghiên cứu xã hội học (The Study of Sociology) (1873);

- Các nguyên lý của xã hội học (Principles of Sociology) (1876);

- Xã hội học mô tả (Descriptive Sociology) (1873)

2 Lý thuyết Xã hội học của Herbert Spencer

2.1 Định nghĩa về “Xã hội học”(Huỳnh Như )

- Định nghĩa xã hội học theo H.Spencer

“Spencer định nghĩa xã hội học là khoa học về các quy luật và các nguyên lý tổ chức

xã hội Xã hội được hiểu như là “ cơ thể siêu hình hữu cơ” Tương tự như mọi hiện tượng tự nhiên hữu cơ và vô cơ, xã hội vận động và phát triển theo quy luật”.

- Định nghĩa xã hội học theo E.Durkheim

“Xã hội học là khoa học nghiên cứu về các sự kiện xã hội”.

- Định nghĩa xã hội học theo M.Weber

“Xã hội học là khoa học về hành động xã hội”.

- Định nghĩa về Xã hội học theo Wikipedia4

“Xã hội học là khoa học về các quy luật và tính quy luật xã hội chung, và đặc thù của

sự phát triển và vận hành của hệ thống xã hội xác định về mặt lịch sử; là khoa học về các cơ chế tác động và các hình thức biểu hiện của các quy luật đó trong các hoạt động của cá nhân, các nhóm xã hội, các giai cấp và các dân tộc”.

- Định nghĩa xã hội học theo Ths Ngô Thị Thanh Thúy

“XHH là khoa học về các quy luật và các nguyên lý tổ chức xã hội, tức là XHH nghiên cứu sự trưởng thành và phát triển xã hội, xây dựng, điều khiến, tập hợp xã hội với tính cách chung được sinh ra từ tương tác cá nhân và nhóm”.

4 Nguồn: https://vi.wikipedia.org/wiki/Xã_hội_học, ntc: 06/12/2020

2.2 Các nguyên lý cơ bản trong lý thuyết của Herbert Spencer

2.2.1 Lý thuyết sinh học xã hội (Siêu sinh thể xã hội) (Anh Quốc)

Herbert Spencer sử dụng thuật ngữ “xã hội học” của Comte Spencer định nghĩa

xã hội học là khoa học về các quy luật và các nguyên lý tổ chức của “cơ thể” xã hội gồm các bộ phận, các cơ quan, các tổ chức, các “cơ thể siêu hữu cơ”, các siêu sinh thể

“Xã hội như là một siêu sinh thể” là luận điểm gốc mà Spencer sử dụng để tiếp cận quá trình xã hội5 Tương tự như mọi hiện tượng tự nhiên, hữu cơ và vô cơ, xã hội vận động và phát triển theo quy luật Xã hội học có nhiệm vụ phát hiện ra quy luật, nguyên lý của cấu trúc và của quá trình của xã hội Xã hội học không sa vào phân tích những đặc thù lịch sử của xã hội mà tập trung vào việc tìm kiếm những thuộc tính, đặc điểm chung, phổ biến, phổ quát và những mối liên hệ nhân quả giữa các sự vật, hiện tượng xã hội

Xuất phát từ quan niệm xã hội là một siêu thực thể, Spencer cho rằng có thể vận dụng các nguyên lý và khái niệm của sinh vật học về cơ cấu và chức năng để nghiên cứu “cơ thể xã hội” - Đây cũng là quan điểm của Comte Bản thân thuật ngữ “cơ cấu” và “chức năng” mà lúc đầu Comte, sau là Spencer và các nhà xã hội học hiện đại sử dụng chủ yếu là bắt nguồn từ sinh vật học

Khi so sánh cơ thể sống với xã hội (cơ thể siêu - hữu cơ), Spencer chỉ ra những điểm giống và khác nhau rất quan trọng giữa chúng, đó là:

+ Đặc điểm khác nhau: là xã hội gồm các bộ phận có khả năng ý thức và tích cực

tác động lẫn nhau một cách gián tiếp, thông qua ngôn ngữ, ký hiệu

+ Đặc điểm giống nhau: là cả cơ thể sinh học và cơ thể xã hội đều có khả năng

sinh tồn và phát triển Cả hai loại cơ thể này đều tuân theo những quy luật như tăng kích

cỡ của cơ thể làm tăng tính chất và trình độ chuyên môn hóa chức năng Các bộ phận của

cơ thể tác động lẫn nhau chặt chẽ đến mức thay đổi ở một bộ phận kéo theo thay đổi ở các bộ phận khác Mỗi bộ phận là một cơ thể vi mô, một cơ quan, một tế bào Xã hội là một hệ thống gồm các tiểu xã hội Giống như các cơ thể sống, với tư cách là cơ thể siêu -hữu cơ, xã hội liên tục trải qua các giai đoạn tiến hóa, suy thoái kế tiếp nhau, tức là tăng trưởng, phân hóa, liên kết, phân rã v.v nhằm thích nghi với môi trường xung quanh

5 Spencer cho rằng sự tiến hóa xã hội bị quy định một phần bởi các hành động bên ngoài và một phần bởi các bản chất của các đơn vị cấu thành của nó mà xã hội học phải mô tả và giải thích.

2.2.2 Lý thuyết tiến hóa xã hội Một nguyên lý cơ bản nhất của xã hội học là nguyên lý tiến hóa Nguyên lý này biểu hiện một cách phổ biến trong quá trình phát triển của toàn bộ xã hội loài người cũng như từng cộng đồng cụ thể6 Ông cố gắng phản bác sự phân chia thành khoa học tự nhiên

và khoa học xã hội Theo Spencer, xã hội loài người phát triển tuân theo quy luật tiến hóa

từ xã hội có cơ cấu nhỏ, đơn giản, chuyên môn hóa thấp, không ổn định, dễ phân rã đến

xã hội có cơ cấu lớn, phức tạp, chuyên môn hóa cao, liên kết bền vững và ổn định Quá trình này diễn ra từ kiểu này sang kiểu kia tùy thuộc vào thời kì hòa bình hay chiến tranh Hòa bình thì có lợi cho xu thế tự nhiên, còn chiến tranh thì cản trở và xóa bỏ sự tiến hóa, tạo điều kiện cho cách mạng xuất hiện

Tương tự như cơ thể sống, xã hội có hàng loạt các nhu cầu tồn tại đòi hỏi phải xuất hiện các cơ quan hoạt động theo nguyên tắc chuyên môn hóa để đáp ứng các nhu cầu cơ thể xã hội Spencer cho rằng, xã hội chỉ có thể phát triển lành mạnh khi các cơ quan chức năng của xã hội đó đảm bảo thỏa mãn các nhu cầu của xã hội Ông cho rằng, chính phủ không nên can thiệp vào công việc làm ăn cá nhân của công dân, ngoại trừ trong chức năng khá thụ động là bảo vệ mọi người Thực chất đây là những tư tưởng chức năng luận đầu tiên trong xã hội học

Spencer không giống hoàn toàn như Comte, ông không chú ý đến các cải cách xã hội mà cái ông muốn là hướng đến đời sống xã hội tiến triển đến mực tự do kiểm soát mặt bên ngoài Ông bám vào quan niệm tiến hóa rằng: “thế giới đang ngày càng tốt đẹp hơn” Do đó, nên để yên nó đấy, sự can thiệp từ bên ngoài chỉ làm hoàn cảnh xấu hơn

6 Năm 1862, trong cuốn “First Principles” Spencer có viết: “Sự biến đổi từ sự đồng nhất sang sự đa dạng biểu hiện như nhau trong sự tiến bộ của nền văn minh như là một tổng thể và trong sự tiến bộ của tất cả các bộ tộc hay dân tộc, và nó còn tiếp tục diễn ra với tốc độ ngày càng nhanh”

Xã hội đơn giản Xã hội hỗn hợp 1 Xã hội hỗn hợp 2 Xã hội hỗn hợp 3

Hái lượm

Nông nghiệp tự cung tự cấp

Nông nghiệp có phân công lao động

Công nghiệp

Bảng [2.1] So sánh học thuyết về xã hội của Comte và Spencer

GIỐNG: dùng các thuật ngữ về động học và tĩnh học

KHÁC

Comte sử dụng thuật ngữ: tĩnh học xã

hội xã hội và động học xã hội để nói

đến đặc điểm, tính chất xã hội

- Triển khai các khái niệm đó chủ yếu với ý nghĩa giá trị học, tức phân tích xem xã hội là gì, phải như thế nào;

- Coi tĩnh học xã hội là trạng thái là động lực cân bằng Còn động học là hoàn hảo;

- Theo ông sự tiến hóa của xã hội tất yếu sẽ đưa xã hội từ trạng thái giản đơn tới phức tạp; trạng thái cân bằng và hoàn hảo

Nguồn: Ths Ngô Thị Thanh Thúy, Giáo trình Lịch sử Xã hội học (trang 99)

Ông thành lập sơ đồ về biểu hiện xã hội như sau

Ngoài nguyên lý tiến hóa xã hội, Spencer đưa ra những nguyên lý khác Spencer cho rằng quy mô của cơ thể (xã hội) ảnh hưởng tỷ lệ thuận đối với nhu cầu về sự phân hóa dẫn đến hình thành và phát triển các quá trình xã hội Trong số đó có quá trình điều

tiết và kiểm soát, vận hành và duy trì hoạt động, và quá trình phân chia các nguồn lực giữa các bộ phận cấu thành nên xã hội Do đó, xã hội học có nhiệm vụ chỉ ra các loại yếu

tố hay các biến số tác động tới xu hướng, nhịp độ và bản chất của các quá trình đó Spencer chia các “tác nhân của hiện tượng xã hội” thành một số loại:

1 Thứ nhất, là loại biến (tác nhân) chủ quan bên trong của hệ thống xã hội gồm các

đặc điểm về trí tuệ, thể lực và các trạng thái xúc cảm;

2 Thứ hai, là các loại biến (tác nhân) bên ngoài thuộc môi trường khách quan như

các đặc điểm khí hậu, đất đai, sông ngòi;

3 Thứ ba, là loại biến (tác nhân) “tự sinh”, bắt nguồn từ các điều kiện bên trong và

bên ngoài như quy mô dân số, mật độ dân số của xã hội và các mối liên hệ giữa các xã hội với nhau

a) Hình thái xã hội (Phân loại xã hội) (Thiện Duy)

Spencer đã phân ra các hình thức xã hội khác nhau trong quá trình tiến hóa của xã hội loài người Ông cho rằng xã hội nào cũng phải trải qua hai “loại” gần như đối nghịch nhau, đó là hình thái xã hội quân sự và xã hội công nghiệp trong đó xã hội công nghiệp là biểu hiện của một xã hội đã phát triển đến tình trạng phức tạp trong lộ trình tiến hóa của

xã hội

Bảng 2.2 So sánh hai “loại” xã hội trong tiến trình phát triển của nhân loại

Định nghĩa Là những xã hội “độc tài, trong đósự ganh đua, gây hấn luôn ngự trị” Hay còn gọi là xã hội kỹ nghệ,đây là một xã hội tự do

Hệ thống

điều hành Độc đoán, quyền lực, áp đặt,khuôn khổ Dân chủ, tự do

Hệ thống

vận hành Các cá nhân bị xã hội quản lý,kiểm soát hết sức chặt chẽ Tính năng động cá nhân và xã hộicao

Hệ thống

phân phối Từ trên xuống

Phân theo hai chiều: chiều ngang (cá nhân – cá nhân, xã hội – xã hội) và chiều dọc (cá nhân – xã hội)

Hệ thống

quân chủ Chủ động thúc đẩy mâu thuẫnchiến tranh Động lực thúc đẩy cạnh tranh pháttriển

b) Các thiết chế xã hội (Trung Hiếu)

* Định nghĩa:

Thiết chế xã hội là khuôn mẫu, kiểu tổ chức xã hội, đảm bảo đáp ứng các yêu cầu, chức năng cơ bản của hệ thống xã hội Đồng thời kiểm soát hoạt động của các cá nhân và các nhóm xã hội

* Phân loại

(1) Thiết chế gia đình – dòng họ

Xuất hiện để thỏa mãn nhu cầu cơ bản của mọi loài sinh vật, tức là nhu cầu tái sản xuất, duy trì nòi giống Không những thế, nó còn đáp ứng nhu cầu quan hệ nam – nữ, nhu cầu di truyền, nuôi dạy con cái và chăm sóc các thành viên trong gia tộc;

(2) Thiết chế nghi lễ

Thiết chế này cần thiết để đáp ứng nhu cầu liên kết và kiểm soát các quan hệ xã hội của con người thông qua các thủ tục, biểu tượng, ký hiệu, nghi thức, Nghi lễ có chức năng trong việc tạo ra sự gắn kết và phối hợp giữa các bộ phận cấu thành xã hội Mức độ tập trung quyền lực trong xã hội càng cao thì mức độ bất bình đẳng về nghi lễ càng lớn

(3) Thiết chế chính trị

Thiết chế này xuất hiện chủ yếu để giải quyết các xung đột bên trong và bên ngoài

xã hội Sự tập trung quyền lực càng lớn thì càng bộc lộ rõ sự phân chia giai cấp trong xã hội, do đó lại càng đặt ra yêu cầu cao đối với việc củng cố và tăng cường quyền lực (4) Thiết chế tôn giáo

Thiết chế này có yếu tố cơ bản là tạo dựng niềm tin vào các lực lượng siêu tự nhiên Biểu hiện của thiết chế này là việc tập hợp các cá nhân cùng chia sẻ niềm tin và cùng tham gia các hoạt động nghi lễ đặc thù của tôn giáo Thiết chế tôn giáo có chức năng củng cố hệ thống chuẩn mực, giá trị, niềm tin, tinh thần để duy trì ổn định trật tự xã hội

(5) Thiết chế kinh tế

Thiết chế này có sức nặng cơ bản là thỏa mãn nhu cầu của con người về các sản phẩm và các dịch vụ trong điều kiện môi trường luôn khan hiếm các nguồn lực và luôn biến đổi Sự tiến hóa của các thiết chế kinh tế thể hiện ở việc nâng cao trình độ công nghệ

và tri thức, ở việc mở rộng sản xuất và phân phối hàng hóa, dịch vụ, ở mức độ tích lũy tư bản và tư liệu sản xuất và những thay đổi trong cách thức tổ chức lao động