THUYẾT MINH DI SẢN CHÙA CẦU HỘI AN

Chùa Cầu – một biểu tượng của Phố cổ Hội An. Cầuđược xây dựng cách đây khoảng chừng 400 năm, nhưng cho đến nay vẫn còn được lưu giữ gần như nguyên vẹn. Được gọi là Chùa Cầu bởi vì ngay trên Cầu có một ngôi chùa do người Hoa xây dựng sau khi cầu hoàn thành được 50 năm

 Chùa cầu:

- Chùa Cầu – một biểu tượng của Phố cổ Hội An Cầu được xây dựng cách đây khoảng chừng 400 năm, nhưng cho đến nay vẫn còn được lưu giữ gần như nguyên vẹn Được gọi là Chùa Cầu bởi vì ngay trên Cầu có một ngôi chùa do người Hoa xây dựng sau khi cầu hoàn thành được 50 năm Năm 1640, khi Nhật Hoàng có chỉ dụ cho tất cả những người Nhật xa sứ về quê,

ai không về bị coi là tội phản quốc Sau khi người Nhật về nước thì người Hoa đã tràn sang sống

ở cả 2 phố Khách và phố Nhật và vào khoảng năm 1653, người Minh Hương đã bỏ tiền ra xây dựng thêm một ngôi chùa nhỏ bên cạnh cầu và người Việt Nam đã thiết kế và thi công

- Cây cầu ra đời vào năm nào, cho đến nay vẫn còn chưa được xác định rõ ràng Chỉ biết

rằng trong 1 thư tịch cổ của nước ta, tên gọi của nó là Nhật Bản kiều được tìm thấy vào năm

1617, có nghĩa cầu có thể ra đời trước niên đại đó và kể từ đó đến nay, cầu cũng trải qua nhiều lần trùng tu

- Có thể nói Chùa Cầu là một công trình kiến trúc đặc biệt của Hội An nói riêng và Việt Nam nói chung Cầu rộng 3 thước, dài 18 thước Hai gian đầu hợp với 7 gian giữa tạo chữ

"Công" Cầu được làm theo kiểu "Thượng gia hạ kiều", có nghĩa là trên là nhà, dưới là cầu Ở Việt Nam, loại hình kiến trúc này còn thấy ở nhiều nơi tại phía Bắc như ở các tỉnh Hà Tây, Hải Hưng, Hà Nam với các cầu có mái như cầu Khúc Thoại, Phú Khê và tại miền Trung như ở tỉnh Thừa Thiên Huế với cầu Thanh Toàn…

- Mái cầu lợp ngói âm dương, theo quan niệm về triết lý âm – dương của người Việt.

“Ngói âm – dương có thể hình dung như qủa dừa bổ đôi, mặt ngửa là âm, mặt úp là dương, hai mặt úp vào nhau tạo thành ngói âm dương” Với độ dày như vậy thì nắng cũng không xuyên qua được mà lạnh cũng không xuyên qua được Như vậy sẽ ấm về màu đông và mát về mùa hè Điều quan trọng là thể hiện triết lý âm dương, âm thịnh thì dương suy, dương thịnh thì âm suy, âm dương hòa hợp là cội nguồn của sự vượng phát và vững bền, sự trường tồn của công trình cũng như dân tộc và giống nòi

- Bờ nóc đắp nổi hình "Lưỡng long tranh châu" cách điệu Hai bên tường của cổng ra vào

ở phía tây và phía đông cầu Nhật Bản ban đầu có hai câu đối chữ Hán đắp nổi, nhưng qua năm tháng bị mờ dần để sau cùng bị mất hẳn và người Minh Hương đã thay vào đó bằng hoa văn đắp nổi hình quả phật thủ rất sinh động Dọc hai bên lối đi có bệ gỗ nhỏ và dài, ngày xưa làm nơi bày bán hàng trong những ngày hội chợ

- Chùa Cầu là sự kết hợp phong cách kiến trúc của ba nước Việt Nam, Nhật Bản, Trung Quốc Nếu nhìn từ bên ngoài, có thể thấy cầu mang dáng dấp phong cách kiến trúc Nhật Bản thể hiện nổi bật ở hệ thống mái uốn cong mềm mại với độ dốc nhỏ gần như nằm ngang thì đứng bên trong cầu cũng có thể nhận ra sắc thái kiến trúc của đất nước mặt trời mọc này thông qua những tấm ván được lát hình vòng cung ở mặt cầu Vậy thì sắc thái kiến trúc Việt nó nằm ở đâu trên cây cầu này? Đó chính là bộ vì kèo của cầu chính là nơi chứa đựng những nét độc đáo của

kiến trúc thuần Việt được thiết kế theo kiểu vì chồng dấu con sơn với sự biến thể thành vì cỏ cua trông rất ngoạn mục ở hai gian đầu cầu Rường nhà được thiết kế theo loại vì “chồng rường giả thủ” vì trông các rường chồng lên nhau và úp xuống như hình bàn tay nên được gọi là như vậy Bộ vì kèo của chùa được thiết kế theo mẫu kiến trúc thuần Việt với bộ vì "cột trốn kẻ suốt"

mà mộng của nó ăn liền với bộ vì kèo của cầu một cách hài hòa, điêu luyện Kiến trúc Trung

Hoa chính là ngôi chùa nơi thờ vị thần Bắc đế trấn vũ Bắc là hành thủy, Bắc cũng là vị thần

phương Bắc Đây là vị thần trị thủy của người Hoa nói roeeng và cư dân Hội an nói chung

- Cầu và Chùa tuy là hai đơn vị kiến trúc đã được xây dựng cách nhau khoảng nửa thế kỷ, nhưng khó mà phân biệt được những sai khác trong từng cấu kiện kiến trúc giữa chúng trong một tổng thể di tích Sự phức hợp kiến trúc này là một đặc điểm độc đáo của kho tàng kiến trúc Việt Nam, duy nhất có mặt tại đô thị cổ Hội An, một chứng minh hùng hồn cho sức sáng tạo của phong cách kiến trúc Hội An, do các nghệ nhân Kim Bồng đã tạo ra trong những thế kỷ trước đây

- Cầu và chùa tuy là hai cá thể riêng biệt nhưng đã được gắn vào nhau thành một phức hợp thống nhất hình chữ "Đinh" và cũng từ đó ra đời cái tên gọi mới "Chùa Cầu" thân thiết đối với cư dân cảng thị Hội An Vào đầu thế kỷ 17, Mạc Phủ đã ra chiếu chỉ buộc những công dân Nhật Bản đang ở nước ngoài phải hồi hương Trước tình hình đó, cộng đồng người Việt và người Minh Hương - người Hoa tự nguyện gia nhập quốc tịch Việt Nam - ở Hội An đã tiếp quản cầu Nhật Bản Và sau đó chừng nửa thế kỷ, vào khoảng năm 1653, người Minh Hương đã bỏ tiền ra xây dựng thêm một ngôi chùa nhỏ bên cạnh cầu và người Việt Nam đã thiết kế và thi công công trình tín ngưỡng này Cho nên có thể nói, cho đến thời điểm bấy giờ, ngoài kiến trúc của Nhật Bản và Việt Nam, cầu đã có thêm sắc thái kiến trúc của Trung Quốc

- Chùa và Cầu được phân ranh giới bởi những vách gỗ và bộ cửa "thượng song hạ bản", tạo

nên hai không gian kiến trúc riêng biệt: bên ngoài, cầu là đường giao thông công cộng, bên trong, chùa là nơi thờ tự thâm nghiêm, chỉ mở cửa vào những ngày tế lễ nhất định

- Năm 1719, chúa Nguyễn Phúc Chu nhân chuyến tuần du tại thương cảng Hội An biết rằng cầu do những người Nhật Bản xây dựng nên đã đặt tên cho chiếc cầu là Lai Viễn Kiều, với

ý nghĩa là "cầu của những người phương xa xây dựng” Và đó là lý do có bức hoành phi sơn son thếp vàng chạm nổi ba chữ vàng lộng lẫy "Lai Viễn Kiều" với dấu ấn của Chúa Quốc Nguyễn Phúc Chu phía bên trái được treo phía trên cửa chùa

- Dưới bức hoành phi là đôi "mắt cửa" tròn sơn đỏ được tạo hình bốn bông cúc bao quanh bởi các xoáy lưỡng nghi truyền thống Việt Nam Không có gì chủ quan khi khẳng định rằng mắt cửa là hình tượng đặc thù và duy nhất của phố cổ Hội An nói chung của Chùa Cầu nói riêng

+ Về cấu tạo, mắt cửa là một khoanh gỗ dài chừng 30 – 35 cm, được chia làm hai phần:

Phần thân to, thường tròn có đường kính từ 15 – 20 cm, dày từ 5 – 8 cm, phần chuôi như chốt có mặt cắt hình chữ nhật, dài chừng 25 – 27 cm Có lẽ ban đầu, đây chỉ là hai chốt cửa có công

năng kiến trúc là chính, vì hai chốt này xuyên qua hai thanh gỗ đà thượng của bộ cửa đi và khóa chặt chúng lại để hai cánh cửa bản có chỗ gắn bản lề

+ Về hình dáng, mắt cửa thường có dạng hình tròn, hình tròn có cắt khấc, hình bát giác,

hình lục giác, hình vuông, hình bán cầu,… Thường người ta hay chọn mắt cửa hình tròn, cắt khấc thành 6 hoặc 8 đầu cánh hoa xoáy tròn Có mắt cửa được khắc chữ “thọ” với 5 con dơi bao quanh nhằm cầu mong “ngũ phúc viên thọ” Có mắt cửa lại được xem như những bông hoa cúc mãn khai,…

+ Từ công năng chủ yếu như vậy, dần dần người ta tạo hình, tạo dáng rồi chạm trổ trang trí các đề tài phù hợp và cuối cùng là khoác lên mình chúng những ý nghĩa tâm linh Mắt cửa vừa là vật trang trí, vừa là vật “canh giữ” cho ngôi nhà Theo niềm tin của người dân địa phương thì mắt cửa mang ý nghĩa tâm linh nhiều hơn ý nghĩa về mặt kiến trúc Với hình bông cúc, hình bát quái, hình mặt trời… mắt cửa trong tâm nguyện của người dân là tìm kiếm sự may mắn, an lạc, xua đuổi những điều càn quấy, xấu xa Đôi mắt là cửa sổ của tâm hồn, với ngôi nhà đôi mắt cửa được ví như hồn của ngôi nhà Đôi mắt có thể yểm tà ma, trừ thủy quái; Một yếu tố khác đó

là đôi mắt cửa được treo trước cửa ngôi nhà như để chào mừng, hoan nghênh khách đến nhà, có thể nhìn được người ngay cũng như kẻ gian; đôi mắt cũng như là “vị thần bảo hộ”, vị thần xứ sở của gia đình luôn dõi theo các thành viên mỗi khi ra khỏi nhà để bảo vệ và nhắc nhở mọi người luôn giữ đạo nhà, giữ thuần phong mỹ tục của gia đình và khi các thành viên quay về thì đôi mắt lại như là người kiểm chứng cho cái đạo lý ấy Ý nghĩa tâm linh đó chính là nhãn quan, là tầm nhìn, là sự định hướng phát triển đi lên cho một công trình, đồng thời, đó còn được xem như một cơ quan giám sát vô hình, có thể thấu hiểu, thấu nhìn mọi suy nghĩ và hành vi của các thành viên gia đình trong quan hệ nội bộ

+ Ngoài cặp mắt cửa chúng ta còn thấy hai tấm vải điều Trước đây vào những ngày lễ Tết thì những tấm vải này mới được treo lên nhưng sau khi Hội An được công nhận là Di sản văn hóa thế giới thì hầu như ngày nào cũng có khách ghé thăm vì vậy hai tấm vải điều được treo thường xuyên Trên hai cánh cửa của chùa còn có hai họa tiết chạm nổi hình con sư tử và chiếc quạt mang phong cách nghệ thuật Nhật Bản

- Một nét đặc trưng nữa của kiến trúc chùa Cầu đó là Ngạch cửa Ngạch cửa là một nét đắc trưng trong nghệ thuật kiến trúc truyền thống của người Việt Nhà cổ Hội An cũng không nằm ngoại lệ Nhìn thì Ngạch cửa chỉ là “khúc gỗ” chắn ngang cửa, tưởng như vô tri vô giác nhưng nó lại mang trên mình rất nhiều giá trị văn hóa

+ Trước hết, với chức năng rất đặc biệt là tránh rắn, rết, trôn trùng bò vào nhà, giữa cho cánh cửa của ngôi nhà them chắc chắn Ngoài ra, ngạch cửa còn dung để “chống trộm” Những người vào nhà với mục địch không đàng hoàng khi đi ra sẽ vội vàng, vấp té

+ Không chỉ vậy, ngạch cửa còn có giá trị giáo dục văn hóa sâu sắc Nó như lời nhắc nhở chúng ta mỗi khi quét nhà vào dịp tết, nên giữ lại cái lộc đầu năm để giữ lấy sự may mắn cho cả

năm Ngạch cửa cũng như là lời nhắc nhở những cô gái (nhất là những cô mới về nhà chồng) khi quét nhà thì nên ghìm mũi chỗi xuống, tránh “hắt” quá xa về phía trước mà bị coi là mất lịch sự,

là thiếu ý tứ

+ Đặc biệt, trong mỗi ngôi nhà của người Việt nói chung, tại các ngôi chùa và Chùa Cầu nói riêng, gian chính giữa (chính điện) luôn là nơi rất linh thiêng Đó là nơi tiếp khách, nơi đặt bàn thờ gia tiên của gia chủ (đối với nhà cổ) và là nơi đặt tượng Phật, tượng thần (đối với chùa)

và với Chùa Cầu thì đó là nơi đặt tượng thờ thần Bắc Đế Trấn Vũ Nếu không có ngạch cửa chắn ngang khách cứ thẳng bước đi vào Vào nhà, vào chùa mà đi mạnh, hay chạy (gọi là vô phép), nhưng nếu có ngạch cửa chắn ngang khách sẽ đi chậm lại – đi chậm là thể hiện sự lễ phép

và muốn vào trong phải cúi đầu để bước qua, điều đó cũng có nghĩa là khách đã chào gia chủ đã bái gia tiên khi vào nhà hay đã hành lễ với Phật với thần khi vào chùa

- Chiếc cầu trông nhỏ bé là vậy nhưng lại mang trên mình nhiều chức năng khác nhau: + Đầu tiên là làm cho giao thông thuận tiện Các thương nhân người Nhật Bản đã xây dựng cây cầu này nhằm nối liền phố Nhật ở phía Đông và phố Khách ở phía Tây của cảng thị Hội An Trước năm 1640 ở phía bắc cầu là nơi giành cho người Hoa ở còn người Nhật ở phía Nam cầu Nhưng sau năm 1640 Sau khi Nhật Hoàng buộc người Nhật Bản phải trở về nước thì lúc ấy toàn bộ hai bên cầu người Trung Quốc đều ở hết

+ Cầu Nhật Bản không chỉ là một công trình giao thông mà còn là một kiến trúc tín ngưỡng của người Nhật Bản nữa Điều này thể hiện qua một truyền thuyết chung của ba cộng đồng người Việt, người Nhật, người Hoa khi họ cùng sinh sống tại cảng thị Hội An xưa

Truyền thuyết kể rằng, xưa kia ở ngoài đại dương có một loài thuỷ quái mà người Việt

gọi là Con Cù, người Nhật gọi là Mamazu, người Hoa gọi là Câu Long Đầu của nó ở Nhật Bản, đuôi của nó ở Ấn Độ và lưng của nó vắt qua khe ở Hội An Mỗi khi con thuỷ quái đó quẫy mình thì nước Nhật bị động đất và Hội An không được yên ổn để người Nhật, người Hoa, người Việt được bình yên làm ăn buôn bán.Vì vậy, để yểm con thuỷ quái đó, người Nhật đã thờ hai tượng thần bằng gỗ là thần Khỉ và thần Chó, đặt ở hai đầu cầu Tư thế đứng chầu của chúng không chỉ cho thấy đây là những công trình tạo hình giàu tính nghệ thuật mà còn thấy được bàn tay tài hoa và khối óc sáng tạo của các nghệ nhân Việt Nam làng mộc Kim Bồng từ những thế

kỷ trước Xung quanh việc thờ hai con vật này, cũng có nhiều giả thuyết được đưa ra Có người cho rằng chó Linh và Khỉ Gia Nhân vốn được coi như là các vị thần do Thái Dương Thần Nữ –

vị nữ thần hộ mệnh của người Nhật phái xuống làm thần hộ mệnh cho người qua cầu Ngoài ra,

khỉ và chó, trong tâm thức dân gian của người Hội An thì chúng là những con vật thần giúp trừ

tà và đem lại bình an cho mọi người Với niềm tin đó mà mới ra đời những câu ca dao dân gian

cổ mang đạm chất thi ca như:

Hội An có bốn nàng tiên, Hai nàng tuổi Tuất hai nàng tuổi Thân

+ Còn đối với người Nhật, sỡ dĩ người Nhật thờ Thần khỉ và thần chó ở hai đầu cầu vì trong tín ngưỡng của đất nước này chúng là những con vật tổ linh thiêng và người Nhật tin rằng chúng có đủ quyền lực để yểm trừ loài thuỷ quái Ngoài ra, có thể có một sự trùng hợp nào chăng trong thời gian xây dựng cầu mà một số người đã cho rằng việc người Nhật dựng tượng đôi chó và đôi khỉ trên cầu là để ghi nhớ năm khởi công và năm hoàn thành của cầu vào năm Thân và năm Tuất

+ Trong chùa thờ một vị thần có nguồn gốc Trung Hoa là Bắc Đế Trấn Võ hay còn gọi là Huyền Thiên Đại Đế - là vị thần chủ về phương Bắc Theo thuyết Ngũ hành, phương bắc ứng với hành thủy, nước, nên vị thần này có uy lực trị thủy, diệt trừ thủy quái Tín ngưỡng này khởi nguyên từ Trung Hoa Ông còn là vị thần bảo hộ xứ sở, mang may mắn đến cho mọi người Ngoài ra, ông được thờ ở đây còn với mục đích chính là khống chế con Câu Long gây ra địa chấn để mang lại sự bình yên cho cộng đồng người Hoa, người Việt, người Nhật sinh sống và làm ăn trên cảng thị Hội An Trên bệ thờ xây giữa chùa là bức tượng của vị thần đang đứng với

tư thế oai nghiêm, một chân đạp lên lưng một con rùa và một tay đang nắm chặt lấy thân một con bò sát đang quằn quại, tượng trưng cho con Câu Long Trên khám thờ có khắc đôi câu đối chữ Hán ca ngợi uy danh của vị thần

Hiển hách oai thần nơi khuyết Bắc

Rỡ ràng đức đế chốn trời Nam.

+ Ngoài ra, theo như một văn bia đặt ở đầu cầu, dựng vào thế kỷ 17 nên người ta còn biết được cầu còn là nơi dừng chân nghỉ ngơi ngắm cảnh của khách bộ hành Và thật ý nghĩa là mãi cho đến ngày nay, cầu vẫn giữ được chức năng như thế

+ Điều đặc biệt hơn nữa là đây không chỉ đơn thuần là một cây cầu hay một ngôi chùa

mà nó còn là nơi bày bán hàng trong những ngày hội chợ và là nơi hội họp của xóm làng ngày trước, nơi cho các đôi trai gái hẹn hò, với ước mơ về một cuộc sống giao hòa tương thân tương

ái của cộng đồng

Có thể nói rằng, Chùa Cầu không những là một tích văn hóa lịch sử mà nó còn là kết quả của sự giao thoa của nhiều dòng văn hóa của dân tộc Đông Nam Châu Á và Viễn Đông, cửa sự thẩm thấu và hòa điệu của nhiều phong cách nghệ thuật của Việt Nam, Trung Hoa và Nhật Bản bởi nó là cây cầu mang âm hưởng kiến trúc của 3 nền văn hóa đã Đây là một nhịp cầu nối liền tình hữu nghị giữa ba dân tộc Việt Nam - Nhật Bản - Trung Hoa Nó được ví như: Cây đa – Bến nước – Sân đình của người Việt – một biểu tượng Văn hóa Việt Nam Một điểm di tích luôn mang lại những ấn tượng sâu sắc trong lòng du khách gần xa

Ai đi phố Hội Chùa Cầu

Để thương để nhớ để sầu cho ai

Để sầu cho khách vãng lai

Để thương để nhớ cho ai chịu sầu.