Nhằm giúp cho các bạn sinh viên nắm rõ hơn về thuyết minh di tích thành cổ quảng trị 1 cách sau sắc cụ thể hơn. Thành cổ Quảng Trị nằm giữa trung tâm thị xã Quảng Trị, cách quốc lộ 1A khoảng 2km về phía Đông, cách bờ sông Thạch Hãn chừng 200m về phía Nam.
Trang 1THÀNH CỔ QUẢNG TRỊ:
PHẦN I : TƯỢNG ĐÀI TRUNG TÂM
- Thành cổ Quảng Trị nằm giữa trung tâm thị xã Quảng Trị, cách quốc lộ 1A khoảng 2km
về phía Đông, cách bờ sông Thạch Hãn chừng 200m về phía Nam
- Đứng soi mình xuống dòng sông Thạch Hãn hiền hoà, Thành cổ Quảng Trị uy nghi, trầm mặc, sáng ngời biểu tượng chủ nghĩa anh hùng cách mạng với khát vọng tự do, độc lập.Nơi đây, dưới lớp cỏ non Thành cổ, lòng đất đã thấm đẫm máu của hàng ngàn chiến sĩ và đồng bào Quảng Trị
- Để trấn giữ phía bắc kinh đô Phú Xuân, năm 1809 Gia Long thứ 8 quyết định dời Dinh từ phường Tiền Kiên, huyện Đăng Xương (Triệu Giang, Triệu Phong ngày nay) đến xây dựng trên một khu đất cao tại xã Thạch Hãn- Hải Lăng (ngày nay thuộc thị xã Quảng Trị) Từ thành có thể đi vào Nam hay ra Bắc bằng đường sông, đường bộ, đường biển đều thuận tiện Với vị trí chiến lược
về chính trị, kinh tế, quân sự, Thành Cổ vừa là công trình thành luỹ quân sự, vừa là trụ sở hành chính của nhà Nguyễn trên đất Quảng Trị từ năm 1809 đến năm 1945
- Thành lúc đầu, được đắp bằng đất, đến năm 1837, vua Minh Mạng cho xây lại bằng gạch Khuôn viên Thành cổ Quảng trị có dạng hình vuông với chu vi tường thành dài 2160m, thành cao 3m, dưới chân dày 13,5m, đỉnh dày 0,72m Bên ngoài thành có hệ thống hào rộng bao quanh Bốn góc thành là 4 pháo đài cao nhô hẳn ra ngoài Thành có 4 cửa nằm chính giữa 4 mặt thành: Tiền, Hậu, Tả, Hữu xây vòm cuốn, vòm làm bằng gỗ lim Mỗi cửa có chiều rộng 3,4m, phía trên có vọng lâu, mái cong, lợp ngói âm dương Nội thành có các công trình kiến trúc như Hành cung, cột cờ, dinh Tuần Vũ, dinh án Sát, dinh Lãnh Binh, Ty Phiên, Ty Niết, kho thóc, nhà kiểm học, trại lính
- Trong đó, Hành cung được xem là công trình nổi bật nhất: bao bọc xung quanh là hệ thống tường dày, chu vi 400m, có hai cửa Hành cung là một ngôi nhà rường, kết cấu 3 gian, 2 chái, mái lợp ngói liệt, trên có trang trí các họa tiết: rồng, mây, hoa, lá Nơi đây thường để Vua ngự khi đến đây và thăng quan cho các quan cấp tỉnh ở Quảng Trị hay tổ chức các lễ tiết trong năm Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, khi thực dân Pháp đặt chính quyền bảo hộ thì Thành cổ lại có thêm nhà lao, toà mật thám, trại lính khố xanh, cơ quan thuế đoạn Từ năm 1929 đến năm 1972, nhà lao Quảng Trị là nơi giam cầm các chiến sĩ cộng sản và những người yêu nước và chính nơi đây đã trở thành trường học chính trị, để rèn luyện ý chí son sắt, đấu tranh trực diện với kẻ thù của những người yêu
Trang 2nước Hơn 160 năm tồn tại dưới thời quân chủ và thực dân, Thành cổ là trung tâm chính trị của Quảng Trị
- Dưới thời tạm chiếm Mỹ - ngụy biến Thành Cổ thành khu quân sự, làm kho tàng quân đội
và trung tâm chỉ huy chiến dịch toàn tỉnh, đồng thời mở thêm nhà giam để đàn áp phong trào cách mạng Vì vậy, nơi đây đã chứng kiến nhiều cuộc đấu tranh chống Mỹ trong cuộc tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1968 và các trận chiến đấu oai hùng của quân và dân ta Tiêu biểu là cuộc chiến đấu ngoan cường đánh trả các đợt phản kích tái chiếm Thành Cổ của Ngụy quyền Sài Gòn trong suốt 81 ngày đêm mùa hè đỏ lửa năm 1972
- Chiến công giữ vững Thành Cổ Quảng Trị là khúc tráng ca bất tử, đã đi vào lịch sử đấu tranh cách mạng của dân tộc Việt Nam những trang hào hùng nhất Thành Cổ như một bảo tàng ghi nhận hy sinh cao quý của biết bao chiến sĩ giải phóng quân và nhân dân Quảng Trị anh hùng Cuộc chiến đấu anh dũng 81 ngày đếm (từ 28/6 đến 16/9/1972) bảo vệ Thành Cổ là đòn chiến lược bẻ gãy
ý đồ cuồng vọng tái chiếm Quảng Trị của Mỹ ngụy, tạo thế mạnh cho ta trên bàn đàm phán Pa-ri Ngã ba Long Hưng- chốt bảo vệ Thành Cổ phía Nam được mệnh danh là "ngã ba bom", "ngã ba lửa" mà hết đơn vị này, điều đơn vị khác quyết bám trụ đến cùng Ngã ba cầu Ga 20 chiến sĩ án ngữ đều hy sinh anh dũng
- Thành Cổ Quảng Trị được bộ Văn hoá - Thông tin xếp hạng di tích Quốc gia theo quyết định số 235/VH - QĐ ngày 12/12/1986 Năm 1994, Thành Cổ Quảng Trị lại được xếp vào danh mục những di tích Quốc gia đặc biệt quan trọng
- Phải gánh chịu một khối lượng bom đạn khổng lồ trong chiến tranh nên từ sau hoà bình lập lại, Thành Cổ chỉ còn dấu vết của một số đoạn thành, lao xá, cổng tiền, hậu Từ năm 1993 - 1995,
hệ thống hào, cầu, cống, một số đoạn thành, cổng tiền đã được tu sửa, hàng nghìn cây dừa đã mọc lên phía trong thành Đặc biệt một đài tưởng niệm lớn đã được xây dựng ở chính giữa Thành Cổ Đài tưởng niệm được đắp nổi bằng đất có hình một nấm mồ chung, bốn phía gia cố xi măng tạo thành hình bốn cửa của Thành Cổ, phía trên là nơi để mọi người thắp hương tưởng niệm Tượng đài tạo ra 1 thế lưỡng nghi: phần nền lát gạch màu đỏ là biểu tượng dương, phần âm – là hồ nước hình bán nguyệt có đặt cây thiên mệnh ở giữa, phần dương có 1 lỗ thông từ dương đến âm và 2 nửa vầng trăng khuyết thể hiện trong âm có dương và trong dương có âm (âm dương hòa hợp) Trong phần
âm có đặt tư trang của người lính (mũ & ba lô), phần âm hướng lên trời, 1 cây thiên mệnh với ý nghĩa đưa linh hồn các liệt sĩ lên chốn thiên đường cây thiên mệnh xuyên qua 3 áng mây thể hiện: thiên, địa, nhân Phía trên cây thiên mệnh có 1 ngọn nến tượng trưng cho ánh hào quang tỏa sáng,
Trang 3dưới tầng mây cuối cùng có gắn hình tượng chung cho 3 bát cơm cúng người đã khuất ngoài vòng tròn có gắn 81 tờ lịch từ ngày 28-6 đến 16-9 năm 1972 được làm bằng 81 bức phù điêu tượng trưng cho 81 ngày đêm lịch sử Phía dưới tượng đài làm theo hình bát quái
- Nhân kỷ niệm 35 năm Ngày giải phóng tỉnh Quảng Trị, Ngân hàng Công thương VN đã
hỗ trợ kinh phí để xây dựng tháp chuông.Tháp chuông được xây dựng trong quần thể Thành cổ Quảng Trị - Sông Thạch Hãn Chuông đồng có chiều cao 3,9 mét, đường kính 2,15 mét, trọng lượng gần 9 tấn, được treo trang trọng trên tháp chuông có chiều cao gần 10 mét
- Đứng ở trên tháp chuông có thể bao quát được cả Thành cổ Quảng Trị và dòng sông Thạch Hãn, nơi đã ghi dấu trận chiến 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ năm 1972 Trên quả chuông đã khắc lời ghi nhớ những chiến công của quân và dân Việt Nam tại Thành cổ của cố Tổng bí thư Lê Duẩn:
“Chúng ta chịu đựng được không phải vì chúng ta là gang thép vì gang thép cũng chảy với bom đạn của chúng Mà chính chúng ta là những con người, những con người thật sự Những con người Việt Nam với truyền thống 4.000 năm đã giác ngộ thật sâu sắc trách nhiệm trọng đại trước dân tộc, trước thời đại" Trên quả chuông còn khắc những vần thơ của Nhà thơ, nhà báo Trần Bạch Đằng:
"Hễ có Việt Nam có cổ thành, Kết vòng hoa lửa nối Khe Sanh, Huân chương khó đủ từng viên gạch, Tấc đất từng dây mỗi lá cành".
- Tháp chuông được đặt tại quảng trường từ thành cổ đến bờ sông Thạch Hãn,để đến ngày lễ, ngày rằm, tiếng chuông vang lên, siêu thoát linh hồn các liệt sĩ đã hy sinh.Quảng trường đã nối liền không gian giữa thành cổ và dòng sông Thạch Hãn - dòng sông nghĩa trang Dòng sông này là nơi yên nghỉ của không biết bao nhiêu chiến sĩ từ bờ bắc vượt sông vào thành cổ để chiến đấu Hàng năm, cứ đến ngày 30.4 hay ngày 27.7, nhân dân ở đây lại thả những bó hoa xuống dòng sông để tưởng nhớ các liệt sĩ Tưởng nhớ đồng đội đã không trở về, cựu chiến binh Lê Bá Dương ngày hòa bình trở về chất đầy một thuyền hoa huệ trắng thả xuống sông viếng bạn bè, và từ tim anh, những câu thơ yêu thương ứa máu dành cho đồng đội
Đò xuôi Thạch Hãn xin chèo nhẹ/
Đáy sông còn đó bạn tôi nằm/
Những tuổi đôi mươi thành sóng nước/
Giữ yên bờ bãi mãi ngàn năm".
Trang 4PHẦN II: BẢO TÀNG THÀNH CỔ QUẢNG TRỊ:
- Bảo tàng Thành cổ có 2 tầng là nơi lưu giữ những chiến tích của quân và dân ta, những ngày này thu hút được đông đảo người dân thập phương về thăm Nơi đây còn lưu giữ ghi danh chiến công của Trung đoàn 236 tên lửa, Trung đoàn pháo binh, pháo cao xạ, đặc công cùng nhiều tranh ảnh, đồ vật quý của quân ta đã từng tham gia bảo vệ Thành
- Thành cổ Quảng Trị không chỉ mọi người dân trong nước mà cả thế giới biết đến là qua 81 ngày đêm đỏ lửa ngày 1-5-1972 toàn bộ tỉnh Quảng Trị được giải phóng sau 18 năm chia cắt sau khi bị thất thủ ở Quảng Trị, Ngụy quyền Sài Gòn được sự chi viện tối đa của Mỹ đã dốc toàn bộ lực lượng để tái chiếm Thành Cổ lần 2 tái chiếm được Thành Cổ chúng sẽ gây sức épvới ta tại Hội nghị Paris sắp tới Mỹ- Ngụy bắt đầu mở cuộc hành quân vào ngày 28-6, lấy tên là “Lam Sơn 72”
- Địch đã huy động vào cuộc phản kích này mỗi ngày bình quân 150-170 lần, có ngày cao nhất là 220 lần chiếc máy bay phản lực, 70-90 lần B52, 12-16 tàu khu trực hạm… đây là cuộc hành quân đẫm máu, cực kì tàn bạo mà chúng không từ một hành động tội ác nào: ném đủ các loại bom phá, bom na-pan, bom bi, bom 7 tấn, bom điều khiển bằng lade, bắn đủ các loại pháo chơm, pháo khoan, thả chất độc hóa học, hơi độc và hơi ngạt riêng đêm 4-7-1972 máy bay B52 của chúng
đã ném vào đây 4 nghìn tấn bom, ngày 31-7 khoảng 2 vạn quả đại bác cỡ lớn từ 105-203 mm trong lịch sử chiến tranh hầu như chưa có 1 cuộc hành quân nào mà mục tiêu chủ yếu chỉ là đánh chiếm 1 tòa thành cổ có chu vi hơn 2 ngàn mét, người ta lại có thể huy động 1 lực lượng hải, không, lục quân đông như vậy và sử dụng 1 khối lượng chất nổ khổng lồ như vậy trung bình mỗi chiến sĩ ở đây phải hứng chịu trên 100 quả bom, và trên 200 quả đạn pháo Số bom mà chúng ném xuống đây khoảng trên 328 ngàn tấn, tương đương với 7 quả bom nguyên tử mà Mỹ đã ném xúông thành phố Hi-rô-si-ma của Nhật năm 1945 Bốn dãy tường thành 4 phía của thành cổ dày đến 12m vậy mà bị
vỡ tan dần, không chỉ vỡ vì bom đạn mà còn vì sự chấn động của mặt đất ở đây tất cả mọi công trình, mọi thứ đều sụp đổ hoàn toàn, bầu trời Quảng Trị là 1 màu đen xám xịt bom đạn riêng chỉ còn lại trường trung học Bồ Đề là còn đứng vững, nhưng vẫn bị bom đạn bắn lỗ trỗ
- Phía dưới bức tranh thành cổ Quảng Trị - một màu đen xám xịt của mưa bom bão đạn là 1 ngọn lửa đỏ rực đó là biểu tưởng của niềm hi vọng vào ngày mai tươi sáng, biểu tượng của sự vĩnh cửu, của sự trường tồn mãi mãi
Trang 5- Mưa bom bão đạn là thế Vậy mà các chiến sĩ giải phóng quân vẫn bám trụ, chiến đấu ròng
rã gần 3 tháng trời để bảo vệ từng tấc đất thiêng liêng của Thành Cổ vừa được giải phóng Cuộc chiến đấu ở đây đã diễn ra như 1 huyền thoại và cách đánh cũng thần kì Súng cối 60mm được các chiến sĩ kẹp nách mà bắn liên thanh mấy chục quả 1 lần, lựu đạn phải để xì khói trên tay mới ném,phải trèo lên tường cao mà ném xuống hoặc bò sát miệng hầm của địch mà liệng vào ở đây người bị thương không về tuyến sau ; Phan Văn Ba nát 1 bàn tay vẫn xin ở lại, Hán Duy Long dùng trung liên kẹp nách truy kích 58 tên, 3 lần bị thương vẫn giữ trận địa không kể bộ binh hay công binh thông tin, quân y, thậm chí cả cha con ông lái đò cũng tham gia chiến đấu 2 cha con ông lái đò
đã phục vụ đưa bộ đội qua Sông Thạch Hãn vào chiến đấu bảo vệ Thành Cổ
- Đặc biệt ngày 15-9 là ngày cận chiến cực kì căng thẳng của toàn bộ các chiến sĩ giữ thành
Cổ quân địch ồ ạt xông lên đột phá 2 cổng thành, tiến sát vào nhà lao, nhưng không trụ nổi với hỏa lực của ta Địch lại xả phi pháo mạnh làm cho sức phản kích của quân ta giảm dần, xong mọi người vẫn không rời trận địa,kiên quyết chống trả với địch Đến chiều ngày 16-9 khi có lệnh của cấp trên rút sâu vào góc sông Thạch hãn để bảo toàn lực lượng và máu của các anh đã nhuộm đỏ dòng Thạch Hãn Sông thạch Hãn đã trở thành nơi yên nghỉ của các chiến sĩ thành cổ anh hùng Họ mãi mãi không trở về, người mẹ già, người vợ trẻ đã cạn khô nước mắt Họ mãi mãi nằm lại trong dòng sông hiền hoà Thạch Hãn
- Tuy mưa bom bão đạn là vậy, khó khăn khổ cực như vậy nhưng các chiến sĩ giải phóng quân vẫn lạc quan, yêu đời, vui cười dưới chân thành cổ- đó là nụ cười thách thức bom đạn
- Tầng 2 của bảo tàng là nơi trưng bày các hiện vật của các chiến sĩ, các bức tranh về các anh giải phóng quân đang chiến đấu, những súng đạn mà ta đã sử dụng trong cuộc chiến 81 ngày đêm………
- Trước tiên chúng ta sẽ thấy sơ đồ thành cổ Quảng Trị do người Pháp vẽ vào năm 1889 trước năm 1972 thành còn có tên là Thành Đinh Công Tráng Năm 1809 vua Gia Long cho đắp thành bằng đất đến năm 1837 vua Minh Mạng cho xây bằng gạch Thành cổ Quảng Trị có kiến trúc theo kiểu vauban Thành cổ Quảng Trị là công trình thành lũy quân sự dưới thời nhà Nguyễn khi thực dân Pháp đặt chính quyền bảo hộ ở Trung Kì thì ở mỗi tỉnh nói chung và Quảng Trị nói riêng chúng cho xây dựng thêm nhà lao chiếm diện tích gần ¼ khu vực thành cổ,nằm ở góc Đông nam(Thành Cổ có diện tích 18,20 ha) Ngày 20-7-1954 Hiệp định Giơnever chia đôi Việt nam thành
2 miền lấy vĩ tuyến 17 – sông Bến Hải (Quảng Trị) làm giới tuyến.Từ 1954 đến 1975 thành cổ là
Trang 6trung tâm kinh tế chính trị Thời kỳ khó khăn của những năm 68-70, để ngăn chặn nguồn chi viện từ miền bắc Việt Nam vào miền nam, buộc đế quốc Mỹ phải xây dựng hàng rào điện tử mang tên của
bộ quốc phòng Mỹ - MacNamara Tại Dốc Miếu (Gio Linh) và đường 9 Nam Lào Đó là một hàng rào gồm 12 lớp kẽm gai chồng nhau cao 3m, phía trên có cài mìn tự động, phía dưới là chi chít bải mìn Ngoài ra còn có hệ thống đèn pha để kiểm soát mọi sự thâm nhập vào ban đêm Và Dốc Miếu
đã trở thành căn cứ quan trọng nhất trong dảy hàng rào điện tử này Tuy nhiên nó đã bị vô hiệu hoá bởi quân ta một thời gian sau
- Kính thưa quý vi, những người lính ở mặt trận Thành cổ mang những nét riêng bởi hầu hết
họ là sinh viên của các trường đại học tại Hà Nội, tất cả đều còn rất trẻ cùng lên đường theo tiếng gọi của Tổ quốc
- Nếu Nguyễn Văn Thạc không hi sinh rất có thể anh đã là một nhà văn Nếu Hoàng Tích Minh, Hoàng Thượng Lân còn sống có lẽ sẽ là những họa sĩ tài hoa Và bao nhiêu nữa những sinh viên ĐH ngày ấy đã xếp bút nghiên lên đường Nhiều người nói rằng lẽ ra họ là “của để dành” cho công cuộc tái thiết non sông mai ngày hòa bình, nhưng rồi không ai có thể yên tâm ngồi với giảng đường khi Tổ quốc gọi! họ chiến đấu rất anh dũng,kiên cường quý vị có thể nhìn thấy bức ảnh giản
dị về một người chiến sĩ, dù bị thương rất nặng, vải trắng quấn quanh đầu nhưng bàn tay anh vẫn không rời vũ khí, đôi mắt sáng nhằm thẳng phía quân thù Khoảnh khắc chiến trường ấy đã khiến hàng triệu trái tim rơi lệ như một khúc tráng ca về người lính trong những năm tháng Quảng Trị rực trời máu lửa Và sau đúng 36 năm, người lính "lên hình" năm xưa ở giữa đời thường Đó là ông Lương Văn Bạo- quê ơ Hưng Yên , ông Bạo nở nụ cười đã hở một nửa hàm móm mém của mình hoài niệm: "Đã vào trận mạc là xác định một mất một còn, xác định là đạn tránh mình chứ mình không tránh được đạn" Đạn đã không tránh ông nhưng cũng không lấy được mạng ông
- Cuối cùng mời quý vị dừng chân tại nơi trưng bày những di vật của các chiến sĩ Thưa quý
vị và các bạn,Trong quá trình quy tập mộ liệt sĩ ở khu di tích Thành Cổ thì tất cả những gì người ta tìm thấy đều đáng trân trọng nhưng ''nóng và ấm'' nhất là những lá thư của các liệt sĩ nhờ một chút may mắn nào đó được ''gửi'' cho đời sau Và từ mỗi bức thư này, chiến tranh tưởng chừng như vừa mới kết thúc hôm qua lá thư ''đặc biệt'' của liệt sĩ Lê Văn Huỳnh ở Xã Lê Lợi, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình gửi về cho gia đình như điềm báo trước lúc anh ra đi Nhiều người đã không cầm
được nước mắt khi đọc bức thư này: ''Quảng Trị ngày 11-9-1972,
+ Toàn thể gia đình kính thương
Trang 7+ Hôm nay con ngồi đây biên vài dòng chữ cuối cùng phòng khi đã ''đi nghiên cứu bí mật trong lòng đất'' thì gia đình khỏi thấy đó là điều đột ngột.
Mẹ kính mến ! Con đi mẹ ở lại trăm tuổi bạc đầu, coi như con lúc nào cũng nằm bên mẹ, mẹ đừng buồn cho linh hồn con được thoải mái bay đi Thôi mẹ nhé đừng buồn, coi như con đã sống trọn đời cho tổ quốc mai sau ''.
- Lá thư của liệt sĩ Lê Văn Huỳnh như vừa được viết hôm qua, ngay sau những trận đánh ác liệt nhất vừa tạm dừng tiếng súng, hình như vẫn còn phảng phất mùi bom đạn Nhưng trong bối cảnh của chiến tranh, của sự sống và cái chết luôn cận kề đó anh vẫn giành cho mình chút thời gian quý giá để viết thư về dặn dò mẹ, vợ, anh chị, cháu và bà con thân thuộc Trước khi trở thành đất, thành cỏ nằm lại với Quảng Trị khói lửa, anh vẫn không quên được trách nhiệm của mình Anh
viết cho vợ: ''Em thương yêu! Nếu thực sự thương anh thì em sẽ làm theo lời anh căn dặn, hàng năm cứ đến ngày này em hãy thắp vài nén nhang tưởng nhớ tới anh Nếu có điều kiện em hãy cứ bước đi bước nữa " Và anh chỉ đường cho vợ, cho gia đình sau này thống nhất sẽ vào Quảng Trị
tìm mộ anh về
- "Năm 2000, Công ty Hương Giang được giao tôn tạo thành cổ Khi đào hào tình cờ gặp một chiếc hầm bị bom đánh sập và bức thành cổ đổ đè lên Trong đó có 5 hài cốt bộ đội ta ở tư thế
bị kẹt khác nhau Có một chiến sĩ mang theo tư liệu gói cẩn thận, trong đó có những bức thư của gia đình gửi, một bản về 7 yêu cầu đối với đảng viên Tên anh là Lê Binh Chủng, chính trị viên phó tiểu đoàn, quê ở Quỳnh Mỹ, Quỳnh Lưu, Nghệ An" - một chuyện tình thời chiến cảm động của chàng trai xứ Nghệ và cô giáo làng Lê Thị Biển Khơi (Bố Trạch- Quảng Bình) Đó là một lần hành quân qua huyện Bố Trạch, mối tình đơn sơ nhưng thắm đượm giữa hai người đã nảy sinh Chưa được hưởng hạnh phúc của hôn nhân thì anh đã phải vượt qua vĩ tuyến 17 vào chiến đấu ở Thành
Cổ Quảng Trị Lá thư cuối cùng chị viết cho anh vẫn chưa phai mực đề ngày 15/5/1972 Thật may, tình yêu giữa thời bom đạn ác liệt của họ đã ''khai hoa kết nhuỵ'' Lá thư cuối cùng chị viết cho anh cũng là lá thư chị báo tin vui Nhưng anh chưa kịp nhìn mặt con đã mãi mãi nằm lại với cỏ cây Thành Cổ Và 30 năm sau, anh đã linh thiêng giúp vợ con nhận gia đình bên nội Dù muộn màng nhưng cuộc hội ngộ này mang thật nhiều ý nghĩa và nước mắt mặn mòi”.Đây là một trong hai bức thư của vợ mà anh Chủng vẫn ôm bên mình khi anh ngồi đợi chờ cái chết đến dần dần
- Tại bờ sông Thạch Hãn, trong 1 lần phát hiện hài cốt liệt sĩ, ko ai khỏi nghẹn ngào rơi nước mắt trước 1 người lính khi ra đi mang theo lời hẹn hò, thề ước được khắc vào phần cuối của cây bút
Trang 8máy Trường Sơn: “Hoài em yêu…… ! Ngày 11/12/1971 anh Nguyễn Văn Trung 1 kỉ vật của người chiến sĩ nằm lại với bộ hài cốt trong lòng đất sau 25 năm Đi xem từng hiện vật, đọc từng bức thư này, ta tưởng chừng như chiến tranh vừa mới kết thúc ngày hôm qua Nụ cười những chiến sĩ dưới chân Thành Cổ Mô hình những người chiến sĩ trong bảo tàng Quý vị có thể thấy hành trang của người lính chỉ có 1 chiếc ba lô, 1 cây súng aka, 1 bi đông nước, 1 cái chén, 1 đôi dép cao su,1 chiếc mũ Chỉ từng ấy thôi mà họ làm nên lịch sử Họ hi sinh không phải là để được anh hùng, mà
họ hi sinh cho non sông đất nước được hoà bình, hi sinh cho nhân loại Như nhà thơ Tạ Quỳnh Phương viết “những dòng ngược xuôi đã ai từng biết? - bao cuộc đời xanh đổi lấy màu xanh” Máu của chiến sĩ và đồng bào ta đã đổ xuống, tô thắm cho trang sử vẻ vang của dân tộc, để xanh ngời cỏ non Thành cổ hôm nay “Cỏ non Thành Cổ một màu xanh non tơ, bình minh Thành Cổ cỏ mềm theo gió đong đưa
- Và đã từ lâu lắm rồi, người dân thị xã Quảng Trị từ tấm lòng cứ lặng lẽ thả hoa trên dòng sông, viếng hưong hồn các anh Cũng từ hành động tự phát ấy, hàng năm vào dịp 30/4 và 27/7, tỉnh Quảng Trị tổ chức lễ thả hoa đăng trên dòng sông Thạch Hãn Dòng sông tràn ngập hoa, ngưòi dân Quảng Trị không bao giờ quên những người con của mọi miền đất nước đã nằm lại mãi mãi trong lòng dòng sông Thạch Hãn.Dòng sông máu lửa năm xưa nay thành dòng sông hoa lửa - ngọn lửa của tâm linh thắm đượm nghĩa tình “Cỏ xanh non tơ, cỏ xanh non tơ, xin chớ vô tình với người hi sinh cho mảnh đất quê mình” Các chiến sĩ năm xưa về lại thành cổ thắp hương cho đồng đội mà lòng xót sa nhắn nhủ rằng, nhẹ bước chân và nói khẽ thôi cho đồng đội tôi nằm in dưới cỏ Và mỗi người dân Việt nam sống trong cảnh đất nước hòa bình như bây giờ không bao giờ có thể quên được bài ca bất hủ đó “bài ca tôi không quên, tôi không quên những người đã ngả Bài ca tôi không quên, tôi không quên gửi trọn đời cho tất cả »