sáng kiến kinh nghiệm văn 9

Sáng kiến kinh nghiệm môn Ngữ Văn 9 ở trường THCS, giúp giáo viên tham khảo chuyên môn nhằm nâng cao kiến thức, kĩ năng nghiệp vụ chuyên môn bộ môn Ngữ Văn, đồng thời tăng cường đổi mới phương pháp, kĩ thuật dạy học, để áp dụng vào dạy học môn Ngữ Văn ở trường trung học cơ sở nhằm đạt kết quả cao, nơi mà giáo viên đang công tác giảng dạy. Sáng kiến này giúp cho giáo viên tham khảo, có nhiều kĩ năng và kinh nghiệm trong giảng dạy môn Ngữ Văn, nâng cao chất lượng giảng dạy.

CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc ĐƠN YÊU CẦU CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN

Kính gửi: Hội đồng khoa học Phòng GD-ĐT ………

Nơi công tác Chức

danh

Trình độ chuyên môn

Tỷ lệ (%) đóng góp vào việc tạo

ra sáng kiến

(ghi rõ đối với từng đồng tác giả, nếu có)

THCS

………

Giáoviên

100%

Là tác giả đề nghị xét công nhận sáng kiến: “Một số biện pháp nhằm phát

triển năng lực học sinh trong giờ đọc – hiểu văn bản Ngữ văn ở trường Trung học cơ sở …………”.

I Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Giáo dục

II Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: Thực hiện

từ năm học 20… – 20… đến nay

III Mô tả bản chất của sáng kiến

Phần I Thực trạng của những giờ đọc - hiểu môn Ngữ văn ở trường Trung học cơ sở ……….

Quá trình dạy học ngày nay là quá trình tương tác tích cực nhiều chiều,nhiều đối tượng: giữa giáo viên với học sinh, giữa học sinh với học sinh, giữahọc sinh với các lực lượng tham gia giáo dục Đó là quá trình hợp tác thi đuatương tác, tích cực hoá hoạt động học tập, tự khám phá, tự học, tự hình thành kĩnăng, kĩ xảo Phương pháp dạy học cũng từng bước có những thay đổi mangtính cách mạng Cách dạy, cách học cũng thay đổi theo chiều hướng chung, xuthế chung của phương pháp học hiện đại, đa phương tiện Người giáo viên khi

giảng dạy phải chú trọng phát triển năng lực người học, theo tình huống, gắn vớitài liệu chuẩn, theo đặc trưng bộ môn, hướng nghiệp, tích hợp, tích cực, gắn vớitrang thiết bị hiện đại Giúp học sinh thực sự tích cực học tập, hướng vào bàihọc, hướng vào nhóm, hợp tác thi đua, học sinh có động cơ, hứng thú học tập

tốt Giờ học theo quan niệm hiện đại phải là giờ học mở, dân chủ theo nhóm

nhỏ, nhóm lớn, coi trọng thực tiễn, thí nghiệm thực hành Để đảm bảo chấtlượng giờ học, học sinh phải quan sát, biết: quan sát, nắm thông tin, khái quáthoá, hệ thống hoá, phán đoán, đánh giá và quan trọng nhất là phải biết vận dụngđược kiến thức để giải quyết vấn đề thực tiễn

Hiện nay, trong việc dạy – học bộ môn Ngữ văn nói chung, giờ đọc hiểu nóiriêng, người giáo viên đã tiếp cận và vận dụng được các phương pháp dạy họctích cực Kĩ năng sử dụng thiết bị dạy học và ứng dụng công nghệ thông tin -truyền thông trong tổ chức hoạt động dạy học được nâng cao Chúng ta cónguồn tư liệu tham khảo vô cùng phong phú từ sách giáo khoa, sách tham khảo,nguồn internet Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy đã được hỗ trợtối đa, đi vào chiều sâu tại các nhà trường với hệ thống trang thiết bị hiện đại,tiên tiến được lắp đặt trực tiếp tại các phòng học như: máy chiếu, loa đài…vv…Tuy nhiên, qua thực tế giảng dạy của bản thân và qua các tiết dự giờ, thămlớp của các đồng nghiệp, tôi nhận thấy có còn tồn tại trong việc dạy và học cáctiết đọc – hiểu như sau:

1 Về phía giáo viên

Việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực của học sinhtrong các tiết đọc – hiểu Ngữ văn thông qua việc áp dụng các phương pháp và kĩthuật dạy học tích cực ở một số giáo viên đứng lớp còn hạn chế Vấn đề đổi mớiphương pháp dạy học chưa được giáo viên nhận thức thành một hệ thống, chưathường xuyên, chưa đi vào chiều sâu Có khi chỉ tập trung trong các giờ lên lớpcông khai, dạy tốt hoặc thi giáo viên giỏi Bởi vậy, một số giáo viên còn mơ hồtrong quá trình đổi mới phương pháp dạy của mình, chưa thực sự phát triển đượccác năng lực của học sinh

Trong một bộ phận giáo viên còn tồn tại quan điểm sai lệch: Một người thầygiỏi là phải nhồi nhét thật nhiều kiến thức cho học sinh; học sinh học và trả bàinhư những gì giáo viên áp đặt mới được cho là học sinh giỏi Bởi vậy, thực trạng

vẫn còn những giờ đọc – hiểu, học sinh chỉ cắm cúi vào việc ghi chép, thụ động

và máy móc trong việc tiếp nhận giá trị của tác phẩm văn học, không mấy hứngthú

Năng lực cảm thụ, bình luận, bình giảng của một số giáo viên dạy Ngữ vănthực sự còn tồn tại không ít hạn chế Hơn thế nữa, khả năng hướng dẫn cho họcsinh tự thẩm bình những giá trị của tác phẩm càng hạn chế hơn Mà khả năngtiếp nhận nội dung tác phẩm văn học của học sinh thực tế phụ thuộc khá nhiềuvào khả năng hiểu biết, cảm thụ tác phẩm và hướng dẫn của thầy, cô giáo Chính

vì vậy dẫn đến tình trạng nhiều giờ đọc – hiểu trở nên nhàm chán, chưa thực sựphát huy được đầy đủ trí lực và năng lực tiềm ẩn của học sinh

Còn tồn tại quan niệm một giờ học tốt phải là giờ học trật tự Nhiều giáo

viên ngại sáng tạo, ít đổi mới; không chấp nhận việc học sinh thoải mái bày tỏquan điểm, đặc biệt là quan điểm trái chiều, những cách hiểu riêng của học sinh

- Khó khăn về ngôn ngữ: từ ngữ cổ, điển tích, điển cố văn học, nghĩa đen, nghĩa bóng của từ, cấu trúc ngữ pháp của câu, hình ảnh ẩn dụ, hoán dụ…Học

sinh thường đặc biệt gặp khó khăn này khi tiếp cận các tác phẩm văn học nướcngoài hoặc các tác phẩm văn học cổ

- Những khác biệt về quan niệm văn học, quan niệm thẩm mĩ của con ngườithời xưa được thể hiện trong tác phẩm văn học cổ là một trong những rào cảnđối với việc tìm hiểu và cảm thụ tác phẩm văn học của học sinh

- Những khác biệt về văn hóa: lối sống, phong tục tập quán, tôn giáo, cách đánh giá các giá trị xã hội, đánh giá con người, cách phản ứng với các hiện tượng xã hội… cũng là một trở ngại trong quá trình tiếp cận tác phẩm của học

sinh

- Những hạn chế trong kinh nghiệm sống của học sinh, hạn chế trong kinhnghiệm thưởng thức nghệ thuật, đặc biệt trong các tác phẩm không được viếttheo bút pháp hiện thực.

- Các em học sinh sinh sống ở vùng nông thôn, điều kiện kinh tế còn khókhăn, thời gian dành cho việc học chưa có nhiều, bố mẹ chưa dành nhiều thờigian quan tâm đến việc học của con

Những tồn tại trên dẫn đến kết quả đạt được trong từng tiết đọc – hiểu vănbản chưa cao, cụ thể: học sinh còn thụ động trong việc lĩnh hội kiến thức, ít hoặckhông dám đưa ra các thắc mắc, những suy nghĩ cá nhân Không khí lớp họccòn trầm, học sinh nhiều lớp ít tham gia phát biểu, tranh luận hay trình bày ýkiến… Chính vì vậy, người giáo viên đứng lớp nhiều khi còn bị rơi vào tìnhtrạng nói, giảng, phân tích, bình nhiều Thậm chí, có giờ dạy, giáo viên còn “nóithay” hết cho học sinh Các em học sinh chỉ có một việc là chăm chú ngồi nghe

và ghi chép những điều giáo viên nói, giáo viên bình, giáo viên giảng…

Phần II: Giải pháp phát triển năng lực học sinh trong giờ đọc – hiểu Ngữ văn ở trường Trung học cơ sở ……

Trong nhà trường phổ thông, môn Ngữ văn có nhiệm vụ đặc biệt Đây vừa

là bộ môn công cụ lại vừa là môn học có tính nghệ thuật thẩm mĩ Nhiệm vụ

quan trọng của môn Ngữ văn là cung cấp cho học sinh những hiểu biết, nhữngtri thức về xã hội và con người trên một phạm vi rộng Trên cơ sở những kiếnthức được cung cấp học sinh sẽ tự tìm hiểu về mình; chuyển quá trình nhận thứcsang quá trình tự nhận thức Do vậy, nhiệm vụ đặt ra cho môn Ngữ văn không

hề đơn giản Người giáo viên dạy Ngữ văn muốn hoàn thành nhiệm vụ phải nắm

vững quan điểm: Con người chỉ chiếm lĩnh được đối tượng nào đó khi họ thực

sự tham gia vào quá trình học tập, lao động Trong mỗi giờ học Ngữ văn, nếu

người học không được biết đến, không được người giáo viên kích thích cho bộ

óc làm việc, con tim không thực sự rung động thì những gì mà giáo viên truyềndạy sẽ mãi mãi là của riêng thầy cô Bởi vậy, dạy Ngữ văn đồng nghĩa với việcphát triển năng lực, phẩm chất, bồi đắp tình cảm cho người học Nói cách khác,

là người giáo viên, chúng ta phải có giải pháp khơi nguồn cảm hứng vô tận chosáng tạo của học sinh

Từ năm học 20… – 20… đến nay, tôi đã áp dụng một số phương pháp, kĩthuật dạy học tích cực, mạnh dạn đổi mới cách dạy, hướng dẫn học sinh thay đổicách học…hướng tới phát huy những năng lực thực sự cho học sinh thông quagiờ đọc - hiểu Cụ thể như sau:

1 Đổi mới trong việc chuẩn bị của giáo viên và học sinh

- Đây là khâu trước khi soạn giáo án,

người giáo viên cần nắm vững nội dung

bài học, nghiên cứu chuẩn kiến thức, kĩ

năng, từ đó xây dựng được mục tiêu của

- Phát hiện vấn đề cốt lõi của văn bản,

chú ý nội dung tích hợp lồng ghép Từ

đó, chọn những phương pháp, kĩ thuật,

tìm điểm nhấn để sáng tạo cho bài học

Phối hợp linh hoạt giữa hệ thống câu hỏi,

giao nhiệm vụ cho học sinh

- Giao việc cho học sinh chuẩn bị ở nhà:

theo câu hỏi, theo vấn đề vv

- Đối với các thông tin về tác giả,tác phẩm, học sinh sẽ tự thu thập,ghi chép

- Đối với việc tiếp cận văn bản,học sinh có thể trả lời các câu hỏitrong sách giáo khoa Tuy nhiên,

từ định hướng giao việc của giáoviên, học sinh có thể tiếp cận bằngcâu hỏi hoặc vấn đề giáo viên giaocho

- Tôi thường hướng dẫn cho học sinh

cách chuẩn bị các kiểu bài đọc hiểu khác

nhau (theo phương thức biểu đạt) thành

một hệ thống từ lớp 6 Học đến kiểu bài

nào, hướng dẫn chuẩn bị kiểu bài đó

Chú trọng việc làm mẫu, sau đó hướng

dẫn học sinh tự hoàn thành, có kiểm tra

đánh giá

- Thực hiện theo định hướngchuẩn bị bài của cô giáo Từ đó,các em tạo thành một phươngpháp tự học theo đúng đặc trưngkiểu bài

* Cụ thể hóa hướng dẫn việc chuẩn bị của học sinh theo kiểu bài như sau:

1.1 Kiểu bài tự tự

1.1.1 Các thông tin về tác giả, tác phẩm

- Hoàn cảnh lịch sử xã hội tại thời điểm sáng tác

- In trong tập truyện nào?

1.1.2 Chuẩn bị tiếp cận nội dung văn bản

giá 1.2 Kiểu bài trữ tình (thơ)

1.2.1 Các thông tin về tác giả, tác phẩm

- Năm sáng tác

- Hoàn cảnh sáng tác

- Hoàn cảnh lịch sử xã hội tại thời điểm sáng tác

- In trong tập thơ nào?

1.2.2 Chuẩn bị tiếp cận nội dung văn bản

- Xác định mạch cảm xúc chủ đạo của tác phẩm:

+ Bài thơ viết về điều gì?

+ Cảm xúc của nhà thơ được triển khai theo trình tự nào?

- Xác định bố cục của tác phẩm theo mạch cảm xúc

- Lập bảng để bước đầu tìm hiểu về nội dung và nghệ thuật:

Khổ thơ Hình ảnh, ngôn từ Phép tu từ

Cảm nhận (về cảnh, người, tâm trạng cảm xúc ) 1.3 Kiểu bài Nghị luận

1.3.1 Các thông tin về tác giả, tác phẩm

- Các luận điểm chính, chia bố cục theo luận điểm

- Câu nêu luận điểm trong đoạn?

- Hệ thống các luận cứ (dẫn chứng và lí lẽ) trong từng luận điểm

luận điểm Hệ thống luận cứ

Nghệ thuậtlập luận

Thái độcủa tác giảLuận điểm 2

2 Đổi mới trong việc thực hiện giờ học trên lớp

2 1 Đổi mới trong hoạt động khởi động

- Để giờ học có sự hấp dẫn, người giáo viên cần đổi

mới ngay từ phút đầu khởi động Đơn giản, gây ấn

tượng, phù hợp, hấp dẫn chính là tiêu chí mà tôi

luôn hướng tới

- Thay vì một vài lời thuyết trình một chiều của giáo

viên, tôi thường sử dụng một số hình thức khởi

động khác như: trò chơi, biểu diễn văn nghệ, kể

chuyện, xem video nội dung liên quan đến bài

học vv

- Ví dụ:

+ Dạy văn bản Làng – Kim Lân, Quê hương – Tế

Hanh, Hồi hương ngẫu thư – Hạ Tri Chương,

Thiên Trường vãn vọng – Trần Nhân Tông , giáo

viên cho học sinh hát một bài hát về quê hương, sau

đó, các em chia sẻ cảm xúc khi nghe bài hát, vào bài

học một cách tự nhiên nhất

+ Dạy văn bản Lão Hạc – Nam Cao, giáo viên cho

học sinh xem một trích đoạn phim Làng Vũ Đại

ngày ấy.

+ Dạy văn bản Đêm nay Bác không ngủ - Minh

Huệ, giáo viên cho học sinh lắng nghe bài hát: Bác

- Học sinh thực hiệntheo yêu cầu của côgiáo ngay tại lớp Từ

đó, có hứng thú họctập

Hồ một tỡnh yờu bao la Sau đú giỏo viờn hỏi nờu

cảm nhận về nội dung bài hỏt Từ đú hiểu gỡ về tỡnh

cảm của tỏc giả dành cho Bỏc Sau đú giỏo viờn dẫn

vào bài mới

+ Dạy văn bản Cảnh khuya - Hồ Chớ Minh, giỏo

viờn cho học sinh xem một thước phim tư liệu về

Bỏc khi ở chiến khu Việt Bắc

+ Dạy văn bản Đồng chớ – Chớnh Hữu, Bài thơ về

tiểu đội xe khụng kớnh – Phạm Tiến Duọ̃t, Những

ngụi sao xa xụi – Lờ Minh Khuờ giỏo viờn cú thể

cho học sinh xem video về cuộc khỏng chiến chống

Phỏp, chống Mĩ của dõn tộc với sự hi sinh anh dũng

của những người chiến sĩ, những thanh niờn xung

phong từ đú gợi dẫn vào nội dung của bài học

+ Đụi khi chỉ cần cho học sinh hỏt một bài, giải

một cõu đố, hay mặc một bộ quần ỏo của phụ nữ

xưa để chuẩn bị tõm thế thoải mỏi cho học sinh

khi vào bài học đó là một phần khởi động mới mẻ,

trỏnh nhàm chỏn

- Trong quỏ trỡnh thực hiện, tụi nhận thấy rừ, cỏch

khởi động sỏng tạo sẽ giỳp học sinh cú hứng thỳ

học tập Hơn nữa cũn gúp phần phỏt triển ở cỏc em

những năng lực như: sử dụng ngụn ngữ, giao tiếp,

tự học

2 2 Đổi mới trong hoạt động tỡm hiểu tỏc giả, tỏc phẩm

Hoạt động tiếp theo trong tiến trình đọc – hiểu văn bản màgiáo viên cần tác động để phát triển năng lực của học sinh

chính là tỡm hiểu tỏc giả, tỏc phẩm Thay vỡ đặt những cõu hỏi thụng

thường, tụi ỏp dụng những phương phỏp, kĩ thuật sau:

- Phương phỏp dạy học theo dự ỏn:

Thụng thường thỡ trong phần tỡm hiểu về tỏc

giả, tỏc phẩm thỡ giỏo viờn đặt cõu hỏi sau đú học

sinh trả lời Tuy nhiờn để khụng nhàm chỏn và để

+ Học sinh bỏo cỏobằng nội dung đó tỡmhiểu, ghi chộp

+ Bỏo cỏo bằng cỏc

phát huy được khả năng, tính sáng tạo của học sinh

thì phần này giáo viên chia lớp thành các nhóm và

sau đó giao nhiệm vụ về nhà hoàn thiện các thông

tin về tác giả, tác phẩm bằng các slide powerpoint,

vào giấy Ao

+ Yêu cầu học sinh đại diện nhóm báo cáo nội dung

tự học

slide powerpoint hoặctrưng bày và trình bàysản phẩm trên bảng

Một số sản phẩm của học sinh sau khi thực hiện dự án tự tìm hiểu về tác giả:

Sản phẩm của học sinh trong tiết dạy văn bản

Đêm nay Bác không ngủ

Sản phẩm của học sinh trong tiết dạy

văn bản Cảnh khuya

Sản phẩm của học sinh trong tiết dạy

văn bản Chiếc lược ngà

Sản phẩm của học sinh trong tiết dạy

văn bản Mựa xuõn nho nhỏ

Sản phẩm của học sinh trong tiết dạy văn bản Những ngụi sao xa xụi

- Sử dụng trũ chơi powerpoint Thụng qua web Sen

đỏ Studio, tụi mua cỏc trũ chơi powerpoint Cỏc trũ

chơi này được thiết kế đồ họa đẹp mắt, sinh động, cú ý

nghĩa giỏo dục như: Khỉ con qua sụng, khỉ con tranh

tài, bay lờn nào, giải cứu đại dương, No-bi-ta dọn

nhà vvv

+ Thiết kế cỏc cõu hỏi liờn quan đến tỏc giả, tỏc phẩm,

từ khú Tổ chức trũ chơi để kiểm tra việc chuẩn bị, tự

học của học sinh Thưởng để khớch lệ học sinh

- Chuẩn bị cỏc nộidung theo hướng dẫnsoạn bài của giỏo viờn.Tham gia trũ chơi, trảlời cỏc cõu hỏi liờn

quan đến tỏc giả, tỏc phẩm, từ khú

- Hướng dẫn học sinh tự ghi chộp - Cỏc nội dung cần ghi

chộp dưới sự hướngdẫn của giỏo viờn họcsinh tiến hành tự ghivào vở

- Phương phỏp phỏng vấn chuyờn gia:

Giỏo viờn cần đặt ra yờu cầu tỡm hiểu thông tin về

tác giả cho học sinh

Sau phần tương tỏc trao đổi giữa cỏc học sinh, giỏo

viờn sẽ yờu cầu cỏc em nhận xột và cho điểm học sinh

làm chuyờn gia Cuối cùng, giáo viên nhận xét,

- Học sinh chủ

động tìm kiếmtất cả nhữngthông tin về tácgiả, tỏc phẩm trongsách giáo khoa,

cho điểm và chốt kiến thức cơ bản sách tham khảo,

mạng Internet Khibắt đầu vàokhâu tìm hiểuchú thích, họcsinh xung phong

và chọn cử một

em làm chuyêngia, các học sinhtrong lớp sẽ có thờigian 1-2’ để đặtcâu hỏi phỏngvấn chuyên gia

- Giáo viên nên sử dụng kĩ thuật KWL kết

hợp với hoạt động nhóm nhỏ thông qua

Phiếu học tập:

KĐIấU ĐÃ BIấT

WĐIấU MUễNBIấT

LĐIấU HỌCĐƯƠCTỏc

thành ở nhà Sau đó yêu cầu đại diện hai

nhóm báo cáo kết quả thống nhất; các

nhóm khác nhận xét, bổ sung; giáo viên sẽ

nhận xét và chốt kiến thức cơ bản để học

sinh tự sửa chữa và điều chỉnh vào phiếu

học tập của mình nếu có sai sót

Vớ dụ về phiếu học tập khi sử dụng kĩ thuật KWL khi

học văn bản Đờm nay Bỏc khụng ngủ - Minh Huệ:

MẪU PHIẾU HỌC TẬP (Học sinh hoàn thiện phiếu ở nhà)

Bước 2: Yêu cầu 1-2 học sinh nêu những

điều các em muốn biết về tác phẩm Giáo

viên sẽ bắt đầu ngay từ những băn khoăn,

thắc mắc đó của các em để dẫn dắt

khơi gợi các em hứng thú bước vào nội dung

tiếp theo của tiết học

- Tuy nhiên, có một điều lưu ý khi thực hiện

kĩ thuật dạy học KWL cho khâu “tìm hiểu

chú thích về tác phẩm” là: Kĩ thuật này

chỉ hoàn thành và thực sự có giá trị nếu

cuối tiết học, sau khi đã dẫn dắt học sinh

tìm hiểu, khám phá, cảm nhận được những

giỏ trị nghệ thuật và nội dung của văn bản,

giáo viên yêu cầu học sinh hoàn thành cột

thứ ba (cột L - điều học được) của phiếu

học tập

=> Như vậy, với việc thực hiện phương phỏp phỏng

vấn chuyờn gia và kĩ thuật KWL cho phần tỡm hiểu tỏc

giả, tỏc phẩm, giỏo viờn đó giỳp học sinh phỏt triển

được cỏc năng lực tự học và hợp tỏc, năng lực sử dụng

cụng nghệ thụng tin và truyền thụng, năng lực giao

tiếp và sử dụng ngụn ngữ tiếng Việt, năng lực sỏng tạo

2 3 Đổi mới trong hoạt động đọc văn bản

Đổi mới và sỏng tạo trong việc đọc văn bản khụng hề đơn giản Bấy lõu,

người giỏo viờn Ngữ văn chủ yếu ỏp dụng hỡnh thức đọc diễn cảm Tuy nhiờn,tụi nhận thấy cũn nhiều cỏch đọc sỏng tạo khỏc Tụi quan niệm, đọc văn bản chohay cho tốt cũng chớnh là học sinh và giỏo viờn đến gần với cỏi hồn cốt của tỏcphẩm Tụi thường ỏp dụng một số phương phỏp đọc văn bản như sau:

- Đọc diễn cảm Gọi một số em đọc

diễn cảm theo đoạn hoặc cả văn bản

tựy theo dung lượng của văn bản đú

- Học sinh thực hiện theo yờu cầu của

cụ giỏo tại lớp