NHA TNG DONG NAM a VA s RN NT CA KH

SONG CHINA, SOUTHEAST ASIA AND THE DECLINE OF THE TRIBUTARY CONTEXT V c Liêm Hanoi National University of Education Abstract This paper challenges previous scholarship on Sino-Southe

SONG CHINA, SOUTHEAST ASIA AND THE DECLINE OF THE TRIBUTARY CONTEXT

V c Liêm Hanoi National University of Education

Abstract

This paper challenges previous scholarship on Sino-Southeast Asian relationship in the pre-modern period

which significantly employs the notion of “tributary system” as de facto dominant framework By examining

a specific time and place of this integrated pattern, the Song dynasty, it argues that there is a continuity of change in structure of the Sino-Southeast Asian interaction, comprising increasing Chinese Diaspora and private trade in which, the discourse of “tributary” is no longer found useful to illuminate This may suggest

an academic need of setting new framework to unfold the pattern of Sino-Southeast Asian relation by considering “tributary exchange” as an element of the structure rather than to examine the relationship under the theme of “tributary” The new approach provides an alternative understanding exchange throughout the South China Sea between the 10 th and the 13 th centuries when tributary relation was in creaking, more commercialized and less “holy” The Han in Song period however had made a fundamental progress in approaching the sea, increasing private trade and migration to which, the changing structure in contemporary Southeast Asia are found as a result

Keywords: Song China, Southeast Asia, tributary, pre-modern trade, Sino-Southeast Asian relation

   NHÀ T NG  ĐÔNG NAM Á VÀ S  R N N T C A KHUNG C NH TRI U C NG 

V c Liêm

i h c S ph m Hà N i

Tóm t t

Bài vi t này đ t l i v n đ ti p c n quan h “tri u c ng” nh m t mô th c trung tâm trong các nghiên c u quan h gi a ông Nam Á v i Trung Hoa trong th i k ti n hi n đ i Thông qua vi c kh o sát t ng tác

gi a các v ng qu c ông Nam Á v i nhà T ng (th k X-XIII), bài vi t l p lu n r ng đã có m t s d ch chuy n liên t c trong c u trúc t ng tác gi a Trung Hoa v i ông Nam Á mà khái ni m “tri u c ng” t ra

c ng nh c và không ph n ánh h t đ c nh ng thay đ i c a mô hình t ng tác này, bao g m vi c di c và s bùng n c a th ng m i t nhân i u này có th g i ý v m t s c n thi t đ t tri u c ng trong khung c nh

c a các m i t ng tác h n là đ t các m i t ng tác trong khung c nh tri u c ng v n đang nhanh chóng m t

đi tính ch t “thiêng liêng” và b “th ng m i hóa” Cách ti p c n này đ a l i m t di n gi i khác v bi n ông/Nam H i các th k X-XIII khi nhà T ng đã t o ra thay đ i l n trong cách th c ng i Hán t ng tác

v i ông Nam Á và đi u này đã đ a l i nh ng chuy n bi n có tính h th ng trong c u trúc c a các th ch ven bi n trong khu v c

T khóa: nhà T ng, ông Nam Á, tri u c ng, quan h th ng m i, l ch s trung đ i

NHÀ T NG, ĐÔNG NAM Á VÀ S R N N T C A

KHUNG C NH TRI U C NG

V c Liêm1

Bài vi t này đ t l i v n đ ti p c n quan h “tri u c ng” nh m t mô th c trung tâm trong các nghiên c u quan h gi a ông Nam Á v i Trung Hoa trong th i k ti n

hi n đ i Thông qua vi c kh o sát t ng tác gi a các v ng qu c ông Nam Á v i nhà

T ng (th k X-XIII), bài vi t l p lu n r ng đã có m t s d ch chuy n liên t c trong c u trúc t ng tác gi a Trung Hoa v i ông Nam Á mà khái ni m “tri u c ng” t ra c ng

nh c và không ph n ánh h t đ c nh ng thay đ i c a mô hình t ng tác này, bao g m

vi c di c và s bùng n c a th ng m i t nhân i u này có th g i ý v m t s c n thi t đ t tri u c ng trong khung c nh c a các m i t ng tác h n là đ t các m i t ng tác trong khung c nh tri u c ng v n đang nhanh chóng m t đi tính ch t “thiêng liêng” và b

“th ng m i hóa” Cách ti p c n này đ a l i m t di n gi i khác v bi n ông/Nam H i các th k X-XIII khi nhà T ng đã t o ra thay đ i l n trong cách th c ng i Hán t ng tác

v i ông Nam Á và đi u này đã đ a l i nh ng chuy n bi n có tính h th ng trong c u trúc

c a các th ch ven bi n trong khu v c

Tri u c ng Mô hình t ng t ng trong tr t t th gi i c a Trung Hoa

Tri u c ng là cách ti p c n truy n th ng đ i v i mô th c c a m i quan h ph c

h p gi a Trung Hoa v i các chính th bên ngoài trên nhi u khía c nh: chính tr , ngo i giao, kinh t , v n hóa, quân s Th c t , mô hình này đ c coi là tr c t trong “Tr t t th

gi i c a Trung Hoa” th i ti n hi n đ i và d n d t các nghiên c u v chính sách đ i ngo i

c a nó v i t t c các qu c gia lân bang.2 Theo đó, t t c các chính th hay th n dân ngo i

qu c mu n thi t l p và duy trì quan h v i Trung Hoa, ph i th a nh n và ph c tùng thiên

1 Tr ng đ i h c S ph m Hà N i Tác gi bày t lòng bi t n sâu s c đ i v i s d n d t c a TS D ng Duy B ng và s giúp đ c a TS Nguy n Th Ki u Trang trong quá trình hoàn thành bài vi t này c ng nh ý

ki n s c s o, th u đáo c a ng i ph n bi n ng nhiên các thi u sót c a bài vi t thu c v tác gi

2 Xem phân tích v vai trò c a tri u c ng trong John K Fairbank (ed.,) The Chinese World Order; Traditional China's Foreign Relations (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1968), Rossabi, Morris,

China Among Equals: The Middle Kingdom and Its Neighbors, 10th-14th Centuries (Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1983)

tri u và hoàng đ Trung Hoa, tuân theo các nguyên t c do Trung Hoa đ t ra, bao g m c nghi l bang giao, m u d ch và cách th c ti n c ng Tuy nhiên, khái ni m này đã đ c

hi u theo nh ng chi u h ng hoàn toàn khác nhau gi a Trung Hoa (ng i thi t l p h

th ng) và các qu c gia láng gi ng (ng i can d vào h th ng) S khác bi t đó s tr nên

r t l n n u chúng ta xem xét cách th c khái ni m này đ c s d ng trong nh ng không gian và th i gian c th thông qua vi c đ i chi u v n b n t B c Kinh và t các “chính th ngo i vi c a v n minh” nh Th ng Long, Ayuatthaya, Malacca hay Yangon Chính vì v y,

b n thân vi c xem xét các m i quan h song ph ng t m t ý ni m đ n ph ng và có

ph n t ng t ng đ t ra v n đ v tính th c ch t c a m i quan h này Các s gia v ông Nam Á s k t ng c nh báo v vi c s d ng các s li u t Trung Hoa và n trong vi c

mô t l ch s khu v c, r ng nhà s h c hi n đ i đang b các t li u đánh l a và mô t l ch

s c a h ch là s n ph m c a các cách di n d ch hi n đ i thông qua l ng kính c a ng i bên ngoài h n là vi c mô t l ch s khu v c t chính khung c nh b n đ a c a nó.3

Rõ ràng, s nh t quán trong cách th c ti p c n c a các s gia cung đình Trung Hoa

v i ông Nam Á qua hàng nghìn n m và kh i l ng đ s các t li u liên quan đã có nh

h ng to l n trong vi c đ nh d ng cách hi u c a chúng ta v “tri u c ng” nh là h t nhân

c a m ng l i t ng tác và đ a các s gia đ n nh ng di n d ch sai l m B n trong m i

chi n d ch quân s “hi n hách” c a vua Càn Long, mà ông g i là “th p toàn võ công”,

th c ra là các th t b i tr c Myanmar và nhà Tây S n.4 Biên niên s nhà Thanh cung c p

m t ví d khác trong tr ng h p c a Nh t B n N c này đã đánh b i nhà Thanh n m

1895, nh ng n m sau đó, các quan chép s c a nhà Thanh v n u ái đ a qu c gia này vào danh sách các n c tri u c ng B t ch p các s ki n quân s di n ra n m 1789, John E Wills kh o sát v n kh nhà Thanh và g i ý r ng, tri u đ i này l p l i nhi u l n s mô t

An Nam nh m t trong các n c tri u c ng ngoan ngoãn và trung thành nh t.5 M t s đ i chi u đ n gi n nh th có th d dàng làm sáng t nh ng nh n th c đ i l p này S gia

Hàn Qu c, Yu Insun th m chí còn nh n m nh đ n tính ch t “huy n tho i” (myth) c a tri u

c ng h n là các quan h th c ch t Ông thông báo r ng không h có m t t “tri u c ng”

3 Oliver Wolters, Early Indonesian commerce: A Study of Srivijaya (Ithaca: Cornell University Press, 1967),

tr 188, Kulke H The Early and Imperial kingdom in Southeast Asian History, in Southeast Asia in the 9 th to

14 th Centuries, eds., by Marr, M G & Milner, A C, (Singapore: Research School of Pacific Studies & ANU and ISEAS, 1986), tr 2

4 Yingcong Dai, A Disguised Defeat: The Myanmar Campaign of the Qing Dynasty, Modern Asian Studies,

38 1 (Feb., 2004), tr 146

5 Wills, John E Jr (2001) ‘Great Qing and Its Southern Neighbors, 1760-1820: Secular Trends and Recovery from Crisis’, Paper presented at Interactions: Regional Studies, Global Processes, and Historical Analysis, Library of Congress, Washington D.C., February 28-March 3, 2001

nào trong các b biên niên s c a ng i Vi t trong su t nhi u th k Nhà Tây S n và sau

đó là h Nguy n đã s d ng “bang giao” đ mô t v hành đ ng phái s đoàn c a mình.6

Ng i ông Nam Á mà i Vi t là ví d , đã ti p nh n “tri u c ng” và “tái t o” l i n i hàm c a nó trong các biên niên s c a mình và coi nó là m t ph ng ti n đ “chung s ng”

v i k m nh và “thu l i” t chính các quy t c c a k m nh, h n là ý ni m nghiêm túc v

m t s l thu c hay th n ph c Th m chí, đôi khi nó còn ph n ánh s khoa tr ng v các

m u hình chính tr lí t ng Gia Long đã c g ng t o ra m t danh sách 13 n c ch h u

c a riêng mình mà Hu g i là “vi n ph ng ch qu c lai c ng”, bao g m c Anh, Pháp, Myanmar, và hai b t c ng i Jarai, “n c” (qu c) Th y Xá, H a Xá mà b n thân quan

ch c nhà Nguy n c ng ch ng phân bi t đ c.7

Khi đ t “tri u c ng” trung tâm c a các t ng tác, s gia có xu h ng đ t ra m t khái ni m khác, “quan h phi quan ph ng” nh m t s mô t v các t ng tác phi chính

th c, n m ngoài c p đ nhà n c Th c t , ph n l n các s li u thành v n hi n có t p trung v i s l ng l n mô t v quan h chính th c Vì th , nó d t o ra cách hi u sai l m

v s khác nhau r t l n gi a hai kênh giao l u này, thông th ng là đánh giá th p m ng

l i “phi quan ph ng” Trong th c t , chúng tôi mu n g i ý r ng b n thân s phân chia

đó là có v n đ vì hai hình thái trao đ i này n m trong m t s phân đ nh không rõ ràng Nhi u ghi chép l ch s ch ra b n thân vi c tri u c ng c ng hàm ch a nh ng t ng tác

n m ngoài c p đ nhà n c Các biên niên s Vi t Nam ch ra nhi u tr ng h p các quan

l i đã k t h p “đi s ” [ khía c nh nào đó là đi buôn cho nhà n c] v i “đi buôn” c p đ

cá nhân Các s ki n nh th đ c ghi nh n nhi u t li u khác nhau, t cu c trao đ i

gi a Lê Quý ôn v i s th n Tri u Tiên H ng Kh i Hy (1760) đ n các chuy n đi s và

“đi buôn” quy mô c a s th n th i Minh M ng, T c.8

Th ng m i t nhân và các làn sóng di dân đ u tiên

6 Yu Insun, “Vietnam-China Relations in the 19th Century: Myth and Reality of the Tributary System,” Journal of Northeast Asian History, Vol.6, No 1 (June 1999): 81-117 (B n ti ng d ch ti ng Vi t, L ch s

quan h Vi t Nam – Trung Qu c th k XIX: Th ch tri u c ng, th c và h (Ti p theo và h t), Nghiên C u

L ch s , 10 (2009), tr 8)

7 Alexander Woodside, Vietnam and the Chinese Model: A Comparative Study of Vietnamese and Chinese

Government in the First Half of the Nineteenth Century (Cambridge and London: Cambridge University Press, 1988), tr 237 Xem Khâm đ nh i Nam h i đi n s l , quy n 136 Nhu vi n: Xiêm La, Tây D ng, Di n i n Vi n Hán Nôm, Vhv 1570

8 Ph m ình H , V Trung Tùy Bút, Tr n Th Kim Anh d ch, (Hà N i: Nxb Khoa h c Xã H i, 2003), tr

251, Yu Insun, L ch s quan h Vi t Nam-Trung Qu c th k XIX: Th ch Tri u C ng, th c và h , Nghiên

C u L ch S , s 9/2009, tr 27-28

n đây, bài vi t s g i ý v s h n ch c a vi c s d ng “khung c nh tri u c ng” trong nh n th c v quan h gi a Trung Hoa v i ông Nam Á thông qua kh o sát m t giai

đo n c th c a t ng tác này, th k X-XIII Các v n đ đ c kh o sát bao g m s m

r ng c a quan h th ng m i t nhân, vi c di c c a ng i Hán và s r n n t c a b n thân

c u trúc “tri u c ng” mà t t c nh ng nhân t này s không th hi u đ c m t cách c n k

n u nh ch đ c ph n ánh thông qua khung c nh c a hoàng cung và các s đoàn Các

cu n biên niên s t th k XII và XIV cho chúng ta nh ng ph n ánh quý giá v s bùng

n th ng m i t nhân mi n nam Trung Hoa, t ch c ph c t p c a h th ng th ng m i ven bi n (hai trong s các tác gi đ ng th i là quan ch c t i các c ng này: Chu Kh Phi

và Tri u Nh Quát) và dòng di c đ u tiên c a ng i Hoa đ c t li u ghi nh n đ n hi n

t i Nghiên c u v kinh t Trung Hoa th i trung đ i g i ý r ng có s bùng n c a th ng

m i hàng h i t nhân duyên h i mi n nam d i th i T ng, đ c bi t là Nam T ng khi

Qu ng Châu tr thành h i c ng quan tr ng nh t và là trung tâm đóng thuy n c a c đ

qu c.9 i u này ch c ch n đã nh n đ c s kích thích m nh m t các chính sách h ng

bi n c a tri u đình, nh vi c n m 999, ba c a bi n m i đã đ c m cùng v i ba c a bi n

đã đi vào ho t đ ng tr c đó, và m t “cu c cách m ng kinh t th i trung đ i” c a Trung Hoa v i s m r ng c a th tr ng có 6 tri u quan ti n đ ng đ c s n xu t và l u thông hàng n m.10

T li u T ng s cho bi t các th ng nhân Trung Hoa đã giao thi p v i các s đoàn

và th ng nhân ông Nam Á ít nh t là t th k th X Ghi chép n m 992 cho bi t m t

th ng nhân Phúc Ki n đã h ng d n cho s đoàn đ n t Java vì ông này th ng xuyên

đ n buôn bán hòn đ o này và có m i quan h v i th l nh c a v ng qu c M t th ng nhân khác vào n m 1116 đã d n đ u 5 thuy n mành giao chi n v i c dân đ a ph ng vùng bi n Champa, sau đó quay v v i ngà voi, tr m h ng và m t s đoàn tri u c ng c a Champa Các th ng nhân Phúc Ki n c ng “tình c ” trôi d t vào b bi n Champa (1173),

ch ng ki n cu c chi n gi a ng i Champa và Khmer B ng vi c thuy t ph c nhà vua Champa t b voi và s d ng k binh v i cung n , h đã đ c giao cho m t món ti n

đ ng l n đ mua ng a và các v t ph m chi n tranh c n thi t Sau đó, ng a t Trung Hoa

9 James K Chin, Bridging east Ocean and West Ocean: Hokkien Merchants in Maritime Asia Prior to 1683,

with a special Reference to the Ports of East Asia, in Workshop of “Northeast Asia in Maritime Perspective:

A Dialogue with Southeast Asia, (Okinawa, 2004), tr 123

10 Richard von Glahn, Fountain of fortune: Money and monetary policy in China 1000 – 1700 (Berkeley:

University of California Press, 1996), tr 48, Geoff Wade, An Early Age of Commerce in Southeast Asia,

900–1300, JSAS, 40, 2 (2009): tr 223

đ c g i t i và ng i Cham giành th ng l i cu c chi n tranh trong n m ti p theo.11

Nh ng s “trôi d t” nh v y c a th ng nhân Trung Hoa d c bi n ông là khá ph bi n,

đ c bi t là trong các giai đo n chính sách c m đoán c a tri u đình tr nên ng t nghèo Hoa

th ng c ng “trôi d t” đ n i Vi t/Giao Ch , n i mà b t c th ng nhân nào đ n t Phúc

Ki n đ u đ c chào đón, và t đó tr v v i v i l a, ti n b c.12 S gia Oliver Woltter c ng cung c p m t ví d khác vào n m 1178, thuy n buôn Trung Qu c t Qu ng Châu đã t i trú đông t i Lamuri (B c Sumatra).13

S phát tri n c a k thu t hàng h i giai đo n này là đ c bi t quan tr ng giúp đ a

th ng nhân và di dân ng i Hán t i ông Nam Á, trong đó có s xu t hi n c a bánh lái,

la bàn và thuy n mành Chu Kh Phi mô t v th ng thuy n M c Lan n m 1178, “các thuy n M c Lan: đi v nam h i và các thuy n ph ng nam to nh nh ng ngôi nhà l n Cánh bu m c a chúng nh đám mây Bánh lái l n đ n vài tr ng Trên m t tàu có vài

tr m ng i, tr l ng th c đ dùng c n m, nuôi l n, r u Trên [các con tàu đó] nh ng

ng i [này] đã ch t đi và sinh ra h i ngo i.”14 M t h c gi khác Chu Úc trong cu n Bình

châu kh đàm ca ng i các thuy n tr ng: “Thuy n tr ng am t ng đ a lý êm thì c n

c và các ngôi sao, ngày thì xem h ng m t tr i, khi tr i u ám thì xem nam châm ch nam.”15 S hi n di n c a các con tàu này đã m ra m t giai đo n tr ng m i c a giao

th ng trên bi n ông, k nguyên c a th ng m i thuy n mành Kh o c h c d i n c cung c p danh sách phong phú các con tàu đ m trên vùng bi n này gi a các th k X-XIII

có ngu n g c t c Trung Hoa và ông Nam Á, v i đ y các hoàng hóa th i T ng áng chú ý trong s chúng là con tàu Intan (th k X, khai qu t n m 1997), cách duyên h i Sumatra

40 d m, trên đ ng t Bangka đi Jakarta v i hàng nghìn hi n v t s Trung Hoa; con tàu Pulau Buaya t i qu n đ o Riau (th k XII/XIII), d báo đang trên đu ng t mi n Nam Trung Hoa

t i các c ng c a Sumatra hay Java, ch đ y các hàng hóa Trung Hoa g m s , bình s t, chuông

đ ng, các t m chì, ki m s t và m t ít ti n đ ng ; con tàu đ m trên bi n Java (th k XIII) trong

cu c hành trình t Trung Hoa t i Java mang theo g m s g m 200 t n s t đ c đúc thành

11 James K Chin, Bridging east Ocean, tr 123-24

12 Momoki Shiro, Daiviet and The South China Sea Trade from the 10 th to the 15 th century, Crossroad 12.1

(1998), tr 10-11

13 Wolters, Early Indonesian Commerce, tr 252

14 Chu Kh Phi L nh ngo i đ i đáp , https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=9437, entry 104: M c Lan chu (truy c p 10/11/2018).Nguyên v n, “ :

”

15 Chu Úc Bình châu kh đàm , quy n 2, entry 4 https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=57805#p5 (truy c p 10/10/2018) Nguyên v n: “

.”

nh ng chi c bình hay luy n thành th i, trong đó có 100.000 m nh s và kho ng 12.000 đ s nguyên v n, ch y u là bát và đ a t các lò mi n Nam Trung Hoa.16 M ng l i th ng m i này đ c m r ng, s đa d ng các v t ph m cho th y m t th tr ng r ng l n m ra v i các hàng hóa có ngu n g c t Trung Hoa, nhi u tuy n th ng m i m i tr i dài đ n b bi n n , vòng qua các đ o c a Philippines đ n các hòn đ o gia v … đ c khai m S l ng hàng hóa c ng tr nên đa d ng, không ch các hàng xa x mà còn có g m s , kim lo i, gi y, v t

ph m kim lo i…17

giai đo n này, các kh i l n c dân Trung Hoa d ch chuy n sâu v phía nam do

ch u s c ép quân s t vùng th o nguyên đã đ v mi n duyên h i, t o c h i cho s giao

l u gi a ng i Hán và các th ng nhân đ n t bên ngoài Ho t đ ng buôn bán c ng nh

s c ép chi n tranh phía b c cho phép h v t bi n t i các vùng đ t m i Khai qu t kh o c Kataka (Nh t B n) tìm th y các m nh v n t ghi nh n v khu đ nh c ng i Hoa đây

t th k XI, n i các th ng nhân Hán đã k t hôn v i ph n Nh t T ng s ghi nh n hàng

tr m ng i Hán, ph n l n là th ng nhân hàng h i đ n t Phúc Ki n, k t hôn v i ph n

đ a ph ng và đ nh c Koryo, th đô c a Kaesong (Tri u Tiên) Trong khi, ông Nam

Á, các khu đ nh c này đ c thành l p mu n nh t là vào th k XII Champa, Cambodia, Foluoan (Phatthalung) và i Vi t.18 Cho đ n cu i th k XIII, mô t c a Chu t Quan cho th y ng i Hoa đã có m t khá ph bi n, mang theo hàng hóa, đ nh c và có vai trò

nh t đ nh trong xã h i Angkor.19 Trong m t báo cáo c a các quan ch c th ng m i Phúc

Ki n đ ngày 18 tháng 11 n m 1167 có đ c p đ n nh ng ng i Hoa đ c sinh ra

16 Wade, An Earlier Age, tr 239-240

17 Paul Wheatley, Geographical Notes on Some Commodities Involved in Sung Maritime Trade, JMBRAS Vol XXXII Part 2 (1959), tr 1-139, Roderich Ptak, China and the Trade in Cloves, Circa 960-1435, Journal

of the American Oriental Society, Vol 113, No 1 (Jan - Mar., 1993), pp 1-13, Roderich Ptak, From

Quanzhou to the Sulu Zone and beyond: Questions Related to the Early Fourteenth Century, JSAS, Vol 29,

No 2 (Sep., 1998), tr 269-294, Derek Heng Thiam Soon, Temasik as an International and Regional Trade Port in the Thirteenth and Fourteenth Centuries: A Reconstruction Based on Recent Archaeological Data, JMBRAS Vol LXXII Part I (1999), tr 113-24

18 Yamauchi Shinji and Momoki Shiro, The Relationship between Maritime Merchants and Polities in Northeast and Southeast Asian Seas from the 10 th to the 15 th Centuries, in Workshop on Northeast Asia in

Maritime Perspective: A Dialogue with Southeast Asia, organized by The Asia Research Institute, National University of Singapore and the 21 st Century COE Program, Osaka University, (Okinawa, 2004), tr 13-14

19 Chu t Quan g i nh ng ng i này là ng nhân Xem Chu t Quan Chân L p phong

th ký , https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=871233#%E5%9F%8E%E9%83%AD (truy

c p 10/12/2018) Trong đó tác gi có nh c đ n ng nhân 17 l n Xem b n thêm b n ti ng Anh: Chou Ta-Kuan, The Customs of Cambodia, transl by John Gilman d'Arcy Paul (Bangkok: The Siam Society 1993),

b n d ch ti ng Vi t: Chu t Quan, Chân L p Phong Th Ký, Hà V n T n d ch, (Hà N i: Th Gi i, 2006)

T các nghiên c u kh o c h c, John N Miksic g i ý r ng các cu c di c đ u tiên c a ng i Hoa xu ng ông Nam Á b t đ u vào th i nhà T ng, đi u này là trùng h p v i các mô t c a Chu Kh Phi, Tri u Nh Quát, Chu t Quan và Mã oan Lâm, xem John N Miksic, The First Chinese Diaspora, paper presented at

the Conference on Southeast Asia and world history, Siem Reap, January 2012

Champa, và dòng h Tr n c m quy n i Vi t t th k XIII c ng đ c mô t là con cháu c a các h u du t Phúc Ki n.20

Trong su t th i k nhà T ng, có s d ch chuy n liên t c c a ng i Hán và các s c

t c khác xu ng phía nam Ng i Nùng là m t ví d , đ c d n ra nh nh ng ng i s ng

“bên l ” c a hai đ ch Vi t, Hán đã n i d y vào th k XI và liên t c di chuy n trong hàng tr m n m gi a các vùng biên và th ng l u sông H ng Ng i Thái và các s c dân khác t Nam Chi u th m chí còn ti n xa h n vào ông Nam Á l c đ a và phía b c bán đ o Malay.21 Dòng ng i Hoa quy mô đ u tiên đ c ghi nh n vào cu i th i T ng, không ch

m đ ng cho th ng m i mà còn các liên h t c ng i và v n hóa Nh ng ng i này đã

đ n i Vi t b ng c đ ng th y và đ ng b Champa, Cambodia, Java, “Xiêm” và các

vùng đ t khác c ng đ c l a ch n là đi m đ n c a cu c di t n này An Nam Chí L c ghi

l i m t trong các quan ch c nh th , T ng Uyên T , đã đ n ph c v d i tri u Tr n Thánh Tông, đ c trao ch c quan và khi qua đ i, còn đ c nhà vua đ th t ng nh

Ng i Mông C c ng đ c ghi là đã b t đ c h n 400 quan ch c c c a nhà T ng khi h

t n công i Vi t trong th i gian này.22

S xu t hi n c a các di dân Hán ông Nam Á là m t nhân t m i c a th k XII-XIII Nó cho th y “tri u c ng” không còn là kênh duy nh t n i Trung Hoa v i các ch

h u phía nam và làm đa d ng hóa t ng tác này bao g m c góc đ s đoàn và ngoài s đoàn Quan tr ng h n, quá trình t ng tác dân c m đ ng cho các mô hình giao l u

m i, t n n c p bi n, nhóm quân s l u vong, vong th n cho đ n trí th c, nh ng ng i

s đóng vai s gi k t n i hai “th gi i” Trung Hoa và ông Nam Á, c ng nh can d vào các xã h i b n đ a trong khu v c

Các s đoàn gi m o các th ng nhân th c th

Trong m c này, chúng tôi l p lu n r ng có m t s d ch chuy n t ng t t phía ông Nam Á h ng đ n Trung Hoa thông qua s di chuy n đáng ng c nhiên c a các

20 James K Chin, Bridging east Ocean, tr 125, 127

21 Jeffrey G Barlow, The Zhuang Minority Peoples of the Sino-Vietnamese Frontier in the Song Period,

JSAS, Vol 18, No 2 (Sep., 1987), tr 250-269, David K Waytt, Thailand: A Short History, (Chiang Mai: Silkworm Books, 2008), tr 10-16, James A Anderson, The rebel den of Nung Tri Cao; Loyalty and identity

along the Sino-Vietnamese frontier (Seattle: University of Washington Press, 2007)

22 Lê T c An Nam chí l c , https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=584805#lib59047.23 (truy

c p 12/12/2018), quy n 1, entry 51; Hok-Lam Chan, Chinese Refugees in Annam and Champa at the End of

the Sung Dynasty, JSASH, Vol 7, No 2 (Sep., 1966), pp 3-4, Li Tana, A View from the Sea: Perspectives

on the Northern and Central Vietnamese Coast, JSAS, 37.1(2006), tr 101

trung tâm quy n l c vùng h ng ra bi n và gia t ng c a các đoàn “tri u c ng” Hai xu th này là nhân t góp ph n làm thay đ i c u trúc c a ho t đ ng tri u c ng theo h ng th ng

m i hóa S bùng phát c a dòng ch y giao th ng và di dân d c theo bi n ông có th

đ c coi là th thách đ u tiên đ i v i khuôn kh ch t h p c a t ng tác “nhà n c/ tri u đình” Thu nh p t thu đánh vào th ng m i bi n c a nhà T ng là m t ch s cho th y s bùng n c a ho t đ ng trao đ i t nhân đ n t ông Nam Á Con s này t ng t 530.000 xâu ( ) ti n vào gi a th k XI lên 2.000.000 xâu vào gi a th k XII.23 Trong khi đó, t các h i c ng ông Nam Á, ng i ta b t đ u đ c p đ n m t “k nguyên s m” c a th ng

m i khu v c (900-1300) mà ý ngh a c a nó v t qua đánh giá là có nh h ng l n h n nhi u so v i ghi nh n c a các quan đi m h c thu t truy n th ng.24

S r t thú v n u đ t tri u c ng c a ông Nam Á v i Trung Hoa trong khung c nh này trong các kh o sát v m t s d ch chuy n mà chúng tôi g i là s hoán đ i đ a v gi a

“ng i tri u c ng” và “k đi buôn” Các ghi chép v th i T ng nh T c t tr thông giám

tr ng biên (c a Lý àoo ); Ki n Viêm d lai h niên y u l c

(c a Lí Tâm Truy n ); Ng c h i (b i V ng ng Lân

), T ng h i y u t p c o , T ng s , cung c p m t danh sách ít nh t 19 các ‘n c’ ( ) có s đoàn tri u c ng đ n v ng tri u này t ông Nam Á và các vùng

đ t ‘phía nam’ (xin xem bi u đ )

23 Paul Wheatley, Commodities in Sung Maritime, tr 196

24 Wade, An Early Age, (2009), tr 221–65, Victor Lieberman, Notes: Maritime influences in Southeast Asia,

c 900-1300: Some further thoughts, JSAS, 41, 3 (2010), tr 529–539

Bi u đ s l ng các s đoàn t Đông Nam Á và ‘phía