sáng kiến kinh nghiệm vật lý thcs

Tên sáng kiến: Đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học, tích hợp liên môn môn vật lý với các môn học hóa học, sinh học và các môn học khác để nâng cao chất lượng học tập môn vật lý và hướng

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: Đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học, tích hợp liên môn môn vật lý với các môn học (hóa học, sinh học và các môn học khác) để nâng cao chất lượng học tập môn vật lý và hướng tới phát triển toàn diện cho học sinh trong những năm học tới

2 Lĩnh vực (mã)/cấp học: Vật lý (4)/THCS

3 Thời gian áp dụng sáng kiến:

Từ ngày 05 tháng 9 năm 2020 đến 5/2021

4 Tác giả:

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

I ĐIỀU KIỆN HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN

Nghị quyết hội nghị lần thứ 2 của ban chấp hành trung ương khóa VIII về

những giải pháp chủ yếu trong giáo dục và đào tạo đã chỉ rõ ―Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục, đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo cho người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh”.

Đặc biệt Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám của BCH trung ương Đảng khoá

XI về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT đã chỉ rõ mục tiêu tổng quát đó

là: “Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; sống tốt và làm việc hiệu quả Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lí tốt; có cơ cấu và phương thức giáo dục hợp lí, gắn với xây dựng xã hội học tập; bảo đảm các điều kiện nâng cao chất lượng; chuẩn hoá, hiện đại hoá, dân chủ hoá, xã hội hoá và hội nhập quốc tế

hệ thống giáo dục và đào tạo; giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và bản sắc dân tộc Phấn đấu đến năm 2030, nền giáo dục Việt Nam đạt trình độ tiên tiến trong khu vực” Thực hiện Thông tư số: 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12

năm 2018 của Bộ Trưởng Bộ Giáo dục về việc “Ban hành chương trình giáo dục phổ thông”; theo thông tư thì lộ trình từ năm học 2021-2022, nhóm môn khoa

học tự nhiên gồm Vật lí, Hoá học, Sinh học sẽ được tích hợp vào một để dạy ởlớp 6; các khối lớp 7, 8, 9 sẽ được thực hiện dần từ những năm tiếp theo

Cùng với sự đổi mới phát triển của đất nước, nền giáo dục Việt Nam cónhững biến đổi sâu sắc về mục tiêu, nội dung sách giáo khoa và cả phương phápgiáo dục, một trong những đổi mới cơ bản hiện nay là đổi mới mục tiêu dạy học

ở trường phổ thông THCS Ngành giáo dục đã tiến hành cải cách sách giáo khoa

ở các bậc học Sách giáo khoa mới được biên soạn trên hình thức đổi mớiphương pháp dạy và học trên cơ sở lấy học sinh làm trung tâm Nhìn chung, giáoviên và học sinh đã quen dần với nội dung và phương pháp mới của sách giáokhoa mới Trong đó việc đổi mới phương pháp dạy học môn vật lý theo chương

trình đổi mới sách giáo khoa thì học sinh phải chủ động tiếp thu kiến thức, đàosâu kiến thức bài học thông qua sự hướng dẫn của giáo viên, chủ yếu là thựcnghiệm hơn thuyết giảng, nhằm giúp các em tự giác học tập, độc lập suy nghĩ vàtích cực học tập trên lớp và ở nhà để giúp học sinh hiểu sâu, nhớ lâu những kiếnthức đã được thầy cô giảng dạy.

Vật lý cũng như các môn học khác, có vai trò tác động tích cực đến conngười không chỉ về trí tuệ mà còn cả về tư tưởng, tình cảm Bên cạnh đó, còngóp phần xây dựng con người phát triển hoàn thiện về: ―ĐỨC-TRÍ-THỂ-MĨ‖ vớinhững mức độ khác nhau Mặc dù có vai trò, chức năng, nhiệm vụ quan trọngtrong giáo dục thế hệ trẻ, nhưng hiện nay việc dạy học vật lý chưa hoàn thành tốtvai trò của mình và một thực tế đáng buồn là học sinh chưa hứng thú với mônhọc vật lý, sợ học môn vật lý Các em tiếp thu kiến thức một cách hời hợt, thiếuchính xác, thiếu hệ thống Vì đa phần các em cho rằng học vật lý phải ghi nhớquá nhiều kiến thức khô khan, không chịu vận dụng vào thực tế

Tình trạng trên do nhiều nguyên nhân, song cơ bản không phải do bản thânmôn vật lý mà do quan niệm, phương pháp dạy học chưa phù hợp, chưa đáp ứngđược yêu cầu môn học đề ra Giáo viên dạy vật lý chưa phát huy được thế mạnhcủa môn học, chưa chỉ ra cho các em nhận thức được đây là bộ môn khoa học,cần phải nghiên cứu nghiêm túc, có sự so sánh vận dụng linh hoạt, gắn kết liênmôn với các môn học khác và vận dụng càng nhiều với thực tế thì càng dễ dàngtiếp thu, ghi nhớ sâu được kiến thức Giáo viên chưa tích cực thay đổi phươngpháp dạy học trong giờ học nên học sinh dễ rơi vào tình trạng thụ động, chưaphát huy được tính tích cực của học sinh làm cho không khí học tập tẻ nhạt, giờhọc trở nên khô khan, nặng nề

Từ thực trạng của vấn đề trên, tôi chọn giải pháp "Đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học, tích hợp liên môn môn vật lý với các môn học (hóa học, sinh học và các môn học khác) để nâng cao chất lượng học tập môn vật lý và hướng tới phát triển toàn diện cho học sinh trong những năm học tới" Giúp

giáo viên vật lý có thể áp dụng vào giảng dạy môn vật lý một cách sinh động vàgiúp cho học sinh hứng thú hơn, nâng cao chất lượng học tập môn vật lý trongchương trình cấp THCS Học sinh có được những kiến thức thực tế để vận dụngvào cuộc sống hàng ngày, nâng cao được kỹ nâng sống và ý thức bảo vệ môitrường…

II MÔ TẢ GIẢI PHÁP

1 Cơ sở lí luận

- Dạy học liên môn là một trong những nguyên tắc quan trọng trong dạy họcnói chung và dạy học vật lý nói riêng, đây được coi là một quan niệm dạy họchiện đại, nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, đồng thời nâng cao chấtlượng giáo dục

- Dạy học liên môn là hình thức tìm tòi những nội dung giao thoa giữa cácmôn học với môn vật lý, những khái niệm, tư tưởng chung giữa các môn học, tức

là con đường tích hợp những nội dung từ một số môn học có liên hệ với nhau

―Từ những năm 60 của thế kỉ XX, người ta đã đưa vào giáo dục ý tưởng tích hợptrong việc xây dựng chương trình dạy học Tích hợp là một khái niệm của líthuyết hệ thống, nó chỉ trạng thái liên kết các phần tử riêng rẽ thành cái toàn thể,cũng như quá trình dẫn đến trạng thái này‖

Từ năm học 2012 – 2013, bộ GD&ĐT đã đưa vấn đề vận dụng kiến thứcliên môn vào giảng dạy trong các trường phổ thông Tuy nhiên đây là một hìnhthức dạy học mới, giáo viên chưa được tiếp xúc nhiều và chưa có kinh nghiệmgiảng dạy Vì vậy việc vận dụng kiến thức liên môn trong giảng dạy các bộ môncòn gặp nhiều khó khăn lúng túng

- Theo Thông tư số: 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của

Bộ Trưởng Bộ Giáo dục về việc “Ban hành chương trình giáo dục phổ thông”;

từ năm học 2021-2022, nhóm môn khoa học tự nhiên gồm Vật lí, Hoá học, Sinhhọc sẽ được tích hợp vào một để dạy ở lớp 6; các khối lớp 7, 8, 9 sẽ được thựchiện dần từ những năm tiếp theo

2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

2.1 Về phía học sinh

Trước hết, các chủ đề liên môn, tích hợp có tính thực tiễn nên sinh động,hấp dẫn đối với học sinh, có ưu thế trong việc tạo ra động cơ, hứng thú học tậpcho học sinh Học các chủ đề tích hợp, liên môn, học sinh được tăng cường vậndụng kiến thức tổng hợp vào giải quyết các tình huống thực tiễn, ít phải ghi nhớkiến thức một cách máy móc

Điều quan trọng hơn là các chủ đề tích hợp, liên môn giúp cho học sinhkhông phải học lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở các môn học khácnhau, vừa gây quá tải, nhàm chán, vừa không có được sự hiểu biết tổng quátcũng như khả năng ứng dụng của kiến thức tổng hợp vào thực tiễn

2.2 Về phía giáo viên

Giáo viên luôn có tinh thần sáng tạo, tìm tòi giải pháp cho học sinh thínghiệm thực hành để các em làm quen dần với khoa học, qua đó nhằm rèn thêm

kĩ năng và thao tác trên dụng cụ

Đối với giáo viên thì ban đầu có thể có chút khó khăn do việc phải tìm hiểusâu hơn những kiến thức thuộc các môn học khác Tuy nhiên khó khăn này chỉ làbước đầu và có thể khắc phục dễ dàng bởi hai lý do:

+ Một là, trong quá trình dạy học môn học của mình, giáo viên vẫn thường

xuyên phải dạy những kiến thức có liên quan đến các môn học khác và vì vậy đã

có sự am hiểu về những kiến thức liên môn đó;

+ Hai là, với việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, vai trò của giáo

viên không còn là người truyền thụ kiến thức mà là người tổ chức, kiểm tra, địnhhướng hoạt động học của học sinh cả ở trong và ngoài lớp học Vì vậy, giáo viêncác bộ môn liên quan có điều kiện và chủ động hơn trong sự phối hợp, hỗ trợnhau trong dạy học

Như vậy, dạy học theo các chủ đề liên môn không những giảm tải cho giáoviên trong việc dạy các kiến thức liên môn trong môn học của mình mà còn cótác dụng bồi dưỡng, nâng cao kiến thức và kĩ năng sư phạm cho giáo viên, gópphần phát triển đội ngũ giáo viên bộ môn hiện nay thành đội ngũ giáo viên có đủnăng lực dạy học kiến thức liên môn, tích hợp Thế hệ giáo viên tương lai sẽđược đào tạo về dạy học tích hợp, liên môn ngay trong quá trình đào tạo giáoviên ở các trường sư phạm

2.3 Những thuận lợi và khó khăn trước khi áp dụng sáng kiến

a) Những thuận lợi trước khi áp dụng sáng kiến

Việc đổi mới phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm đã và đangđược áp dụng trong nhà trường giúp học sinh phát huy được vai trò chủ động củamình trong việc lĩnh hội kiến thức, kích thích khả năng sáng tạo của học sinhtrong quá trình học tập Cùng với việc đổi mới về phương pháp, một số phươngtiện, kĩ thuật dạy học hiện đại cũng đã được áp dụng vào quá trình giảng dạy củagiáo viên trên lớp giúp giờ học sinh động và mang lại hiệu quả cho giờ học Các

em học sinh đang trong lứa tuổi thích khám phá, thích tham gia vào các hoạtđộng sáng tạo như tự tạo đồ dùng thí nghiệm đơn giản hoặc tìm kiếm ở xungquanh cuộc sống hằng ngày

Từ nhiều năm nay, Bộ GD-ĐT đã chỉ đạo tích hợp nhiều nội dung giáo dụcvào quá trình dạy học các môn học trong trường phổ thông như: giáo dục đạođức, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh; giáo dục pháp luật;

giáo dục phòng chống tham nhũng; giáo dục chủ quyền quốc gia, tài nguyên vàmôi trường về biên giới, biển, đảo; sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả;bảo vệ môi trường; đa dạng sinh học và bảo tồn thiên nhiên; ứng phó với biếnđổi khí hậu, phòng tránh và giảm nhẹ thiên tai; giáo dục an toàn giao thông đó

là cơ sở để việc thực hiện đề tài được tốt hơn

Trường THCS TT Xuân Trường có một giáo viên giảng dạy bộ môn Vật lývới trình độ đạt chuẩn, đó là điều kiện để chúng tôi thường xuyên thực hiện cácchuyên đề nhằm nâng cao chất lượng bộ môn

Bản thân là một giáo viên có nhiều năm tham gia giảng dạy môn Vật lý nênnắm bắt rất rõ đặc điểm của môn học, mục đích, yêu cầu của chương trình vànắm bắt rất rõ những khó khăn trong học tập mà các em gặp phải khi lĩnh hộikiến thức Vật lý

b) Những khó khăn trước khi áp dụng sáng kiến

Thứ nhất: Các trang thiết bị phục vụ dạy học môn vật lý vẫn còn thiếu,nhiều trang bị đã bị xuống cấp

Thứ hai: Đa số các em chưa biết khai thác các kênh thông tin để nâng caohiệu quả lĩnh hội kiến thức Vật lý và áp dụng vào trong thực tiễn

Thứ ba: Để vận dụng tốt đề tài này vào dạy học Vật lý đòi hỏi giáo viêngiảng dạy phải am hiểu nhiều môn học như hóa học, sinh học, lịch sử, văn học Thứ tư: Học sinh Trường THCS TT Xuân Trường đa số các em đều ngoan,nhưng nhận thức còn hạn chế, được trang bị đầy đủ sách giáo khoa, sách bài tậpnhưng thư viện còn thiếu các đầu sách để các em tham khảo

3 Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng là giáo viên và học sinh khối lớp 6, 7, 8, 9 trường THCS TTXuân Trường – Xuân Trường – Nam Định

- Thời gian tiến hành trong năm học 2019-2020 và năm học 2020-2021.Đến tháng 3 năm 2021 nghiệm thu, đánh giá đề tài và có kết luận thực nghiệm

áp dụng giảng dạy trong năm học 2020-2021 và những năm học tiếp theo

3.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học, tích hợp liên môn môn vật lý với các môn học (hóa học, sinh học và các môn học khác)

để nâng cao chất lượng học tập môn vật lý và hướng tới phát triển toàn diện cho học sinh trong những năm học tới” tôi áp dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp nghiên cứu lí luận: Nghiên cứu một số tài liệu về phương

pháp dạy học, đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS và dạy học tích hợpcủa Sở GD&ĐT, Bộ GD&ĐT Văn bản chỉ đạo nhiệm vụ năm học của BộGD&ĐT; của Sở GD&ĐT Nam Định; phòng GD&ĐT Xuân Trường

- Phương pháp điều tra: Điều tra những thuận lợi, khó khăn của giáo viên,

học sinh trong quá trình giảng dạy và học tập môn Vật lý, sinh hoạt chuyên môncủa giáo viên Chất lượng giảng dạy môn Vật lý của giáo viên như thế nào, đạthiệu quả ra sao? Tìm hiểu kĩ việc sử dụng yếu tố tích hợp liên môn trong dạy họcmôn Vật lý ở nhà trường, đặc biệt là dạy học vật lý lớp 9

- Phương pháp phỏng vấn: Trao đổi với giáo viên dạy bộ môn, đặt câu hỏi

với đồng nghiệp cùng dạy, học sinh học tập để có những câu trả lời, giải pháp tốtnhất trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài

- Phương pháp tổng hợp: Đây là khâu cuối cùng thu lượm tất cả các vấn

đề, các ý kiến tham gia của giáo viên, học sinh tổng hợp lại Nghiên cứu và đưa

ra kết luận về đề tài nghiên cứu khoa học “ Đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học, tích hợp liên môn môn vật lý với các môn học (hóa học, sinh học và các môn học khác) để nâng cao chất lượng học tập môn vật lý và hướng tới phát triển toàn diện cho học sinh trong những năm học tới ”.

4 Mô tả giải pháp thực hiện sáng kiến

4.1 Những vấn đề chung

* Khái niệm dạy học tích hợp: Tích hợp có nghĩa là sự hợp nhất, sự hòa

nhập, sự kết hợp Đó là sự hợp nhất hay nhất thể hóa các bộ phận khác nhau đểđưa tới một đối tượng mới như là một thể thống nhất dựa trên những nét bản chấtcủa các thành phần đối tượng chứ không phải là phép cộng giản đơn những thuộctính của các thành phần đấy

Dạy học tích hợp là hành động liên kết một cách hữu cơ, có hệ thống cácđối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực nào đó hoặc vàilĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học, dựa trên cơ sở các mối liên

hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học nhằm hình thành ở họcsinh các năng lực cần thiết

Trong dạy học tích hợp, học sinh dưới sự chỉ đạo của giáo viên thực hiệnviệc chuyển đổi liên tiếp các thông tin từ ngôn ngữ của môn học này sang ngônngữ các môn học khác; Học sinh học cách sử dụng phối hợp những kiến thức kĩnăng và thao tác để giải quyết một tình huống phức hợp - thường là gắn với thựctiễn Chính nhờ quá trình đó học sinh nắm vững kiến thức hình thành khái niệm,phát triển năng lực và các phẩm chất cá nhân

Có nhiều lí do để dạy học tích hợp bao gồm:

- Phát triển năng lực người học;

- Tận dụng vốn kinh nghiệm của người học;

- Thiết lập mối quan hệ giữa các kiến thức, kĩ năng và phương pháp của cácmôn học;

- Tinh giảm kiến thức, tránh sự lặp lại các nội dung ở các môn học;

* Mục tiêu của dạy học tích hợp: Dạy học tích hợp được bắt đầu với việc xác

định một chủ đề cần huy động kiến thức, kĩ năng, phương pháp của nhiều môn học

để giải quyết vấn đề Lựa chọn được một chủ đề mang tính thách thức và kích thíchđược người học dấn thân vào các hoạt động là điều cần thiết trong dạy học tích hợpthể hiện ở ba mức độ dạy học sau

- Lồng ghép/Liên hệ đó là đưa các yếu tố nội dung gắn với thực tiến, gắnvới xã hội, gắn với các môn học khác vào dòng chảy chủ đạo của một nội dungbài học của một môn học Ở mức độ lồng ghép, các môn học vẫn dạy riêng rẽ.Tuy nhiên, giáo viên có thể tìm thấy mối quan hệ giữa các kiến thức môn họcmình đảm nhận với nội dung của các môn học khác và thực hiện các kiến thức

đó ở những thời điểm thích hợp

- Dạy học tích hợp ở mức độ lồng ghép có thể thực hiện thuận lợi ở nhiềuthời điểm trong tiến trình dạy học Các chủ đề gắn với thực tiễn, gắn với nhu cầucủa người học sẽ có nhiều cơ hội để tổ chức dạy học lồng ghép

- Vận dụng kến thức liên môn: Ở mức độ này, hoạt động học diễn ra xungquanh các chủ đề, ở đó người học cần vận dụng các kiến thức của nhiều môn học

để giải quyết vấn đề đặt ra Các chủ đề khi đó được gọi là chủ đề hội tụ Việcliên kết kiến thức các môn học để giải quyết các tình huống cũng có nghĩa là cáckiến thức được tích hợp ở mức độ liên môn học theo hai cách

* Cách một: Các môn học vẫn được dạy riêng rẽ nhưng đến cuối học kì, cuốinăm, cuối cấp giúp học sinh xác lập mối liên hệ giữa các kiến thức đã đượclĩnh hội

* Cách hai: Những ứng dụng chung cho các môn học khác nhau thực hiện ởnhững thời điểm đều đặn trong năm học Nói cách khác, sẽ bố trí xen kẽ một sốnội dung tích hợp liên môn vào thời điểm thích hợp nhằm làm cho học sinh quendần với việc sử dụng kiến của những môn học gần gũi với nhau

- Hòa trộn: Đây là mức độ cao nhất của dạy học tích hợp Ở mức độ này,tiến trình dạy học là tiến trình ―Không môn học‖, nghĩa là nội dung kiến thức

trong bài học không thuộc riêng về môn học đang dạy mà thuộc nhiều môn học khác nhau.

- Tránh trùng lặp về nội dung thuộc các môn học khác nhau

- Tạo mối quan hệ giữa các môn học với nhau và kiến thức thực tiễn

- Tạo cơ hội để hình thành và phát triển năng lực, đặc biệt là năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn

Bước hai: Lựa chọn chủ đề/Tình huống tích hợp;

Bước ba: Xác định các yếu tố khác của quá trình dạy học;

Bước bốn: Thiết kế các hoạt động dạy theo cách tiếp cận năng lực;

Bước năm: Xây dựng công cụ đánh giá;

Bước sáu: Tổ chức dạy học;

Bước bảy: Đánh giá và điều chỉnh kế hoạch dạy học

* Mục tiêu:

- Biết được các nguyên tắc lựa chọn bài học tích hợp

- Xác định được một số năng lực cần hình thành cho học sinh trong mỗi bài học tích hợp

* Những nguyên tắc lựa chọn nội dung tích hợp:

- Đảm bảo mục tiêu giáo dục, hình thành và phát triển các năng lực cần thiếtcho người học

- Đáp ứng được yêu cầu phát triển của xã hội, mang tính thiết thực, có ý nghĩa với người học

- Đảm bảo tính khoa học và tiếp cận những thành tựu của khoa học kĩ thuật,đồng thời vừa sức với học sinh

- Đảm bảo tính giáo dục và giáo dục vì sự phát triển bền vững

- Tăng tính hành dụng, tính thực tiễn; quan tâm tới những vấn đề mang tính

xã hội của địa phương

- Việc xây dựng các bài học chủ đề tích hợp dựa trên chương trình hiện hành

MỘT SỐ GIẢI PHÁP DẠY HỌC VẬT LÝ THEO NỘI DUNG TÍCH HỢP

4.3.1 Giải pháp 1: Khai thác kiến thức vật lý từ chính những sở thích của

các em học sinh như thích xem phim họat hình, đọc truyện tranh

Ví dụ 1: Trong tập truyện dài Doraemon mang tên:

―Lạc vào xứ quỷ‖ nhóm bạn Nobita không may

lạc vào một khu rừng có chân, vì cây cối liên tục di

chuyển nên nhóm bạn không thể đánh dấu được điểm

xuất phát và cứ chạy vòng quanh, không thể nào ra

khỏi khu rừng Lúc đó Doremon đã nghĩ ra một cách

hết sức đơn giản và thông minh đó là: Dùng một đèn

pha cỡ lớn chiếu lên trời và bay theo đường truyền ánh

sáng đó để thoát ra khỏi khu rừng Theo em Doremon

đã áp dụng định luật gì trong quang học Và chúng ta

ngầm hiểu rằng môi trường không khí ở xứ quỷ là môi

trường như thế nào?

Hướng dẫn giải: Định luật truyền thẳng ánh sáng Môi trường đó là môi

trường trong suốt và đồng tính

Ví dụ 2: Trong truyện Đôrêmon có một chi tiết như sau: Nobita thường hay

ngủ dậy muộn Một hôm gần đến giờ đi học rồi Nobita mới ngủ dậy Sợ rằngkhông kịp đến trường đúng giờ, Nobita mới nghĩ ra một cách là dùng: ―Thuốcđông cứng âm thanh‖ để đông cứng âm thanh từ miệng mình hét ra ngay sau đótúm chặt lấy âm thanh đông cứng ấy và bay đến trường Quả nhiên Nobita đếntrường trước khi giờ học bắt đầu Em có biết vận tốc âm thanh trong không khí làbao nhiêu mà Nobita tự tin đi đến trường bằng cách đó?

Hướng dẫn giải: Vận tốc âm thanh trong không khí là 340 m/s.

Ví dụ 3: Trong phim hoạt hình ―những cậu

bé rau‖ có đoạn như sau: Một hôm lính canh ở

vương quốc rau củ phát hiện ở phía trước không xa

kinh thành có một chiến thuyền lơ lửng trên bầu

trời

Nghi là thuyền địch nhà vua ra lệnh tấn công bằng

pháo vào chiến thuyền đó nhưng chiếc thuyền vẫn không hề nhúc nhích Quốcvương hết sức kinh ngạc cho gọi cận thần tướng sĩ đến bàn bạc kế sách Cuốicùng phái ba dũng sĩ rau củ dũng cảm nhất đến tận nơi thám thính để tìm cáchđánh bại chiến thuyền ấy Nhưng khi đến nơi họ càng kinh ngạc hơn nữa vìkhông thấy chiến thuyền đó đâu May sao lúc ấy giáo sư rau củ đi nghỉ mát trở

về và cho biết rằng đó chỉ là hiện tượng ảo ảnh Em hãy giúp giáo sư giải thíchcho các bạn rau củ biết vì sao có hiện tượng ảo ảnh đó

4.3.2 Giải pháp 2: Đặt câu hỏi bằng các câu chuyện nhẹ nhàng, có ý nghĩa

nhằm mục đích vừa giảng dạy vật lý đồng thời tác động đến đạo đức thái độ của các em học sinh nhằm thu hút sự chú ý và nâng cao hứng thú cho các em, đồng thời giáo dục đạo đức, kỹ năng sống cho học sinh.

Ví dụ 4: Ngày xửa ngày xưa, có một gã trọc phú ở trong một ngôi nhà rất to

đẹp Nhưng vì sợ người khác nhòm ngó của cải nên căn nhà chỉ có duy nhất mộtcửa ra vào mà không hề có cửa sổ Mọi sinh hoạt trong nhà đều dưới ánh đènnến Mặc dù ăn ngon mặc đẹp nhưng hắn và vợ con ngày một xanh xao vàngvọt, đến cả những cây trong nhà cũng ủ rũ thiếu sức sống Nghĩ rằng nhà bị ma

ám, ông ta đã mời nhiều đạo sĩ đến nhà để lễ bái nhưng người nhà vẫn ngày mộtyếu dần Đến một hôm, trọc phú tìm đến hỏi một nhà thông thái Nhà thông tháinghe xong câu chuyện liền nói với trọc phú: ―ông hãy về đục thật nhiều cửa sổ‖.Trọc phú về nhà lập tức làm theo lời khuyên, quả nhiên, sau một thời gian hắn vàngười nhà đã mạnh khỏe tràn đầy sức sống

Theo em nhà thông thái đã ngầm nói đến tác dụng gì của ánh sáng? Em hãylàm rõ hơn lời khuyên của nhà thông thái dành cho người trọc phú? Em rút rabài học kinh nghiệm gì qua câu chuyện vừa rồi?

Hướng dẫn giải: Nhà thông thái đã nói đến tác dụng sinh học của ánh sáng.

Ví dụ 5: Bạn Hiếu rất thích đọc truyện tranh Bố mẹ sợ Hiếu sẽ sao nhãng

học tập nên cấm Hiếu đọc truyện Tuy nhiên để dấu bố mẹ, buổi tối trước khi đingủ Hiếu trùm kín chăn, rồi soi đèn pin để đọc Rồi đến một ngày Hiếu khôngnhìn rõ chữ trên bảng, kết quả học tập cũng sút kém Bố mẹ đưa Hiếu đi khám.Bác sĩ nói rằng mắt Hiếu chỉ còn nhìn rõ vật xa mắt nhất là 50 cm Theo em mắtHiếu bị tật gì? Phải đeo kính loại gì để khắc phục tật này Thấu kính đó có tiêu

cự bằng bao nhiêu?

Hướng dẫn giải: Hiếu bị cận thị Để khắc phục tật cận thị thì Hiếu phải đeo

kính cận Kính cận thích hợp có tiêu điểm trùng với điểm cực viễn của mắt Vìvậy kính cận của Hiếu có tiêu cự bằng 50 cm

Ví dụ 6: Đọc câu chuyện sau và trả lời câu hỏi

Trong một thị trấn nhỏ ven biển có 2 ông cháu, người ông mắc tật lão thịcòn người cháu mắc tật cận thị Họ đều đeo kính bên mình, một buổi chiều 2 ôngcháu đi chơi trên một chiếc thuyền không may gặp hôm gió bão thuyền bị đánhdạt vào một hoang đảo Qua một đêm mưa gió, mặt trời lên cao, ánh nắng chóichang Hai ông cháu rất mệt và đói, họ cố gắng bắt được mấy con cá nhưng tiếc

là không mang theo bật lửa để nhóm lửa Trong lúc tuyệt vọng, người cháu bỗngreo lên:

- Kính kính của ông có thể dùng để nhóm lửa

Người ông ngạc nhiên không hiểu tại sao kính của mình lại có thể dùng đểnhóm lửa

Em hãy dùng kiến thức vật lý để giải thích cách nhóm lửa của người cháucho ông hiểu?

4.3.3 Giải pháp 3: Tích hợp kiến thức văn thơ vào dạy học vật lý

Cách 1: Cho học sinh ghi nhớ các kết luận thông qua các câu thơ lục bát

Điện năng truyền tải đi xa,

Ắt có hao phí tỏa ra môi trường;

Giảm hao, U hãy tăng cườngChớ nên giảm trở (R) trên đường dây đi

Mắt cận, cực viễn lại gần Mắt lão, cực cận lại lần ra xa

Không gian mà có từ trường,Thì kim thử lệch hướng thường Bắc Nam

Thủy tinh thể trong mắt ta,

Là kính hội tụ khác xa kính thường;

Cơ vòng khiến nó xẹp trương,Làm cho tiêu cự cũng thường đổi thay

Cách 2: Trả lời một số hiện tượng vật lý thực tế bằng thơ lục bát

Ví dụ 11: Đôi khi ta quan sát được những luồng ánh nắng chiếu vào nhà

qua những lỗ thủng tôn chẳng hạn, ta thấy có rất nhiều hạt bụi chuyển động hỗnđộn Có phải những hạt bụi đó biết bay hay không? Hãy giải thích

Hạt bụi nào có biết bay

Là phân tử khí đẩy lay không ngừng

Ví dụ 12: Tình cờ bay qua cửa sổ vào trong nhà, con dơi thường rơi sà

xuống đầu người Tại sao?

Hướng dẫn giải: Tóc đã hấp thụ mất sóng siêu âm của dơi, vì thế do không

thể nhận được các sóng phản xạ, không thấy được các chướng ngại vật, nên dơibay sà xuống đầu người

Tóc người hấp thụ sóng âm, Sóng không phản xạ dơi đâm vào đầu

Ví dụ 13: Tại sao người ta thường nói là thính như tai chó và thường hay

nuôi chó để trông nhà

Một tai thì vểnh lên trời,Một tai áp đất đồng thời lắng nghe

Âm qua đất rắn trên hè,

Âm qua không khí đều nghe rõ ràng

Ví dụ 14: Tại sao mùa đông chim chóc hay đứng xù lông vào mùa đông?

Lạnh trời chim chóc xù lông,Tạo lớp áo khí, nhiệt không mất nhiều

Ví dụ 15: Vì sao trong một số nhà máy người ta thường xây những ống khói

rất cao? Liên hệ thực tế và quan sát xem nhà máy điện gần trường em có ốngkhói hay không?

Ống khói cao vút giữa trời, Đối lưu hiệu quả khói rời ra nhanh

Khói bay đến tận mây xanh,Tránh ô nhiễm tới xung quanh phố phường

Ví dụ 16: Tại sao người ta thường khuyên chúng ta nên mặc áo trắng hoặc

sáng màu vào mùa hạ mà không nên mặc áo sẫm màu?

Mùa hạ mang áo sẫm màu,Thu nhiều tia nhiệt hồi lâu nóng người

Mặc áo trắng sáng xinh tươi, Hạn chế thụ nhiệt nụ cười mát trong

Ví dụ 17: Vì sao các nhà khoa học khuyên chúng ta nên kê giường và nằm

dọc theo hướng Bắc Nam mà không nên nằm theo hướng Đông Tây?

Kê giường dọc hướng Tây ĐôngNgủ hay mơ ác giấc không vẹn toànChuyển sang nằm hướng Bắc NamThuận trường Trái Đất, ngủ ngoan mộng lành

Ví dụ 18: Nếu trong tay em có một thanh sắt mềm, em hãy đề xuất một

phương án kiểm tra xem thanh sắt đó bị nhiễm từ hay chưa?

Bẻ đôi đưa chúng lại gần,Nếu chúng tương tác ắt thân nhiễm từ

Ví dụ 19: Lúc chạy để tránh con chó săn đuổi bắt, con

thỏ thường thoát thân bằng cách bất thình lình rẽ ngoặt sang

hướng khác, đúng vào lúc con chó định ngoạm cắn nó Tại

sao làm như vậy chó lại khó bắt được thỏ?

Chó săn mạnh hơn thỏ nhiều,Nên thỏ khôn khéo chẳng liều chạy đua

Đôi lúc thỏ đổi khúc cua,Chó săn lỡ trớn, khó lùa thỏ kia

Ví dụ 20: Bong bóng xà phòng khi mới thổi phồng thì bay lên cao, sau đó

một thời gian lại bay xuống thấp, và nếu giữa chừng không bị vỡ thì sẽ hạ xuốngmặt đất Giải thích điều này như thế nào?

Bong bóng nhận khí nóng vào,Nhẹ hơn không khí bay cao lên trời

Lúc sau khí lạnh mất rồi,Giữa chừng chẳng vỡ lại rơi xuống nền

Cách 3: Sử dụng thơ lục bát để đặt câu hỏi khi kiểm tra bài cũ, kiểm tra

định kì, dẫn dắt bài học

Ví dụ 21: Em hãy đọc và nêu giải thích ý nghĩa vật lý của bài thơ sau:

Điện năng truyền tải đi xa,

Ắt có hao phí tỏa ra môi trường

Giảm hao, U hãy tăng cườngChớ nên giảm trở (R) trên đường dây đi

Ví dụ 22:

- Giáo viên: Em hãy nhận xét về chỗ tiếp giáp giữa hai thanh ray

Học sinh: chỗ tiếp giáp giữa hai thanh ray có một khe hở nhỏ

- Giáo viên: Em hãy nhận xét về mặt đường bê

tông Học sinh: mặt đường bê tông có xẻ những

rãnh nhỏ

- Giáo viên: Em hãy so sánh đường dây điện mùa đông và đường dây điện vào mùa hè

Học sinh: dây điện mùa hè chùng hơn so với dây điện mùa đông

- Giáo viên: Em hãy cho thầy biết người nha sĩ trong bức hình thứ tư đang khuyên em bé điều gì?

Học sinh: Người nha sĩ khuyên em bé không nên ăn đồ ăn quá nóng thường xuyên vì có thể làm hỏng hàm răng

Chắc hẳn trong đầu chúng ta đang xuất hiện những câu hỏi tại sao

- Tại sao chỗ tiếp nối giữa hai đầu thanh ray lại có một khe hở ?

- Tại sao mặt đường bê tông lại được xẻ thành những rãnh nhỏ?

- Tại sao về mùa hè dây điện thường chùng hơn so với mùa đông?

- Tại sao ăn đồ quá nóng thường xuyên lại có thể bị hỏng rang?

Tất cả những câu hỏi tại sao ấy được thầy tổng hợp trong một bài thơ lục bát sau:

Khoảng hở giữa những thanh ray Mặt đường xẻ rãnh chẳng hay ích

gì?

Hạ về: dây điện chùng đi?

Ăn đồ quá nóng cớ chi hỏng hàm (răng)?

Một em đọc bài thơ này cho các bạn cùng nghe nào Bài học ngày hômnay sẽ giúp chúng ta trả lời các câu hỏi đặt ra trong các câu

thơ trên Các em ghi bài mới

Cách 4: Tích hợp với môn Ngữ Văn vào trong môn Vật lý

* Trong bài 48 MẮT, SGK Vật lý 9, giáo viên có thể tích hợp với môn

Ngữ văn ngay trong phần mở đầu bài:

Giáo viên nói trong văn học và cuộc sống hàng ngày, các em thường đượcnghe nói ―mắt là cửa sổ tâm hồn‖, hay ―giàu hai con mắt khó đôi bàn tay‖ đã thểhiện vai trò cực kì quan trọng của Mắt Vậy trong môn vật lý, mắt còn được xemnhư một thấu kính hội tụ nhưng có những điểm rất đặc biệt, đó là gì? Cô và các

em sẽ cùng nghiên cứu bài học hôm nay bài 48 - MẮT.

Khi giáo viên giảng xong phần I-Cấu tạo của mắt, để thay đổi không khí

học tập, tạo nên những cảm xúc mới lạ và ghi nhớ kiến thức của bài học mộtcách hết sức tự nhiên mà vẫn sâu sắc, góp phần làm cho bài giảng trở nên sinhđộng và hấp dẫn, nâng cao hứng thú học tập của học sinh Giáo viên có thể vậndụng một số câu thơ của nhà thơ Quang Dũng có hình tượng đôi mắt để thay đổikhông khí học tập thú vị hơn,bớt khô khan máy móc,chẳng hạn như

Giáo viên nói: Các em vừa tìm hiểu xong phần I.cấu tạo của mắt,biết đượchai bộ phận quan trọng nhất của mắt là thuỷ tinh thể và màng lưới nhưng các em

có biết hình tượng đôi mắt còn đi vào trong thơ văn với rất nhiều biểu cảm, sắcthái khác nhau,khiến cho người đọc nhớ mãi ,như trong bài thơ ―Tây Tiến‖:

Tây Tiến đoàn quân không mọc tóc Quân xanh màu lá dữ oai hùng

Mắt trừng gởi mộng qua biên giới

Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm

Sang phần II - Sự điều tiết của mắt, giáo viên có thể sử dụng đoạn thơ ở bài

“Mắt người Sơn Tây” tích hợp thêm:

Vầng trán em mang trời quê

hương Mắt em dìu dịu buồn Tây

Phương Tôi nhớ xứ Đoài mây trắng lắm Em đã bao ngày em nhớ

thương?

Như vậy, cứ xen kẽ một cách nhẹ nhàng, tự nhiên học sinh sẽ chú ý lắngnghe, khi được gọi nhận xét, các em có khả năng nhận xét được khi liên tưởngđến những sự vật hiện tượng đang học bằng hình ảnh miêu tả của các bài thơ Màchúng ta đều đã biết thơ văn dễ đi vào trí nhớ và tình cảm của con người nênkiến thức bài học cũng tự nhiên ngấm sâu vào các em

* Trong bài 55: Màu sắc các vật dưới ánh sáng trắng và ánh sáng màu.

Ở phần mở đầu bài giáo viên có thể tích hợp và đọc đoạn thơ:

Em hỏi tôi yêu màu xanh hay tím?

Tôi biết nói sao yêu màu tím hay xanh.

Khi hoa xuân về đua nở đầy cànhMuôn sắc, muôn hương, muôn màu rực rỡ

Giáo viên: Các em có biết màu xanh hay tím trong đoạn trên do đâu mà cókhông? Khi nào chúng ta nhìn thấy vật có màu sắc như nó vốn có hoặc màu sắckhác? Có phải là do ánh sáng chiếu vào nó? Bài học hôm nay sẽ giúp chúng ta

trả lời câu hỏi đó trong bài 55 Màu sắc các vật dưới ánh sáng trắng và ánh sáng màu.

Như vậy ta thấy rằng: Sử dụng tích hợp kiến thức văn học trong giảng dạyVật lý không những giúp các em nắm vững nhanh chóng, nhớ lâu bài học mà còngóp phần củng cố thêm kiến thức văn học, tạo điều kiện cho học sinh hình thànhphương pháp liên hệ trong quá trình học tập của mình

4.3.4 Giải pháp 4: Tích hợp kiến thức sinh học vào dạy học vật lý

Ví dụ 23: Tại sao chim đậu trên dây điện

trần mà không bị giật?

Hướng dẫn giải: Chim đậu trên dây cao

thế có thể xem như một vật dẫn song song và

hai điểm gần nhau của dây Vì điện trở của cơ

thể chim lớn còn điện trở của dây dẫn nhỏ

nên dòng điện đi qua cơ thể chim rất nhỏ

không gây nguy hiểm cho chim

Ví dụ 24: Vì sao trần nhà trong buồng sơn màu trắng, còn bốn bức tường tốt

nhất không sơn màu trắng?

Hướng dẫn giải: Vách tường trong buồng quét vôi thành màu gì hoặc hoa văn

ra sao chẳng những vì mỹ quan, mà còn phải cân nhắc đến vấn đề ánh sáng nữa.Vật thể màu trắng phản quang rất mạnh Sơn trần nhà thành màu trắng, banngày nó sẽ phản quang ánh Mặt Trời xuống dưới, còn ban đêm có thể phản xạánh đèn xuống, làm cho gian buồng thêm sáng sủa, mà không ảnh hưởng gì tớimắt người cả, vì người chẳng mấy khi ngửa cổ nhìn lâu trên trần nhà Thế thì tạisao bốn mặt vách tường tốt nhất không sơn thành màu trắng nhỉ? Đó là vì bốnbức tường nằm trong trường nhìn thấy của chúng ta

Bất cứ bạn ngồi hay đứng, nhìn trái, nhìn phải hoặc nhìn trước nhìn ra sau,mắt đều gặp phải bức tường Nếu bốn bức tường cũng lại sơn thành màu trắng,thế thì ánh Mặt Trời hoặc ánh đèn chiếu lên vách tường trắng sẽ sinh ra phảnquang rất mạnh, và trực tiếp rọi vào mắt người, làm cho mắt cảm thấy rất khóchịu Điều đó không có lợi đối với con mắt

Mọi người đều có thể nghiệm này: Đọc sách báo dưới ánh Mặt Trời tươngđối chói chang thì mắt sẽ cảm thấy rất mệt mỏi chính là vì lẽ đó Vì vậy, váchtường xung quanh phòng tốt nhất là sơn thành màu xanh nhạt, màu vàng lúa hoặcmàu lam nhạt Ánh sáng phản xạ của chúng tương đối dịu, sẽ không làm cho mắt

bị kích thích

Ví dụ 25: Vì sao người ta hay huấn luyện chim bồ câu để đưa thư?

Hướng dẫn giải: Loài chim bồ câu có một khả năng đặc biệt, đó là có thể

xác định được phương hướng chính xác trong không gian Sở dĩ như vậy bởi vìtrong bộ não của chim bồ câu có các hệ thống như la bàn, chúng được địnhhướng theo từ trường Trái Đất Sự định hướng này có thể bị đảo lộn nếu trongmôi trường có quá nhiều nguồn phát sóng điện từ Vì vậy, bảo vệ môi trườngtránh ảnh hưởng tiêu cực của sóng điện từ là góp phần bảo vệ thiên nhiên