Tháng 10-11, Tháng 10-11, lúa rẫy chín và quả cây chín nhiều, cũng
10- Trao đổi hàng hóa
Ngay từ xưa, tuy phải tự túc phần lớn trong từng gia đình, từng làng, nhưng người Cơ-tu vẫn có nhu cầu trao đổi hàng hóa. Địa bàn cư trú của họ giữ vị trí chuyển tiếp giữa vùng đồng bằng bắc Quảng Nam - nam Thừa Thiên của Việt Nam ở phía đông và vùng Nam Lào ở phía tây. Vì vậy, giao thương giữa họ với các cư dân ở hai vùng này chiếm phần quan trọng, bên cạnh quan hệ trao đổi hàng hóa với những tộc láng giểng khác cũng như trong nội bộ vùng Cơ-uu. Đặc biệt, trong truyện cổ Cơ-tu đã thấy nói đến việc
trao đổi hàng để lấy muối của những cư dân được họ gọi là
Joỏt Hời (người Chăm) và Dozứn (người Kinh); đồng thời cũng kể về việc đến đất của “vua Luông”, tức là sang vùng người Lào. Trong lịch sử, chắc chắn vùng Cơ-tu đã đóng vai trò trung chuyển hàng hoá giữa đồng bằng Quảng Nam và
vùng Sê Công bén Lao, va han rằng người Cơ-tu đã tham gia vào đó và chịu ảnh hưởng ít nhiều bởi “con đường thông thương” đó.
Giống như trong xã hội cổ truyền Trường Sơn - Tây Nguyên nói chung, để định giá trị, họ thường dùng những
loại của cải cụ thể có tính “ngang giá”, như: con trâu, tấm vai, con lợn, con gà, chiêng, ché, nồi đồng lớn..., ví dụ: xưa kia, một tấm váy hoa văn cườm giá một con trâu. Mặc dù từ khá lâu họ đã tiếp xúc với tiền ngân hàng và đã biết sử dụng tiền trong việc mua bán, nhưng đến nay, bên cạnh việc mua
bán bằng tiền, tập quần lâu đời dùng vật đổi vật trực tiếp
vẫn tiếp tục tồn tại trong đời sống của họ.
Trong quan hệ với vùng đồng bảng, hàng hóa của họ thường là mật ong, sáp ong, mây, măng, hạt ươi, trầu không, vỏ chay (để ăn với trầu), chim yếng..., còn họ cần muối, chiếu cói, vải (xưa hay mua vải trắng), chì, cườm (để đệt hoa văn trên vải), công cụ sắt, chiêng, công, ché (thích nhất loại ché trắng, tức ché sứ, có nắp, kiểu ché của người
Trung Hoa)... Việc giao lưu diễn ra kha da dang. Tir lau, cho đến tận thập niên 80 của thế kỷ vừa qua, ở khu vực ngã ba nơi sông Arâng đổ vào sông Bhua có một địa điểm trao đổi hàng hóa giữa người Cơ-tu với người Kinh, nơi đó có tên là Píc Arâng (ngã ba sông Arâng), tức bến Hiên”, Bên
1. Có một người Kinh tên là Hiên đến ở và trồng trọt ở khu vực này. Những người đến trao đổi hàng hoá thường gửi hàng ở nhà anh ta. Tên gọi "bến
Hiện" ra đời là từ đó.
dòng sông Vu Gia, ngược lên quá thác Giàng Xay, ở phía dưới ngã ba nơi sông Tranh đổ vào sông Vu Gia cũng có địa điểm trao đổi hàng hoá tương tự, gọi là bến Giằng. Một
số thương lái Kinh dùng thuyền đưa hàng lên bến Hiên, bến Giằng và người Cơ-tu gùi hàng của mình xuống đó, đôi bên
giao dịch với nhau, kể cả đặt hàng để trao đổi lần sau. Từ
thời phong kiến, trên địa bàn xã Đại Sơn ở huyện Đại Lộc ngày nay đã có địa diểm mang tên Hội Khách, là nơi họp chợ mỗi tháng 2 phiên (“hội” nghĩa là họp mặt, “khách”
ngụ ý chỉ người Cơ-tu từ trên núi xuống). Ngoài hai bến sông kia và chợ Hội Khách, việc trao đổi hàng hoá giữa người Cơ-tu vùng cao và vùng giữa với người Kinh còn diễn ra tại một số chợ ở đồng bằng, thậm chí cả ở nhà thương nhân Kinh; những làng Cơ-tu ở mạn tây huyện Hoà Vang thì chủ yếu mua bán tại khu vực Phú Túc và Hoà Khương ở gần đó. Cũng có những người Cơ-tu ở vùng thấp của huyện Giảng làm trung gian mua bán giữa người Ve với đồng bằng, còn ở khu vực tây Hoà Vang thì trung gian giữa người vùng cao với đồng bằng. Đồng thời, một số thương lái Kinh thực hiện những chuyến đi nhiều ngày, len lỏi lên tận những làng người Cơ-tu để trao đổi hàng hóa với họ. Người Cơ-tu gọi thương lái người Kinh là zđhuộc kiái hay ađhuộc bhndng™. Nay vẫn có một số người buôn bán theo kiểu này, họ đem lưỡi rìu, dao, lưới... lên vùng cao, vào từng
nhà, đổi lấy mật ong, chim yểng và những thứ khác nữa.
1. Ađhuộc là người Kinh, kiái là lái buôn, bhmãng là đong, đo (trong mua bán).
Người Cơ-tu cũng trao đổi hàng hóa với cư dân đồng
tộc và khác tộc ở Lào, có khi họ sang Lào, có khi người bên Lào đến làng họ. Ví dụ: người Đriu từ Lào trước kia hay
đem trâu, đồ vải, hộp đan... sang vùng Cơ-tu đổi lấy muối, chiếu cói... Đồng thời, ở Nam Giang người Cơ-tu có quan hệ trao đối hàng hóa với cả người Ve và Triêng trong vùng;
họ thường mua đồ vải, đá mài... của hai nhóm cư dân đó.
Trong nội bộ người Cơ-tu, việc trao đổi hàng hóa diễn ra chủ yếu giữa các làng, các vùng với nhau. Chẳng hạn, người vùng thấp hay lên vùng cao tìm mua trâu, mua thuốc độc để tầm tên nỏ, những làng không biết dệt thì mua vải và y phục của những làng có nghề đệt, hoặc làng biết làm đồ gốm cung cấp các vật dụng bằng đất nung, người ở xã Ma-coih (Đông Giang) cung cấp gỗ cơ-nhí để làm cánh nỏ ?)...
Vào những thời kỳ rảnh việc làm rẫy, dân làng thường rủ nhau đi mua bán ở xa, đi thành từng đoàn, từng nhóm đông người, vừa để cho vui, vừa đề phòng những bất trắc có thể xảy ra trên đường trường. Những chuyến đi ấy, họ thường xuống phía đồng bằng trong thời gian trước và sau Tết cũng như sau khi tría lúa xong, thường lên vùng cao và
sang Lào trước vụ gieo tria.
Ngày nay, trong bối cảnh ngày càng hòa nhập mạnh mẽ vào đời sống kinh tế-xã hội chung của đất nước, người
1. Gỗ để làm cánh nỏ không phải nơi nào cũng có. đạc biệt gỗ cơ-nhí ở vùng hang đá thuộc xã Ma-coth dùng làm cánh né rất tốt. được nhiều người ưa chuộng.
Co-tu đang dần đần được cuốn hút vào quỹ đạo kinh tế thị trường. Họ tích cực tìm các sản phẩm để đem bán, như:
mây, song, củi, chim và thú rừng, mật ong... Một số người đã bước đầu quan tâm tìm hướng sản xuất ra hàng hóa, chủ yếu bằng trồng trọt và chăn nuôi. Quan hệ trao đổi hàng hóa diễn ra khá đa dạng, sôi nổi và rộng mở hơn trước, đặc biệt quan hệ với người Kinh phát triển chưa từng có, qua đó họ tiếp nhận hàng loại yếu tố mới, cập nhật với cuộc sống bên ngoài xã hội Cơ-tu. Bên cạnh hoặc ở gần nhiều thôn Cơ-tu, nhất là ở khu trung tâm hành chính của các xã, đã mọc lên những quán tạp hóa của người Kinh từ nơi khác tới. Đường mở tới đâu, hàng quán mọc lên đến đó, vươn dần lên vùng cao và lan vào các vùng xa, vùng sâu. Họ không chỉ bán hàng, mà còn mua hay đổi hàng của người Cơ-tu. Đồng thời, hình thức đi lẻ vào từng nhà người Cơ-tu để mua bán cũng phổ
biến, nhất là ở những làng vùng thấp, vùng giữa, thuận tiện về giao thông. Sự có mặt của người Kinh đang tác động đẩy mạnh kinh tế hàng hóa trong vùng Cơ-tu, bao gồm cả sự xuất hiện đó đây một số quán bán hàng của chính người Cơ-tu phục vụ cho dân làng mình, như ở thôn Prning (xã Lăng), thôn Aliêng (xã Ating)... Tuy so với các quán của người Kinh trong vùng, những quán này thường nhỏ, lượng hàng hoá ít hơn và mặt hàng không phong phú bằng, nhưng đây là một nhân tố hoàn toàn mới ở xã hội Cơ-tu. Thêm nữa, ở một số nơi, ý thức về kinh tế hàng hoá đã có phần mở rộng ra, thậm chí đã nảy nở
quan hệ hàng hoá trong nội bộ dân làng với nhau đối với cả sản vật khai thác từ tự nhiên, mà vốn dĩ theo truyền thống là những thứ chỉ có chia cho nhau và mời nhau ăn uống. Rõ nhất là hiện tượng đem thú rừng săn bắn được bán cho người Kinh và lấy sản bắn làm một nguồn thu nhập của kinh tế gia đình; hoặc người cùng làng, có khi là họ hàng thân thuộc với nhau, cũng bán rượu /ả-vạc (rượu “đoác”) cho nhau... Tuy nhiên, điều đó chưa xảy ra trên diện rộng, nhất là ở những làng thuộc vùng cao, vùng sâu.
Giao thông vận tải phát triển và sự mở mang các thị trấn, thị tứ gần đây đã góp phần quan trọng làm cho việc thông thương trở nên thuận tiện. Chẳng hạn như người Cơ-tu xã Anông xưa kia muốn xuống thị trấn Prao chỉ có cách đi bộ, phải ngủ hai đêm trên đường rừng, ngày thứ ba mới tới nơi. Cách đây ít năm, thời gian đi bộ đó vẫn còn khá dài so với đoạn đường, mất chừng một ngày. Còn hiện nay, khi con đường Hồ Chí Minh xuyên Trường Sơn đã mở rộng và trải nhựa, xe máy đã trở thành một loại phương tiện giao thông được sử dụng cả ở người Cơ-tu vùng cao như Anông, nên họ chỉ cần khoảng 2 giờ đi xe máy là đã có thể tới nơi. Hằng ngày, có tư thương người Kinh chở thực phẩm (cá biển, rau xanh, gà, thịt lợn...) bằng xe máy từ thị trấn Prao lên bán tận vùng ven biên giới như Anông, Axan... Phần lớn hàng đưa từ Đà Nẵng lên Prao theo những chuyến ô-tô khách buổi sáng. Sáng nào cũng có một xe ô-tô chở toàn thực phẩm đến bán tại trung tâm xã Lăng.