Vữ SINH Hữ TUôN HOàN
I - S˘ vÀn chuy”n m∏u qua h÷ mπch (h◊nh 18-12)
M∏u ặ≠ểc vÀn chuy”n qua hữ mπch nhÍ s¯c ặằy do tim tπo ra (tâm th†t co).
S¯c ặằy này tπo n™n mẩt ∏p l˘c trong mπch m∏u, g‰i là huy’t ∏p (huy’t ∏p tậi ặa khi tâm th†t co, huy’t ∏p tậi thi”u khi tâm th†t d∑n) vàvÀn tậc m∏utrong mπch.
S¯c ặằy này (huy’t ∏p) hao hÙt dôn suật chi“u dài hữ mπch do ma s∏t vèi thành mπch và gi˜a c∏c phân tˆ m∏u, cfln vÀn tậc m∏u trong mπch gi∂m dôn tı ặẩng mπch cho ặ’n mao mπch (0,5m/s ẻ ặẩng mπch 0,001m/s ẻ mao mπch), sau ặ„ lπi tđng dôn trong t‹nh mπch.
H◊nh 18-1. òÂ thfi s˘ bi’n ặấi huy’t ∏p trong hữ mπch cềa vflng tuôn hoàn lèn ụ ặẩng mπch, s¯c ặằy này ặ≠ểc hÁ trể và ặi“u hoà bẻi s˘ co d∑n cềa ặẩng mπch. ụ t‹nh mπch, s¯c ặằy cềa tim cfln r†t nhã
(10%), s˘ vÀn chuy”n m∏u qua t‹nh mπch v“ tim ặ≠ểc hÁ trể chề y’u bẻi s¯c ặằy tπo ra do s˘ co b„p cềa c∏c că bổp quanh thành mπch, s¯c hÛt cềa lÂng ng˘c khi ta h›t vào, s¯c hÛt cềa tâm nh‹ khi d∑n ra.
Trı t‹nh mπch chÒ d≠Ìi, trong c∏c t‹nh mπch ặi tı phôn d≠èi că th” v“ tim (m∏u ph∂i ch∂y ng≠Óc chi“u tr‰ng l˘c) cfln c„ s˘
hÁ trÓ cÒa c∏c van n™n m∏u kh´ng bfi ch∂y ng≠Óc.
H◊nh 18-2. Vai trfl cềa c∏c van và că bổp quanh thành mπch trong s˘ vÀn chuy”n m∏u qua t‹nh mπch
- L˘c chề y’u giÛp m∏u tuôn hoàn li™n tÙc và theo mẩt chi“u trong hữ mπch ặ≠ểc tπo ra tı ặâu ?
1. òẩng mπch chề 2. òẩng mπch 3. òẩng mπch nhã
4. Mao mπch
5. T‹nh mπch nhã
6. T‹nh mπch 7. T‹nh mπch chÒ mmHg
Că bổp quanh thành mπch Van(khi mẻ)
Van(khi ặ„ng) H≠Ìng
dflng m∏u ch∂y trong t‹nh mπch
- Huy’t ∏p trong t‹nh mπch r†t nhã mà m∏u v…n vÀn chuy”n ặ≠ểc qua t‹nh mπch v“ tim là nhÍ c∏c t∏c ặẩng chề y’u nào ?
II - V÷ sinh tim mπch
1. Côn b∂o vữ tim mπch tr∏nh c∏c t∏c nhân c„ hπi
- Khi tim ph∂i ặÀp nhanh hăn, gi∂ sˆ 150 nhfip/phÛt, mÁi chu k◊ co tim chÿ cfln 0,4s, thÍi gian tim co kho∂ng 0,25s và thÍi gian d∑n ặ” phÙc hÂi kho∂ng 0,15s.
N’u t◊nh trπng này kọo dài qu∏ lâu, că tim sœ suy kiữt dôn (bữnh suy tim) và tèi mẩt lÛc nào ặ„ sœ ngıng ặÀp hoàn toàn.
- C„ r†t nhi“u nguy™n nhân làm cho tim ph∂i tđng nhfip kh´ng mong muận và c„
hπi cho tim nh≠ :
+ Khi că th” c„ mẩt khuy’t tÀt nào ặ„ nh≠ van tim bfi hẻ hay hóp, mπch m∏u bfi x¨ c¯ng, phÊi bfi x¨...
+ Khi că th” bfi mẩt cÛ sậc nào ặ„ nh≠ sật cao, m†t m∏u hay m†t n≠èc nhi“u, qu∏ hÂi hÈp hay sÓ h∑i...
+ Khi sˆ dÙng c∏c ch†t k›ch th›ch (r≠ểu, thuậc l∏, h™r´in, ặ´ping, ...).
- CÚng c„ nhi“u nguy™n nhân làm tđng huy’t ∏p trong ặẩng mπch. Huy’t ∏p tđng lÛc ặôu c„ th” là k’t qu∂ nh†t thÍi cềa s˘ tÀp luyữn th” dÙc th” thao, cềa mẩt căn sật hay nh˜ng c∂m xÛc âm t›nh nh≠ s˘ t¯c giÀn... N’u t◊nh trπng này kọo dài dai dºng c„ th” sœ làm tấn th≠ăng c†u trÛc thành c∏c ặẩng mπch (lèp că
trăn hoπi tˆ, ph∏t tri”n m´ xă làm hóp lflng ặẩng mπch) và gây ra bữnh huy’t
∏p cao (huy’t ∏p tậi thi”u 90mmHg, huy’t ∏p tậi ặa > 140mmHg).
- Mẩt sậ virut, vi khuằn gây bữnh c„ kh∂ nđng ti’t ra c∏c ặẩc tậ c„ hπi cho tim, làm h≠ hπi màng tim, că tim hay van tim. V› dÙ : bữnh cÛm, th≠ăng hàn, bπch hôu, th†p khèp...
- C∏c m„n đn ch¯a nhi“u mẽ ặẩng vÀt cÚng c„ hπi cho hữ mπch.
ò“ ra c∏c biữn ph∏p b∂o vữ tr∏nh c∏c t∏c nhân c„ hπi cho tim, mπch.
2. Côn rÃn luyữn hữ tim mπch
B∂ng 18. Kh∂ nđng làm viữc cềa tim
C∏c chÿ sậ Trπng th∏i Ng≠Íi b◊nh th≠Íng VÀn ặẩng vi™n
Nhfip tim LÛc nghÿ ng¨i 75 40 - 60
(sậ lôn/phÛt) LÛc hoπt ặẩng 150 180 - 240 gổng s¯c
L≠ểng m∏u ặ≠ểc LÛc nghÿ ngăi 60 75 - 115
băm cềa mẩt LÛc hoπt ặẩng 90 180 - 210
ngđn tim (ml/lôn) gổng s¯c
C∏c h◊nh th¯c luyữn tÀp th” dÙc, th” thao th≠Íng xuy™n, vıa s¯c ặ“u c„ ˝ ngh‹a rÃn luyữn, làm tđng kh∂ nđng hoπt ặẩng cềa tim và hữ mπch. Nh˜ng ng≠Íi luyữn tÀp d≠ẽng sinh hay kh› c´ng cfln c„ bài tÀp xoa b„p ngoài da, tr˘c ti’p giÛp cho toàn bẩ hữ mπch (k” c∂ hữ bπch huy’t) ặ≠ểc l≠u th´ng tật.
ò“ ra c∏c biữn ph∏p rÃn luyữn tim và hữ mπch.
1. L˘c ặằy chề y’u giÛp m∏u tuôn hoàn li™n tÙc và theo mẩt chi“u trong hữ mπch ặ∑ ặ≠ểc tπo ra tı ặâu và nh≠ th’ nào ?
2. C∏c vÀn ặẩng vi™n th” thao luyữn tÀp lâu nđm th≠Íng c„ chÿ sậ nhfip tim/phÛt th≠a hăn ng≠Íi b◊nh th≠Íng. Chÿ sậ này là bao nhi™u và ặi“u ặ„ c„ ˝ ngh‹a g◊ ? C„ th”
gi∂i th›ch ặi“u này th’ nào khi sậ nhfip tim/phÛt ›t ặi mà nhu côu ´xi cềa că th”
v…n ặ≠ểc ặ∂m b∂o ?
3. N™u c∏c bi÷n ph∏p b∂o v÷ c¨ th” tr∏nh c∏c t∏c nh©n c„ hπi cho tim mπch.
4. N™u c∏c bi÷n ph∏p rÃn luy÷n h÷ tim mπch.
NguÂn gËc cuÈc thi chπy Marat´ng
Nđm 490 tr≠èc C´ng nguy™n, tπi làng Marat´ng trong vễng Attic, quân ặẩi Hi Lπp ặ∑ ặ∏nh tan quân xâm l≠ểc Ba T≠, mẩt ng≠Íi l›nh nhÀn lữnh chπy tı làng Marat´ng v“ thề ặ´ Aten ặ” b∏o tin chi’n thổng. Anh ặ∑ chπy mẩt mπch 42,195 km và ch’t ngay sau khi b∏o tin chi’n thổng, v◊ bfi kiữt s¯c. ò” kÿ niữm s˘ kiữn ặ∏ng nhè ặ„, tı 1896 ng≠Íi ta ặ∑ tấ ch¯c cuẩc thi chπy hêng nđm tı Marat´ng tèi Aten và v´ sậ vÀn ặẩng vi™n ặ∑ v≠ểt qua qu∑ng ặ≠Íng này an toàn vèi thÍi gian ngày càng rÛt ngổn (3 giÍ, rÂi 2 giÍ). ò„ là nhÍ h‰ ặ∑ t›ch c˘c luyữn tÀp th≠Íng xuy™n và b“n bÿ. R‚ ràng, nh˜ng tr∏i tim ặ≠ểc rÃn luyữn c„ kh∂ nđng hoπt ặẩng thÀt phi th≠Íng !
S˘ hoπt ặẩng phậi hểp c∏c thành phôn c†u tπo cềa tim và hữ
mπch tπo ra huy’t ∏p trong mπch - s¯c ặằy chề y’u giÛp m∏u tuôn hoàn li™n tÙc và theo mẩt chi“u trong hữ mπch.
Côn khổc phÙc và hπn ch’ c∏c nguy™n nhân làm tđng nhfip tim và huy’t ∏p kh´ng mong muËn, ti™m phflng c∏c b÷nh c„ hπi cho tim mπch, hπn ch’ ®n c∏c th¯c ®n c„ hπi cho tim mπch.
Côn rÃn luyữn tim mπch th≠Íng xuy™n, ặ“u ặ∆n, vıa s¯c bêng c∏c h◊nh th¯c th” dÙc, th” thao, xoa b„p.
C Câu hãi và bài tÀp
E Em c„ bi’t?