TH¡N KINH VÄ GIÉC QUAN
Bài 49 Că quan phân t›ch thfi gi∏c
I - C¨ quan ph©n t›ch
ChÛng ta nhÀn bi’t ặ≠ểc nh˜ng t∏c ặẩng cềa m´i tr≠Íng xung quanh cÚng nh≠
m‰i ặấi thay cềa m´i tr≠Íng b™n trong că th” là nhÍ c∏c că quan phân t›ch.
C¨ quan ph©n t›ch bao gÂm c∏c bÈ phÀn sau : Dây thôn kinh
S˘ tấn th≠ăng mẩt trong ba bẩ phÀn thuẩc mẩt că quan phân t›ch nào ặ„ sœ làm m†t c∂m gi∏c vÌi c∏c k›ch th›ch t≠¨ng ¯ng.
II - C¨ quan ph©n t›ch thfi gi∏c
Că quan phân t›ch thfi gi∏c gÂm c∏c t’ bào thÙ c∂m thfi gi∏ctrong màng l≠èi cềa côu mổt, dây thôn kinh thfi gi∏c (dây sậ II) và vễng thfi gi∏c ẻ thu˙ chằm.
1. C†u tπo cềa côu mổt
Quan s∏t h◊nh 49-1 và h◊nh 49-2 ặ” hoàn chÿnh th´ng tin sau v“ c†u tπo cềa mổt :
H◊nh 49-1. Côu mổt ph∂i trong hậc mổt H◊nh 49-2. Să ặÂ c†u tπo côu mổt (mổt tr∏i bấ ngang) C¨ quan
thÙ c∂m
BÈ phÀn ph©n t›ch ẻ trung ≠ăng (D…n truy“n h≠Ìng t©m)
Côu mổt nêm trong hậc mổt cềa x≠ăng s‰, ph›a ngoài ặ≠ểc b∂o vữ bẻi c∏c mi mổt, l´ng mày và l´ng mi nhÍ tuy’n lữ lu´n lu´n ti’t n≠èc mổt làm mổt kh´ng bfi kh´. Côu mổt vÀn ặẩng ặ≠ểc là nhÍ ...
Côu mổt gÂm 3 lèp : lèp ngoài cễng là ... c„ nhiữm vÙ b∂o vữ phôn trong cềa côu mổt. Ph›a tr≠èc cềa màng c¯ng là màng gi∏ctrong suật ặ”
∏nh s∏ng ặi qua vào trong côu mổt;
ti’p ặ’n là lèp ... c„ nhi“u mπch m∏u và c∏c t’ bào sổc tậ ặen tπo thành mẩt phflng tậi trong côu mổt (nh≠ phflng tậi cềa m∏y ∂nh); lèp trong cễng là..., trong ặ„ ch¯a..., bao gÂm 2 loπi : t’ bào n„n và t’ bào que (h◊nh 49-3).
2. C†u tπo cềa màng l≠èi
C∏c t’ bào n„n ti’p nhÀn c∏c k›ch th›ch ∏nh s∏ng mπnh và màu sổc. C∏c t’ bào que c„ kh∂ nđng ti’p nhÀn k›ch th›ch ∏nh s∏ng y’u giÛp ta nh◊n r‚ v“ ban ặ™m.
C∏c t’ bào n„n tÀp trung chề y’u ẻ ặi”m vàng(nêm tr™n trÙc mổt), càng xa ặi”m vàng sậ l≠ểng t’ bào n„n càng ›t và chề y’u là c∏c t’ bào que. M∆t kh∏c, ẻ ặi”m vàng mÁi t’ bào n„n li™n hữ vèi mẩt t’ bào thôn kinh thfi gi∏c qua mẩt t’ bào hai c˘c, nh≠ng nhi“u t’ bào que mèi li™n hữ ặ≠ểc vèi mẩt t’ bào thôn kinh thfi gi∏c.
Ch›nh v◊ vÀy khi muận quan s∏t mẩt vÀt cho r‚ ph∂i h≠èng trÙc mổt v“ ph›a vÀt quan s∏t ặ” ∂nh cềa vÀt hiữn tr™n ặi”m vàng.
Cfln ặi”m mễlà năi ặi ra cềa c∏c sểi trÙc c∏c t’ bào thôn kinh thfi gi∏c, kh´ng c„ t’ bào thÙ c∂m thfi gi∏c n™n n’u ∂nh cềa vÀt răi vào ặ„ sœ kh´ng nh◊n th†y g◊.
Nh≠ vÀy, s˘ phân t›ch h◊nh ∂nh cÚng x∂y ra ngay ẻ că quan thÙ c∂m.
V◊ sao ∂nh cềa vÀt hiữn tr™n ặi”m vàng lπi nh◊n r‚ nh†t ? 3. S˘ tπo ∂nh ẻ màng l≠èi
Ta nh◊n ặ≠ểc vÀt là do c∏c tia s∏ng ph∂n chi’u tı vÀt ặi vào tèi màng l≠èi qua mẩt hữ thậng m´i tr≠Íng trong suật gÂm màng gi∏c, thu˚ dfich, th” thu˚ tinh, dfich thu˚ tinh.
T’ bào thôn kinh thfi gi∏c (t’ bào hπch) T’ bào hai c˘c
H◊nh 49-3. Să ặ c†u tπo cềa màng l≠èi H≠èng ặi cềa
∏nh s∏ng
L≠ểng ∏nh s∏ng vào trong phflng tậi cềa côu mổt nhi“u hay ›t là nhÍ lÁ ặÂng tˆ ẻ mậng mổt (lflng ặen) d∑n rẩng hay co hóp (ặi“u ti’t ∏nh s∏ng).
NhÍ kh∂ nđng ặi“u ti’t cềa th” thu˚ tinh(nh≠ mẩt th†u k›nh hẩi tÙ) mà ta c„ th”
nh◊n r‚ vÀt ẻ xa cÚng nh≠ khi ti’n lπi gôn. VÀt càng gôn mổt, th” thu˚ tinh càng phÂng l™n ("cđng mổt mà nh◊n") ặ” nh◊n r‚.
H∑y theo d‚i k’t qu∂ cÒa c∏c th› nghi÷m sau (h◊nh 49- 4) :
- Vèi th†u k›nh hẩi tÙ 1, khi ặ∆t mẩt vÀt (chºng hπn cây n’n ặang ch∏y) ẻ vfi tr›
A và vfi tr› B.
- V…n ặ” vÀt ẻ vfi tr› B nh≠ng thay bêng th†u k›nh 2 c„ ặẩ cong lèn hăn.
H◊nh 49- 4. Să ặÂ th› nghiữm v“ s˘ ặi“u ti’t ặẩ cong (ặẩ hẩi tÙ) cềa th” thu˚ tinh
Qua c∏c k’t qu∂ cÒa th› nghi÷m tr™n, em c„ th” rÛt ra k’t luÀn g◊ v“ vai trfl cÒa th” thu˚ tinh trong côu mổt ?
Khi c∏c tia s∏ng ph∂n chi’u tı vÀt qua th” thu˚ tinh tèi màng l≠èi sœ t∏c ặẩng l™n c∏c t’ bào thÙ c∂m thfi gi∏c làm h≠ng ph†n c∏c t’ bào này và truy“n tèi t’ bào thôn kinh thfi gi∏c ; xu†t hiữn luÂng thôn kinh theo dây thôn kinh thfi gi∏c v“ vễng vã n∑o t≠ăng ¯ng ẻ thu˙ chằm cềa ặπi n∑o cho ta c∂m nhÀn v“ h◊nh ∂nh cềa vÀt.
1. M´ t∂ c†u tπo cềa côu mổt n„i chung và màng l≠èi n„i ri™ng.
2. H∑y quan s∏t ặÂng tˆ cềa bπn em khi d‰i và kh´ng d‰i ặÃn pin vào mổt.
3. Ti’n hành th› nghiữm sau :
- ò∆t 1 bÛt bi Thi™n Long c„ màu tr≠èc mổt, c∏ch mổt 25cm, em c„ ặ‰c ặ≠ểc ch˜ tr™n bÛt kh´ng ? C„ th†y r‚ màu kh´ng ?
- Chuy”n dôn bÛt sang ph∂i gi˜ nguy™n kho∂ng c∏ch nh≠ng mổt v…n h≠èng v“
ph›a tr≠èc. Em c„ th†y r‚ màu và ch˜ n˜a kh´ng ? H∑y gi∂i th›ch v◊ sao ?
- Màng l≠èi c„ kho∂ng 120 triữu t’ bào que và kho∂ng 7 triữu t’ bào n„n, trong khi ặ„ t’ bào thôn kinh thfi gi∏c chÿ c„ kho∂ng 1 triữu.
- NhÍ nh◊n bêng 2 mổt mà ta th†y ặ≠ểc h◊nh nấi. Em h∑y qu†n mẩt ậng nhã bêng gi†y, ặ≠Íng k›nh kho∂ng 2 - 2,5cm. Nh◊n bàn tay tr∏i ặ∆t c∏ch mổt 20cm bêng c∂ 2 mổt, nh≠ng mổt ph∂i nh◊n qua ậng gi†y, em sœ th†y ậng gi†y nh≠ xuy™n qua bàn tay.
Că quan phân t›ch bao gÂm 3 thành phôn : c∏c t’ bào thÙ c∂m (nêm trong că quan thÙ c∂m t≠ăng ¯ng), dây thôn kinh c∂m gi∏c và vễng vã n∑o t≠ăng ¯ng.
Că quan phân t›ch thfi gi∏c gÂm : màng l≠èi trong côu mổt, dây thôn kinh thfi gi∏c và vễng thfi gi∏c ẻ thu˙ chằm cềa vã n∑o.
Ta nh◊n ặ≠ểc là nhÍ c∏c tia s∏ng ph∂n chi’u tı vÀt tèi mổt ặi qua th” thu˚ tinh tèi màng l≠èi sœ k›ch th›ch c∏c t’ bào thÙ c∂m ẻ ặây và truy“n v“ trung ≠ăng, cho ta nhÀn bi’t v“ h◊nh dπng, ặẩ lèn và màu sổc cềa vÀt.
C Câu hãi và bài tÀp
E Em c„ bi’t?