Chương 1. THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT -QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI CỦA NHÀTHƠ TRẦN HÙNG
1.2. Quan niệm nghệ thuật về con người của nhà thơ Trần Hùng
1.2.1. Con người bản thể
Từ lâu, bản thể con người đã trở thành vấn đề cơ bản và sâu sắc nhất của mối quan hệ giữa văn học với hiện thực. Bản thể là một hữu thể độc lập và duy nhất luôn có sự hiện hữu của cả tâm thể lẫn hình thể. Văn học, trong tiến trình phát triển của nó, từ mối quan tâm trọng yếu là cuộc-sống-của- con-người chuyển đổi thành mối quan tâm trọng yếu là con-người-của- chính-con-người.
Thời đại mới đã cấp cho con người cái nhìn mới về thế giới xung quanh, về bản thân. Con người trong thơ mới khao khát khám phá bản thân, họ hay tự hỏi “Ta là ai?” , “Tôi là ai?”. Trước năm 1986, họ chính là con người cá thể, không có khả năng hòa nhập với cộng đồng, luôn cảm thấy cô đơn trước cộng đồng. Sau năm 1986, cũng vẫn là con người cô đơn nhưng họ không tách mình ra khỏi cộng đồng mà họ đối diện với chính mình, đó chính là con người bản thể đào sâu vào nội tâm cá nhân tự tại. Chính vì vậy thơ cách tân sau năm 1975, có xu hướng đi sâu vào cái bản thểvà coi con người như một tiểu vũ trụ cần khám phá.
Đi suốt chặng đường thơ của mình, Trần Hùng luôn tôn thờ vẻ đẹp đầu nguồn của thiên nhiên khởi nguyên trong “niềm trinh tĩnh vỡ òa”, mở đầu tập thơ “Thảm thắc” trong bài “Thời gian” thi sĩ đã viết:
“về đây những dấu chân lấm láp phù sa nắng hanh hao vườn chè vạt mía
qua thác cao bão nước niềm trinh tĩnh vỡ òa”
(thời gian)
Chính vẻ đẹp đầu nguồn nguyên sơ, trinh khiết đã khơi dòng cho mạch kiếm tìm, lối rẽ riêng cho Trần Hùng.“Thơ Trần Hùng là mạch nguồn phù sa chảy tươi nồng lắng xoáy” [12]. Chính vì tôn thờ những vẻ đẹp đầu nguồn ấy mà thơ Trần Hùng như một niềm đau khi vẻ đẹp ấy bị phá hủy. Thi sĩ đau đớn, cô đơn trước thực tại và tự mình đối diện với chính mình, tự đào sâu vào bản thể để khám phá hồn mình. Những lời thơ của Trần Hùng là tiếng nói của tác giả về kiếp người, phận người xuất phát từ những trải nghiệm của cuộc đời mình. Qua đó thi sĩ thể hiện những khao khát ước muốn của bản thân, những quan niệm về nhân sinh quan, thế giới quan. Nhà thơ luôn có sự đào sâu khám phá cõi riêng của tâm hồn trong mối giao hòa với sự bí ẩn của sự vật. Trong cõi riêng tâm hồn ấy luôn cháy lên ngọn lửa khát vọng cháy bỏng của tình yêu, chạm vào những điều sâu kín nhất trong bản thể con người:
“phút chốc muốn băng vườn khuya tìm đến nơi gương mặt người thấm đẫm ánh trăng nơi gương mặt lá thấm đẫm bóng tối nơi gương mặt đá lạnh như môi tôi tìm em trăng mang em đi rồi hạ huyền tiếng ong đêm thăm thẳm tiếng ong đêm cao vút”
(Hạ huyền)
Xuyên suốt thế giới thơ của Trần Hùng là tình yêu lứa đôi và một nỗi buồn thê thiết phận người, đó là một thế giới quá vô thường, mỏng manh đến bàng hoàng:
“Và thảm đêm trùm xuống triền miên trên ngực của người
và còn lại mỏng manh hương khói tro tàn dục vọng cuộc đời”
(khát vọng)
Cái buồn, cái cô đơn của thân phận con người vừa là tâm sự bản thể, vừa là nỗi ám ảnh của mọi kiếp người. Nó là sự phản ánh của hiện thực đời sống khách quan qua lăng kính tâm hồn của người nghệ sĩ:
“tôi buồn vì tôi, tôi buồn vì cuộc sống này và tôi yêu tôi, tôi yêu cuộc sống này
dù đôi lúc tôi là tấm bánh đa sũng nước
mỗi khi ban mai, tôi muốn ƣơm màu lá trong tôi
mỗi khi ban mai tôi muốn ƣơm màu dòng sông trong tôi tôi muốn tan ra miên man trong lá
muốn lá miên man trong nước”
(Ba giờ sáng)
Khao khát khám phá những bí mật sâu kín nhất trong con người mình.
Con người có khi lạnh lùng đạo mạo, có vẻ kiêu hùng nhưng bên trong nó là một kẻ yếu đuối đa mang:
“Chúa lòng lành ơi.
hôm nay - Xin Co mùa sáng chói
chúa có nghe thảm thiết đàn linh dương khi bầy sƣ tử săn đuổi đó chính là con người
hàng trăm con người gục ngã dưới mặt trời
bí mật của chúng con nơi nào chúa ơi
(Bí mật con người)
Những lời khẩn cầu với chúa, những nỗi đau tận trong thẳm sâu bản thể mỗi con người được cất lên thảm thiết.Như một sự cầu xin cứu vớt linh hồn khi đang đứng giữa ranh giới của sự sống và cái chết đang cận kề. Con người là vậy rồi có lúc “gục ngã dưới mặt trời” nhưng không lý giải được vì sao và vẫn âm thầm mải miết đi tìm kiếm bí mật của chính mình.
“…Người người người
bước vào ánh sáng vô biên bình yên
chóng mặt
những đoàn tàu cao tốc
những máy móc siêu chính xác
những thế hệ tế bào thần kinh căng sức nhằm tìm ra bí mật con người”
(Bí mật con người)
Thi sĩ luôn khao khát khám phá, khao khát kiếm tìm sử dụng những thiết bị hiện đại tân tiến nhất, huy động từng nơron thần kinh để khám phá ra những vỉa tầng sâu thẳm nhất của hồn mình. Đứng trước cuộc đời chông chênh, vô định thi sĩ luôn đau đáu một câu hỏi “ta là ai?” “ta từ đâu tới?”:
“Lũ chúng ta từ đâu tới từ đâu sinh ra
hai tay ngơ ngác
cơn lo toan chóng mặt làm sao nỗi khát vọng đau đớn làm sao những toan tính chất chứa tầng tầng tất cả để làm gì
hãy nói cho ta biết đi
có phải trăng cũng chỉ là đất đá thôi không?”
(Hỏi trăng)
Con người không thể tự quyết định sự ra đời của chính mình, Con người sinh ra để phải chịu bao nhiêu khổ đau. Những câu hỏi mãi là những bí ẩn, hỏi trăng mà cũng như tự hỏi chính mình mãi không lời đáp “Có phải trăng cũng chỉ là đất đá thôi không?”. Một câu hỏi ném vào hư không như một viên đá cuội ném xuống và mất hút giữa mặt hồ cuộc đời rộng thênh thang, có chăng chỉ hồi vọng những vòng sóng nhỏ lăn tăn một nỗi ngậm ngùi và suốt cuộc đời thi si mải miết, run rẩy kiếm tìm:
“trái tim- người là ai mà nhƣ chiếc gầu sòng
thì thụp tát về cánh đồng thân thể nuôi lên tơi bời ý nghĩ
nuôi lên mùa màng kiến thức (…)
nhịp đập cuối cùng rồi sẽ nhƣ thế nào”
(Trái tim)
Chiều sâu tri giác của trực giác tâm linh, vô thức giúp con người nhận ra những vẻ đẹp đầy quyến rũ, bí ẩn của thế giới mà một cái nhìn lý tính thông thường khó lòng đạt tới. Nó giúp con người lặn sâu xuống đáy bản thể để nhận ra sự tồn tại đích thực của mình giữa thế giới:
“sắc màu kêu gào tìm về thời gian dã man
về với mẩn mê hoang dại nhất khi màu đen chỉ là màu đen thôi”
(Một thoáng Dali)
Trần Hùng luôn canh cánh với cái nhìn thấu suốt cõi người.Con người từ lúc sinh ra đã phải đứng trước cơn lo toan chóng mặt, nỗi khát vọng đau đớn, những toan tính chất chứa tầng tầng… trước những thách thức nghiệt ngã của cuộc đời, cũng đớn đau, mệt mỏi rã rời:
“Chạm vào lƣỡi lam Bướm không bay nữa Nhì nhạch giữa hoa
Nắng nhỏ màu mười giờ.”
(Rã cánh)
Tâm hồn con người đôi lúc cũng mỏng manh như cánh bướm kia, chấp chới, vô định và khi chạm phải những lưỡi lam sắc cạnh của cuộc đời thì “nhì nhạch” trong đớn đau dù xung quanh nó được bao bọc bởi sự lung linh tươi đẹp huyền ảo của nắng và hoa. Trần Hùng luôn có những chiêm nghiệm sâu sắc về những đớn đau của cuộc đời, phận người. Ngòi bút của thi sĩ sắc lạnh, tinh tế đi vào khám phá từng tế bào, mạch máu, từng nhịp thở trong con người:
“Trong tôi sa mạc quay cuồng cát thiêu đốt ý nghĩ
mạch máu cát tắc nghẽn
tiếng đàn câm không nơi trú ngụ mắt cát mắt em không nơi trú ngụ”
(Trong cơn đau)
Những nhiễu loạn bên trong con người trước những đớn đau của cuộc đời, được tác giả phơi bày rất tỉ mỉ, tinh tế đến từng tế bào:
“Madonna hát bần bật ngực lò so chật căng thân thể cô
bí mật những cơn co giật
cô tiêm vào mạch máu con người madonna tơi bời
hổn hển chống chọi với tiết tấu.
(…) Thế giới
- Động mạch đứt.
(Madonna)
Hình ảnh nữ hoàng nhạc pop người Mỹ, trước dàn nhạc quay cuồng, ánh sáng huyền ảo của sân khấu, được tung hô bởi đám đông cuồng nhiệt.
Nhưng đâu ai biết được đằng sau ánh hào quang là cả một sự chiến đấu không mệt mỏi của từng tế bào trong cơ thể, cuối cùng “chỉ còn lại những mảng màu rã rời”.
Suốt cuộc đời mải miết kiếm tìm, cuối cùng thi sĩ ngẫm ra một triết lý nhân sinh sâu sắc, con người sinh ra từ cát bụi:
“Ầu ơ có hạt bụi hồng
nở ra thành giọt máu hồng là tôi […]
“ầu ơ có hạt bụi đường
nở ra thành giọt máu mường là tôi”
(ru cát bụi)
Và cát bụi lại trở về với cát bụi:
“giật mình tuổi cũng đã xa mà chƣa thật rõ là ta hay mình quyền uy rồi cũng phù vân
trở về cùng hạt bụi trần cùng nhau”
Con người trải qua biết bao thăng trầm bể dâu của cuộc đời đớn đau hay vinh quang thì cuối cùng cũng trở về với cát bụi. Cát bụi- Cuộc đời - Con người hòa lẫn vào nhau:
“một đêm đom đóm đầy trời một đêm cát bụi ôm tôi vào lòng”
Nhà thơ Mai Văn Phấn một trong những người bạn thơ của Trần Hùng lại có ý niệm hoàn toàn khác đó là: Con người liên tục được tái sinh, hồi sinh, được sinh ra từ những vẻ đẹp quanh mình:
đất mỡ màu quyện rạng đông dâng lên khuôn mặt dâng lên cỏ cây phồn thực bời bời
Những mùa tái sinh trổ đòng chín rục Sấm nổ vang trong lòng tay mầm hạt Vòng phù sa tươi ròng ấp ôm thớ đất
(Bài hát mùa màng)
Đây là một quan niệm nghệ thuật trái ngược với Trần Hùng: Vạn vật được sinh ra và lớn lên rồi cũng quay về với cát bụi, ranh giới của sự sống và cái chết quả là mong manh:
“Hạt bụi nằm im trong bóng tối con giun ru lời ứa nhựa vàng con cá lặng lẽ trong cát […]
ta đi những hạt bụi những hạt bụi bay, hạt bụi nằm im trong bóng tối
nhƣ cá ngậm cát lòng suối nào, ai nhƣ giun thức im miền đất nào.”
(Ru im)
Nhận thức rõ được điều này nên Trần Hùng buông bỏ được dễ dàng mọi quyền uy, danh lợi phù phiếm của cuộc đời, cuối cùng thi sĩ cũng chọn cho
mình lối đi nhẹ nhàng chìm vào giấc thụy miên vĩnh hằng:
“tôi đi tôi đi tôi đi
nhẹ- nhàng -như -cánh -bướm tìm về giấc thụy miên vĩnh viễn.
(Thảm thắc)
Bằng cái nhìn trực diện thi sĩ không trốn tránh và sợ hãi trước cánh cửa vô thường Sinh - Lão - Bệnh - Tử, mà ví cái chết rất đẹp nhẹ nhàng như cánh bướm và bay vào giấc mơ vĩnh hằng.
Như vậy, qua những sáng tác của Trần Hùng đã cho ta thấy được con người trong thơ Trần Hùng là con người bản thể, tự đào sâu khám phá nội tâm cá nhân, tự mình đối diện với hồn mình trong nỗi cô đơn cố hữu của kiếp người.