Chương 1. THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT -QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI CỦA NHÀTHƠ TRẦN HÙNG
1.2. Quan niệm nghệ thuật về con người của nhà thơ Trần Hùng
1.2.2. Con người khát khao sẻ chia
Trần Hùng là một người con phải sống xa quê, lập nghiệp ở đất khách quê người nên trong lòng luôn chất chứa nỗi nhớ khắc khoải, day dứt khôn nguôi về quê hương.Trần Hùng tôn thờ cái đẹp đầu nguồn trinh khiết, vẹn nguyên và khi vẻ đẹp ấy bị phá vỡ thi sĩ không khỏi đau đớn, thảng thốt, tiếc nuối, xót xa, luôn khao khát níu kéo, khôi phục lại vẻ đẹp “trinh tĩnh”, nguyên sơ ấy. Thơ Trần Hùng là tiếng gọi về nguồn, với những hoài niệm về quá khứ, những hình ảnh tươi đẹp của vùng đồng bằng Sông Hồng, những ước mơ, khát khao của tác giả được trở về với cố hương, nỗi nhớ quê hương da diết, mãnh liệt luôn hiện hữu giữa hai bờ hư thực trong những giấc “mơ quê.”
“Ừ nhỉ, không phải con trâu của ta không phải bó lạt của ta
không phải lưới hái của ta
con trâu của ta sứt mũi lưới hái của ta mẻ răng
bó lạt mạ làm bằng dây chuối (…)
ừ nhỉ? Không phải cánh đồng của ta không phải dòng sông của ta
không phải đống dấm của ta…
dòng sông của ta ngày sũng nắng đêm sũng trăng vó buông nước đục cánh đồng của ta rạ rơm làm mật
đống dấm của ta ủ nồi cá kho thơm mùi rƣợu lức…”
(mơ quê)
Những cơn mơ đã đưa nhà thơ trở về tắm trong không khí thiết tha nồng ấm của quê hương, về miền quê nơi đã sinh ra và lớn lên với tuổi thơ gắn bó với những gì thân thuộc nhất: Con trâu, bó lạt, lưới hái, cánh đồng…Những trò chơi của tuổi thơ bỗng vụt hiện. Nhà thơ cứ mải miết tìm kiếm những kỉ niệm thời thơ ấu:
“Tiếng dạ đề ta đâu sách đèn ta đâu”
(Mơ quê) (…)
“giờ chim đã xa mây đã xa, nước im
Những hòn sỏi chơi ô ăn quan, những que bàn chuyền, Những con quay gỗ nằm đâu, chỉ cánh đồng làng mới biết”
(Gọi nguồn)
Thi sĩ đang say sưa lượm lặt lại những kí ức, đang được sống với quê hương thì tất cả lại vụt biến mất:
“mƣa rơi cổ áo-
giật mình
cơn mơ đi qua”
(Mơ quê)
Xa quê, nhớ quê, có quê mà lại lạc quê nên con người trong thơ Trần Hùng luôn buồn, cô đơn, luôn khát khao níu giữ, phục nguyên cái đẹp của cội nguồn. Thi sĩ gọi về kí ức, với tình mẫu tử thiêng liêng:
“mẹ
xa một ngàn cây số
con đang nói cùng mẹ đây con quỳ xuống tắt đèn
con nhắm mắt cho tối thêm lần nữa mẹ ơi quay lại với con
mẹ đứng trước bàn thờ rồi tới ngồi bên lửa
để đun cho nồi nước nóng lên
rồi lại đun cho nóng lên ngoài hiên những bông lửa trên trời đỏ rực mẹ còn chợt nhận ra mình còn nhiều đứa con chúng ra đi đã lâu mà không về
sao lại nhƣ thế nhỉ?
mẹ ơi
giao thừa rồi
con quỳ xin mẹ đây
xin mẹ uống một liều thuốc ngủ rồi nằm xuống- nhẹ nhàng thôi thanh thản cho đến sớm mai
sẽ trở dậy thắp hương mẹ nhé (Giao thừa)
Đây là bài thơ “giao thừa” được Trần Hùng viết vào năm 1989, bài thơ đã khắc họa hình ảnh người mẹ với những mất mát thiếu vắng những đứa con của mình, đặc biệt là trong thời khắc thiêng liêng của đêm giao thừa thì sự thiếu vắng ấy lại càng trào dâng đến cực điểm hơn bao giờ hết.Trong đêm giao thừa lạnh lẽo, người mẹ ngồi đó chờ mong những đứa con xa của mình
“chúng ra đi đã lâu mà không về, sao lại nhƣ thế nhỉ ? . Trong đêm lạnh lẽo mẹ bồn chồn, thấp thỏm, không yên, mẹ đứng trước bàn thờ, rồi lại ngồi bên lửa “để đun nồi nước nóng lên, rồi lại đun cho nóng lên” mẹ cứ khoắc khoải, cứ hi vọng, ngóng trông một giây phút nào đó các con sẽ trở về…Từng cử chỉ, bước đi của mẹ như chạm vào trái tim của người con, quặn thắt, đau đớn trước sự hy sinh lớn lao của mẹ không gì có thể bù đắp nổi. Với sự đồng cảm với Trần Hùng, nhà thơ Dương Kiều Minh đã viết:
“Bài thơ Giao thừa của nhà thơ Trần Hùng đã dựng lên tƣợng đài của sự vĩnh hằng. Tượng đài của sự hy sinh cao cả vô bờ bến của người mẹ. Con người với sự hy sinh cho lý tưởng của mình, là phẩm chất cao quý bậc nhất mà loài người đã kết tinh được và truyền nối cho các thế hệ kế tiếp. Đó là bài ca mãi mãi thuộc về vĩnh hằng.” [50]
Bên cạnh tình mẫu tử thiêng liêng là tình phụ tử được thể hiện qua nỗi nhớ của người cha dành cho đứa con xa của mình trong lễ tết trung thu:
“Trung thu
áp thấp về đêm Hà Nội
cha nhƣ ông trăng trên màn trời con đang làm gì con ơi
chiếc đèn ông sao trung thu năm ngoái vẫn nằm trên giá sách đầy bụi
hay con đang ngồi ôm (…)
và con sẽ tin
cha trở về cho con đêm trung thu khác một đêm trăng xà cừ tíu tít
những dấu chân bé bỏng của con.
(Nhớ con)
Bài thơ là lời thủ thỉ tâm tình của người cha dành cho con, khi trong lễ tết trung thu, không được ở bên các con, nhưng lúc nào là trái tim yêu thương vô bờ bến cũng hướng về các con, Cha âm thầm, lặng lẽ như chiếc bóng theo sát cuộc đời con và che chở con bằng bóng râm mát dịu của đời mình. Bằng những lời thơ hay và và vô cùng xúc động Trần Hùng đã có những cảm nhận tinh tế về tình phụ tử -Tình phụ tử đó chính là một trong những thứ tình cảm thiêng liêng nhất trong cõi đời này. Đó là một thứ tình yêu thiêng liêng, cao cả, mênh mông sâu xa như biển thẳm không bờ. Tình cha là như thế đó, thật thâm trầm và sâu thẳm mặn mà, nếu chúng ta không có cái nhìn tinh tế và cảm nhận sâu sắc thì không dễ gì thấy được tấm lòng cha.
Khát khao yêu thương, khát khao sẻ chia, Trần Hùng luôn dành những tình cảm chân thành nhất cho những người bạn của mình:
“Bạn ơi
khi viết bài thơ này suối âm thầm chảy lá âm thầm trôi có một con người âm thầm nhớ (…)
(Gọi bạn)
Dù trong bất cứ hoàn cảnh nào trái tim thi sĩ luôn có các bạn ở bên. Sự khao khát như tiếng lòng đắm say, bất cứ giây phút nào thi sĩ vẫn luôn trăn trở, chiêm nghiệm suy tư nghĩ về các bạn của mình, ngay cả lúc “ba giờ sáng”
trong trạng thái lúc tỉnh, lúc say:
“rồi sẽ ra sao khi cát bụi cuộc đời này thêm vào lòng tay tôi, thêm vào lòng tay bạn thuộc về thân thể tôi, thuộc về thân thể bạn non tơ rồi sẽ ra sao, cằn trơ rồi sẽ ra sao (…)
nhƣng rồi tôi sẽ ra đi, bạn ơi đừng trách giận tôi và các bạn vẫn luôn bên tôi vẫn trong tôi
(Ba giờ sáng)
Con người trong thơ Trần Hùng là vậy, luôn thèm khát sẻ chia, luôn nâng niu trân trọng, sẻ chia niềm chân thực trước biến cố của số phận, cho dù đó là cái chết không bình thường:
“Tôi không ngạc nhiên cách anh chết một đường dao lam
máu dịu dàng
lắng nghe lời máu từ biệt là kiệt cùng khám phá phải không
người đọc thời gian lặng lẽ và tinh không nào cần sự cảm thông thương tiếc
nhưng đây là máu chứ không phải là nước đồng hồ hồng cầu có bao nhiêu giọt
mỗi giọt đau một đời và thơ đến rồi
những lời thơ oan nghiệt…
(Nghe máu)
Trước cái chết của một người bạn, Trần Hùng dường như rất thấu hiểu và có một sự đồng cảm sâu sắc. Ông không ngạc nhiên về cách bạn chết, không coi đó là cái chết oan nghiệt bằng cách tự tử là đáng trách, lên án mà Ông lại dành cho bạn mình sự cảm thông qua ngôn từ bình dị. Nỗi đau của bạn cũng như nỗi đau trên cơ thể mình, coi bạn như chính mình, anh đã quá thấu hiểu bạn của mình. Nỗi đau, những giọt nước mắt lặn vào sâu thẳm tận đáy tâm hồn, bởi máu chứ không phải nước mắt “mỗi giọt một lời đau”.
Không chỉ vậy, nỗi đau của thi sĩ còn dành cho những con người xa lạ không quen biết - Những thân phận bất hạnh trong đời người đau khổ:
Đó là một người mắc bệnh tâm thần:
Người đàn ông kia ghánh nặng nào khiến người kêu cầu khiến người xua đuổi (…)
ha ha
họ thua ta rồi máu máu mắt mắt nụ cười bay bay ” (…)
(Tự thoại kẻ tâm thần)
Lòng trắc ẩn, sự cảm thông chia sẻ của thi sĩ thật lớn lao biết nhường nào.Thế giới của những người tâm thần hiện lên thật đẹp, dưới ánh sáng của kí ức và tình yêu thương che chở của những người thân. Họ không hề lạc lõng, cô đơn trong thế giới này bởi còn có những trái tim đồng cảm, yêu thương chia sẻ như Trần Hùng. “Sự cảm thông, chia sẻ, tình yêu thương của con người là một thứ nước thiêng như thứ nước từ bình nước “cam lồ” của
Đức „‟Bồ tát quán tự tại "rưới xuống tình đồng loại, làm sự sống hồi sinh, tỏa hương ngào ngạt[…] Ánh sáng huyền linh trong thế giới đời sống tinh thần của người mắc bệnh tâm thần, lần đầu tiên được nhà thơ Trần Hùng mở ra như một sự khải thị trong tình thương yêu, cảm thông chia sẻ tột cùng.”[50].
Đúng là không có gì đẹp hơn tình cảm yêu thương, sẻ chia giữa con người với nhau. Và nếu như thế giới không có tình yêu thương thì nhân loại sẽ biến thành sa mạc cằn cỗi từ lâu.
Trần Hùng còn rung động trước một em bé câm đang xuống núi trong ráng chiều với gánh củi trên lưng:
“Em gái ơi
sao em không nói
đôi mắt to cháy nắng thế kia vai nhỏ gầy mồ hôi đầm đìa đường quen về
sao em còn vấp
bước sau em lòng tôi se sắt anh gánh hộ củi rồi
em còn khóc làm chi”
(Bé câm)
Dường như nhà thơ đã thấu hiểu hết mọi nỗi buồn của nhân gian, cảm nhận được nỗi đau hơn chính người bị đau nên mới có thể “buồn se sắt” trước hình ảnh một em bé. Hiểu được từng tiếng khóc của em, thi sĩ lặng lẽ cảm thông và chia sẻ “Anh ghánh hộ củi rồi/ em còn khóc làm chi”. Thơ Trần Hùng luôn len lỏi rất sâu vào phận người kiếp người bề sâu bên trong nội tại cá nhân. Và cứ thế thi sĩ lại trăn trở dõi theo đến từng động thái, cử chỉ dù là nhỏ nhất cũng làm ông phải suy tư:
“Những người đàn bà không rõ mặt
đêm nằm xoay lƣng về phía nào những đứa trẻ không rõ mặt đêm gác chân về phía nào
những người đàn ông không rõ mặt đêm thở dài về đâu”
(Không đề)
Những người đàn bà, những đứa trẻ, những người đàn ông…mỗi một cá thể, một số phận, một kiếp người cứ xuất hiện trở đi trở lại trong nỗi lo âu thường trực của thi sĩ. ô Trần Hựng, với con tim luụn đốt mỡnh, luụn mở với đa chiều, đa tầng, đa thanh trước những mối quan tâm, trước tình yêu, trước tỡnh người, trước nhõn tỡnh thế thỏi ằ[12]
Mỗi thời đại có một quan niệm khác nhau về con người. Bởi quan niệm nghệ thuật về con người mang tính lịch sử và là sản phẩm văn hóa tư tưởng của thời đại. Mỗi nhà thơ luôn tìm cho mình một cách thể hiện cái đẹp về con người. Với những nhà thơ chân chính, họ không dễ dàng chấp nhận sự sao chép hay cứng nhắc trong tính khuôn mẫu. Nghệ thuật là một loại hình lao động sáng tạo, nó là sự phản ánh về dấu ấn sáng tạo của người nghệ sỹ.
Người nghệ sĩ càng sáng tạo trong sáng tác của mình thì tác phẩm của họ càng trở nên có giá trị. Mỗi một tác phẩm văn học có giá trị giống như những ngọn đèn sáng bất diệt.
Đọc các sáng tác của Trần Hùng đã cho chúng ta thấy được quan niệm nghệ thuật về con người của ông đã thực sự thấm nhuần trong từng trang viết.
Con người trong thơ Trần Hùng thống nhất về cả tâm thể lẫn hình thể, mang đậm vẻ đẹp của đời sống tâm hồn. Đó là vẻ đẹp của tình thương yêu, sự cảm thông chia sẻ giữa người với người. Quan niệm nghệ thuật về con người của Trần Hùng theo tôi là sâu sắc và mới mẻ. Quan niệm ấy của ông đã in dấu trong từng nhân vật, thấm nhuần trong từng trang viết, và đó là điều làm nên bản sắc Trần Hùng - Một tài năng đã nhẹ nhàng, kín đáo, lặng lẽ góp phần
làm phong phú nền thơ ca đương đại nước nhà.Nghiên cứu quan niệm nghệ thuật về con người của Trần Hùng sẽ góp phần giúp chúng ta cảm thụ sâu sắc hơn về thi phẩm của ông.
Tiểu kết
Trần Hùng là nhà thơ đương đại, trưởng thành sau cuộc kháng chiến chống Mỹ. Thơ Trần Hùng thể hiện tư tưởng, tình cảm, phong cách và tài năng nghệ thuật của mình. Đọc thơ ông ta thấy được hệ thống quan niệm nghệ thuật riêng của ông. Đó là quan nghệ thuật về con người, nó được xem như là kim chỉ nam chi phối hành trình nghệ thuật của ông. Con người trong thơ trần Hùng là con người bản thể có sự thống nhất về linh hồn và thể xác, con người với khát khao sẻ chia mãnh liệt. Hầu hết những bài thơ của Trần Hùng đều là sự đào sâu khám phá cõi riêng của tâm hồn trong mối giao hòa với sự bí ẩn của sự vật. Hành trình tìm kiếm chính mình với những ám ảnh, day dứt trong tâm hồn trước những nghịch cảnh trớ trêu của cuộc đời. Thơ ông luôn chứa đựng những quan niệm về nhân sinh quan, thế giới quan của một nhà thơ mang bên mình ghánh nặng cuộc đời. Con người trong thơ ông luôn mang một vẻ đẹp tâm hồn của tình yêu chia sẻ giữa người với người. Giữ thơ và con người thi sĩ luôn có sự gắn kết với nhau trong một thực thể thống nhất, thơ cũng chính là cuộc đời ông. Đúng như lời nhận xét của Kim Chuông: “Trần Hùng, nhà thơ của vía hồn, đam mê, thương cảm (…). Hồn thơ mong manh kia dễ run rẩy, dễ thấm loang, dễ làm nên xao xuyến.” [12]
Chương 2
HỆ THỐNG HÌNH TƢỢNG TRONG THƠ TRẦN HÙNG
Thế giới nghệ thuật thơ Trần Hùng là một chỉnh thể thống nhất bao gồm các thành tố cấu trúc và quy luật vận động nội tại, thể hiện quá trình cái tôi nhà thơ nội cảm hóa thế giới khách quan bằng tưởng tượng, sáng tạo. Từ góc độ thi pháp, luận văn tập trung tìm hiểu thế giới nghệ thuật thơ Trần Hùng ở hai phương diện: Hình tượng cái tôi và hình tượng thế giới.
2.1. Hình tƣợng cái tôi trữ tình
Cái tôi là biểu hiện của ý thức về con người cá nhân, là sự tự nhận thức của con người về tư cách, nhân phẩm hoặc giá trị của chính mình trong xã hội. Mỗi nhà thơ khi sáng tạo đều thể hiện sự nhận thức của bản thân về cuộc sống hiện thực và nhu cầu bộc lộ cảm xúc của cá nhân giữa cuộc đời. Hình tượng cái tôi được xây dựng khi nhà thơ tự ý thức đầy đủ về cá tính năng lực sáng tạo và con đường nghệ thuật của mình. Có thể, tìm hiểu hình tượng cái tôi ở nhiều cấp độ: bài thơ, tập thơ, nhà thơ, thời đại. Tuy nhiên trong phạm vi của luận văn, chúng tôi nghiên cứu hình tượng cái tôi ở cấp độ nhà thơ thể hiện qua các sáng tác cụ thể. Ở cấp độ này, hình tượng cái tôi là một kiểu nhân vật trong tác phẩm văn học. Nó là kết quả của sự khái quát hiện thực, thể hiện cái nhìn của tác giả và gợi lên ở người đọc quan niệm, nhận thức sinh động về con người và cuộc sống.
Qua thực tế khảo sát văn bản thơ, chúng tôi nhận thấy hình tượng cái tôi trong thơ Trần Hùng có những đặc điểm nổi bật sau đây:
- Cái tôi trinh khiết của tâm hồn trong trắng trẻ trung.
- Cái tôi cô đơn, chơi vơi trong cuộc sống vô thường - Cái tôi si tình.
2.1.1. Cái tôi trinh khiết của tâm hồn trong trắng trẻ trung
Với Trần Hùng thơ ca không phải “nghề” mà là cái “nghiệp” vận vào ông, hoạt động trong một lĩnh vực chẳng liên quan gì đến thơ ca nghệ thuật, thơ ca như một cứu cánh cho tâm hồn con người, đặc biệt là con người trong cuộc sống hiện đại giữa bao ồn ào phức tạp, áp lực của công việc, cuộc sống.
Thơ như người bạn tri âm, tri kỉ để nhà thơ dốc bầu tâm sự những gì sâu kín nhất trong lòng mình, thơ chính là tiếng nói của tâm hồn, là nơi thi sĩ gửi niềm trắc ẩn, làm thơ khác nào tìm người tri kỉ với nhà thơ Trần Hùng hành trình sáng tạo thơ ca cũng chính là hành trình tìm kiếm người tri kỉ. Hiểu được những vần thơ cũng như hiểu được nỗi niềm sâu kín nhất trong lòng thi sĩ. Với Trần Hùng làm thơ như một sự giải thoát chính mình, thơ chính là một lời tự thú, là sự thăng hoa của tâm hồn, tất cả những gì cất giấu trong lòng vỡ òa, trào ra thành thơ. Thơ chính là nơi con người hướng đến để thể hiện, để thanh lọc tâm hồn và hoàn thiện nhân cách của mình.
Chính vì vậy cái tôi của Trần Hùng luôn tìm về vẻ đẹp đầu nguồn trong một thế giới trong lành, trinh khiết. Thi sĩ tìm vềvới những kí ức trong veo của tuổi thơ trong “niềm trinh tĩnh vỡ òa”:
“ngày ấy
ve không miên man nhƣ bây giờ
vẫn còn khoảng trống cho tiếng gióng cửa -trâu về chuồng
tiếng quạt muỗi của mẹ ta mỗi tối tiếng của những cánh dơi
ngày ấy- lâu rồi
ta xa em nhƣ con trai xa mẹ
em âm thầm lau nước mắt cho ta”
(thời gian)