Giáo trình giáo dục học quân sự (2011)

Để đáp ứng yêu cầu đào tạo, bồi dưỡng giảng viên các nhà trường quân sự, Tổng cục Chính trị chỉ đạo, tổ chức nghiên cứu biên soạn và xuất bản giáo trình Giáo dục học quân sự để giảng dạy trong các lớp đào tạo, bồi dưỡng giảng viên các nhà trường quân sự; làm tài liệu tham khảo cho đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục, đào tạo và các đối tượng khác. Giáo trình Giáo dục học quân sự là một công trình khoa học của tập thể tác giả mà nòng cốt là giảng viên khoa Sư phạm quân sự, Học viện Chính trị do Đại tá, Phó giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Tuấn chủ biên. Nội dung giáo trình gồm 4 phần, 20 chương đề cập những vấn đề chung của giáo dục học quân sự, lý luận dạy học, lý luận giáo dục và một số vấn đề về quản lý giáo dục trong nhà trường quân sự. Giáo trình được biên soạn dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa MácLênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quán triệt các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục. Giáo trình được xuất bản lần này đã bổ sung thêm những vấn đề phát triển mới của lý luận dạy học và những nội dung về quản lý giáo dục. Cấu trúc của giáo trình được sắp xếp theo lôgic của chương trình đào tạo hiện hành. Nội dung trong các chương đã khắc phục triệt để sự trùng lặp, bổ sung những thành tựu mới nhất của khoa học giáo dục, tiếp thu và phản ánh tri thức của các bộ môn khoa học liên quan, nhất là các vấn đề về quân sự, quốc phòng trong tình hình mới. Tập thể tác giả đã có nhiều cố gắng, nhưng trong quá trình biên soạn khó tránh khỏi những khiếm khuyết. Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến chân thành của các nhà khoa học cùng đông đảo bạn đọc trong và ngoài quân đội.

QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM

TỔNG CỤC CHÍNH TRỊ

Gi¸o tr×nh

GIÁO DỤC HỌC QUÂN SỰ

(Dùng cho đào tạo giảng viên KHXH-NV nhà trường quân sự)

NHÀ XUẤT BẢN QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN

HÀ NỘI - 2011

Ban biên soạn

1 Đại tá, PGS TS Trần Đình Tuấn - Chủ biên,

Chương 1, 2, 4, 10

2 Trung tá, TS Nguyễn Bá Hùng - Chương 8, 14, 17

3 Đại tá, PGS.TS Mai Văn Hoá - Chương 18, 20

4 Đại tá, PGS.TS Nguyễn Văn Phán - Chương 5, 6

5 Đại tá, TS Phạm Minh Thụ - Chương 3, 15, 19

6 Đại tá, ThS Nguyễn Hữu Các - Chương 7, 9, 16

7 Đại tá, ThS Phạm Văn Hồng - Chương 11, 12, 13

Chương 2

2.1

2.2

2.3

Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh

về giáo dục và giáo dục quân sự

Quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam về giáo dục

Tư tưởng Hồ Chí Minh về huấn luyện, giáo dục quân nhân Vận dụng quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, đào tạo cán bộ quân đội trong tình hình mới

19 19 23 26

Chương 3

3.1

3.2

3.3.

Quá trình sư phạm trong nhà trường quân sự

Đặc trưng cơ bản của quá trình sư phạm trong nhà trường quân sự Cấu trúc của quá trình sư phạm nhà trường quân sự

Quy luật của quá trình sư phạm trong nhà trường quân sự

31 31 34 35

Quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

Bản chất quá trình dạy học trong nhà trường quân sự Cấu trúc quá trình dạy học trong nhà trường quân sự Quy luật của quá trình dạy học trong nhà trường quân sự Động lực, lô gíc của quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

39 39 43 45 48

55 55 58 62

Nội dung dạy học trong nhà trường quân sự

Khái niệm nội dung dạy học trong nhà trường quân sự Cấu trúc nội dung dạy học trong nhà trường quân sự Văn bản thể hiện nội dung dạy học trong nhà trường quân sự Phương hướng xây dựng, hoàn thiện nội dung dạy học ở nhà trường quân sự

69 69 70 75 78

Chương 7

7.1.

7.2

Nguyên tắc dạy học trong nhà trường quân sự

Khái quát chung về nguyên tắc dạy học trong nhà trường quân sự Các nguyên tắc dạy học trong nhà trường quân sự

83 83 84

Chương 8

8.1.

8.2

Phương pháp dạy học trong nhà trường quân sự

Khái quát chung về phương pháp dạy học Các nhóm phương pháp dạy học trong nhà trường quân sự

97 97 99

Phương tiện kỹ thuật dạy học trong nhà trường quân sự

Quan niệm chung về phương tiện kỹ thuật dạy học Phân loại các phương tiện kỹ thuật dạy học

Sử dụng máy tính trong dạy học ở nhà trường quân sự Những yêu cầu chung khi lựa chọn, sử dụng phương tiện kỹ thuật dạy học trong nhà trường quân sự

115 115 120 123 125

Chương 10

10.1.

10.2

Hình thức tổ chức dạy học trong nhà trường quân sự

Quan niệm chung về hình thức tổ chức dạy học Một số hình thức tổ chức dạy học ở nhà trường quân sự

129 129 134

Chương 12

12.1.

12.2

Nguyên tắc giáo dục trong nhà trường quân sự

Khái quát chung về nguyên tắc giáo dục trong nhà trường quân sự Nội dung và yêu cầu cơ bản của các nguyên tắc giáo dục

157 157 158

Nhiệm vụ, nội dung giáo dục trong nhà trường quân sự

Giáo dục chính trị - tư tưởng cho học viên Giáo dục phẩm chất nghề nghiệp quân sự cho học viên Giáo dục đạo đức cho học viên

Giáo dục kỷ luật quân sự cho học viên Giáo dục thẩm mỹ và văn hoá quân sự cho học viên Giáo dục thể chất cho học viên

Những vấn đề phát triển mới của nội dung giáo dục hiện nay

171 171 173 176 179 182 185 187

Chương 14

14.1.

14.2

Phương pháp giáo dục trong nhà trường quân sự

Khái niệm và phân loại phương pháp giáo dục Các phương pháp giáo dục

189 189 190

Chương 15

15.1.

15.2

15.3

Hình thức tổ chức giáo dục trong nhà trường quân sự

Khái niệm, đặc điểm và phân loại các hình thức tổ chức giáo dục trong nhà trường quân sự

Các hình thức tổ chức giáo dục học viên trong nhà trường quân sự Yêu cầu chung khi lựa chọn, sử dụng hình thức tổ chức giáo dục học viên trong nhà trường quân sự

205 205 207 213

Chương 16

16.1.

16.2

16.3

Tự giáo dục của học viên trong nhà trường quân sự

Bản chất và đặc điểm tự giáo dục của học viên trong nhà trường Các nhân tố quy định tự giáo dục của học viên trong nhà trường quân sự

Tổ chức và điều khiển quá trình tự giáo dục của học viên trong nhà trường quân sự

215 215 219 222

Quản lý giáo dục trong nhà trường quân sự

Những vấn đề chung về quản lý giáo dục trong nhà trường quân sự Nguyên tắc quản lý nhà trường quân sự

Nội dung quản lý giáo dục trong nhà trường quân sự Phương pháp quản lý giáo dục trong nhà trường quân sự

229 229 232 236 245

Chương 18

18.1.

18.2

18.3

Tổ chức điều hành hoạt động giáo dục, đào tạo trong nhà trường quân sự

Xây dựng và tổ chức thực hiện chương trình đào tạo trong nhà trường quân sự

Xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch đào tạo trong nhà trường quân sự

Tổ chức điều hành huấn luyện trong nhà trường quân sự

249 249 252 256

Chương 19

19.1

19.2

19.3

Xây dựng môi trường giáo dục trong nhà trường quân sự

Quan niệm chung về môi trường giáo dục ở nhà trường quân sự Nội dung xây dựng môi trường giáo dục ở nhà trường quân sự Biện pháp xây dựng môi trường giáo dục ở nhà trường quân sự

261 261 263 265

Xây dựng khoa giáo viên trong nhà trường quân sự

Tổ chức khoa giáo viên trong nhà trường quân sự Chức năng, nhiệm vụ của khoa giáo viên trong nhà trường quân sự Các hoạt động cơ bản của khoa giáo viên trong nhà trường quân sự Xây dựng khoa giáo viên trong nhà trường quân sự

277 277 278 280 283

LỜI NÓI ĐẦU

Để đáp ứng yêu cầu đào tạo, bồi dưỡng giảng viên các nhà trường quân

sự, Tổng cục Chính trị chỉ đạo, tổ chức nghiên cứu biên soạn và xuất bản giáotrình Giáo dục học quân sự để giảng dạy trong các lớp đào tạo, bồi dưỡng giảngviên các nhà trường quân sự; làm tài liệu tham khảo cho đội ngũ cán bộ quản lýgiáo dục, đào tạo và các đối tượng khác

Giáo trình Giáo dục học quân sự là một công trình khoa học của tập thểtác giả mà nòng cốt là giảng viên khoa Sư phạm quân sự, Học viện Chính trị doĐại tá, Phó giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Tuấn chủ biên

Nội dung giáo trình gồm 4 phần, 20 chương đề cập những vấn đề chungcủa giáo dục học quân sự, lý luận dạy học, lý luận giáo dục và một số vấn đề vềquản lý giáo dục trong nhà trường quân sự

Giáo trình được biên soạn dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩaMác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quán triệt các quan điểm của Đảng Cộngsản Việt Nam về giáo dục Giáo trình được xuất bản lần này đã bổ sung thêmnhững vấn đề phát triển mới của lý luận dạy học và những nội dung về quản lýgiáo dục Cấu trúc của giáo trình được sắp xếp theo lôgic của chương trình đàotạo hiện hành Nội dung trong các chương đã khắc phục triệt để sự trùng lặp, bổsung những thành tựu mới nhất của khoa học giáo dục, tiếp thu và phản ánh trithức của các bộ môn khoa học liên quan, nhất là các vấn đề về quân sự, quốcphòng trong tình hình mới

Tập thể tác giả đã có nhiều cố gắng, nhưng trong quá trình biên soạn khótránh khỏi những khiếm khuyết Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến chânthành của các nhà khoa học cùng đông đảo bạn đọc trong và ngoài quân đội

TỔNG CỤC CHÍNH TRỊ

Chương 1 ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM VỤ, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

CỦA GIÁO DỤC HỌC QUÂN SỰ 1.1 Đối tượng, nhiệm vụ và những khái niệm cơ bản của giáo dục học quân sự

1.1.1 Đối tượng nghiên cứu của giáo dục học quân sự

Khi nghiên cứu bất cứ một khoa học nào cũng phải bắt đầu từ việc xácđịnh đối tượng nghiên cứu của khoa học đó Bởi lẽ, các khoa học được phân biệtvới nhau ở các dấu hiệu đặc trưng là đối tượng nghiên cứu, nhiệm vụ nghiêncứu, phương pháp nghiên cứu và hệ thống các khái niệm phạm trù của chuyênngành khoa học Đối tượng nghiên cứu của một khoa học là một phần của thếgiới khách quan mà lĩnh vực khoa học đó tập trung nghiên cứu khám phá, để tìm

ra bản chất và quy luật vận động của nó Mỗi khoa học nghiên cứu một bộ phận,một khía cạnh của thế giới, tập hợp các khoa học sẽ nghiên cứu toàn bộ thế giới.Xác định đúng đối tượng của chuyên ngành khoa học sẽ giúp cho quá trìnhnghiên cứu cứu đi đúng trọng tâm, không bị lạc hướng

Đối tượng nghiên cứu của khoa học giáo dục nói chung là quá trình giáodục được tổ chức một cách có mục đích nhằm đào tạo con người cho xã hội.Giáo dục học là một khoa học nghiên cứu về quá trình giáo dục con người Khinghiên cứu quá trình giáo dục con người, mỗi ngành của khoa học giáo dụcnghiên cứu dưới những khía cạnh khác nhau Giáo dục học đại cương, nghiêncứu quá trình giáo dục ở thể hoàn chỉnh về mặt cấu trúc, vận hành và phát triển,nhằm phát hiện ra những quy luật chung nhất của quá trình này Giáo dục họcvườn trẻ, giáo dục học mẫu giáo, giáo dục học phổ thông, giáo dục học dạynghề, giáo dục học đại học, giáo dục học người lớn nghiên cứu quá trình giáodục con người thuộc các đối tượng giáo dục ở các lứa tuổi khác nhau, các bậchọc khác nhau Giáo dục học gia đình, giáo dục học đoàn đội, giáo dục họcđường phố, giáo dục học sản xuất, giáo dục học quân sự nghiên cứu quá trìnhgiáo dục con người dưới tác động và ảnh hưởng của các hoàn cảnh xã hội khác

nhau, để thực hiện các chức năng xã hội khác nhau Đối tượng nghiên cứu của giáodục học quân sự là quá trình giáo dục con người trong lĩnh vực hoạt động quân sự.

Giáo dục học quân sự nghiên cứu những quy luật của quá trình sư phạm quân sự, trên cơ sở đó lập luận các nguyên tắc, phương pháp và hình thức tổ chức huấn luyện, giáo dục quân nhân, tạo ra những cơ sở khoa học nhằm không ngừng nâng cao hiệu quả của quá trình này.

Giáo dục học quân sự nghiên cứu những quy luật của quá trình sư phạmquân sự tức là nghiên cứu những mối liên hệ tất yếu, cơ bản, bền vững giữa cácnhân tố của quá trình sư phạm quân sự Thực chất là nghiên cứu sự vận động,

phát triển và sự tác động qua lại giữa các nhân tố cơ bản trong quá trình sư phạm quân sự Bao gồm các mối liên hệ bên trong giữa mục tiêu, nội dung, phương

pháp giáo dục, giữa nhà giáo dục với đối tượng giáo dục Trong quá trình sưphạm quân sự, các thành tố này luôn tác động qua lại lẫn nhau tạo thành các mốiliên hệ xuôi và mối liên hệ ngược vừa hỗ trợ, tạo điều kiện cho nhau, vừa rằngbuộc chế ước lẫn nhau theo những quy luật nhất định Đó là mối liên hệ bêntrong giữa các thành tố của quá trình sư phạm quân sự

Mối liên hệ bên trong còn được thể hiện ở sự tác động qua lại giữa các mặttrong từng thành tố của quá trình sư phạm quân sự Chẳng hạn mối liên hệ giữamục tiêu đào tạo toàn diện với mục tiêu đào tạo chuyên sâu, giữa nội dung lý thuyếtvới nội dung thực hành, giữa phương pháp truyền thống với phương pháp hiện đại

Mối liên hệ bên ngoài là mối liên hệ giữa quá trình sư phạm quân sự với môitrường hoạt động quân sự, môi trường kinh tế - xã hội chung quanh Nói tóm lại,giáo dục học quân sự đi sâu nghiên cứu phát hiện ra những mối liên hệ cơ bản, tấtyếu của quá trình sư phạm quân sự, làm sáng tỏ bản chất quy luật của quá trình này

Trên cơ sở nghiên cứu đó, giáo dục học quân sự đề xuất các luận điểm sưphạm, xác định các nguyên tắc, xác định nội dung, chương trình, các phươngpháp, các hình thức tổ chức giáo dục Đồng thời đề xuất các quy trình tổ chức vàcác quy trình kỹ thuật dạy học - giáo dục, nêu ra những giải pháp nâng cao hiệuquả quá trình đào tạo ở nhà trường quân sự

1.1.2 Nhiệm vụ của giáo dục học quân sự

Với tư cách là một bộ môn khoa học, giáo dục học quân sự có nhữngnhiệm vụ cơ bản như sau:

Một là, nghiên cứu làm sáng tỏ nguồn gốc, bản chất, tính quy luật của quá trình sư phạm trong nhà trường quân sự

Bất kỳ một khoa học nào, nhiệm vụ trước hết là phải giải thích làm rõ bảnchất, nguồn gốc phát sinh, quy luật phát triển của chính bản thân khoa học đó.Nhiệm vụ trước tiên của giáo dục học quân sự là phải nghiên cứu làm rõ bảnchất của các hoạt động giáo dục, giải thích nguồn gốc phát sinh và các quy luậtchi phối sự vận động, phát triển của lý luận và thực tiễn giáo dục trong các nhàtrường quân sự Trên cơ sở đó đề xuất cách thức tổ chức, điều khiển quá trìnhgiáo dục trong nhà trường quân sự đạt hiệu quả cao nhất

Hai là, nghiên cứu tiếp thu sáng tạo những di sản và kinh nghiệm dạy học, giáo dục tiên tiến của thế giới và trong nước.

Giáo dục là một hiện tượng xã hội lịch sử, giáo dục ra đời và phát triểngắn với sự ra đời, phát triển của xã hội loài người Trong quá trình phát triển,giáo dục đã đúc kết được nhiều kinh nghiệm hay, nhiều tư tưởng giáo dục tiêntiến, đó là những di sản quý giá của nhân loại, đòi hỏi phải nghiên cứu, tiếp thu

và vận dụng vào thực tiễn bổ sung, phát triển giáo dục học hiện đại

Giáo dục học quân sự là một ngành của khoa học giáo dục, có nhiệm vụnghiên cứu tiếp thu những di sản và kinh nghiệm giáo dục trong lịch sử Trên cơ

sở đó, đề xuất giải pháp khoa học cho việc kết hợp kinh nghiệm truyền thốngvới những thành tựu của khoa học, công nghệ hiện đại xác định mục tiêu, môhình nguyên lý giáo dục, đào tạo không ngừng nâng cao chất lượng dạy học -giáo dục trong nhà trường quân sự

Ba là, nghiên cứu dự báo sự phát triển của lý luận và thực tiễn dạy học, giáo dục trong nhà trường quân sự

Quá trình giáo dục quân nhân luôn vận động, phát triển cùng với sự vậnđộng phát triển của xã hội và quân đội Sự vận động phát triển đó làm xuất hiệnnhiều nhân tố, nhiều dữ kiện, nhiều mâu thuẫn mới, tình huống mới cả về lý luận

và thực tiễn giáo dục Giáo dục học quân sự phải nghiên cứu dự báo sự phát triển

của lý luận và thực tiễn giáo dục nhằm chủ động đề xuất những giải pháp đitrước, đón đầu định hướng cho sự phát triển đó trong nhà trường quân sự.

Ngày nay, trong xu thế hội nhập, toàn cầu hoá, nhiều vấn đề mới về quốcphòng, an ninh, về dịch vụ giáo dục, về hợp tác đào tạo quân sự đang diễn rathực trạng vừa hợp tác vừa đấu tranh giữa các nền văn hoá, các khuynh hướngquan điểm chính trị, các lý thuyết giáo dục, đào tạo khác nhau Giáo dục họcquân sự phải nghiên cứu dự báo được những mâu thuẫn, những tình huống mớitrong lý luận và thực tiễn giáo dục, đề xuất giải pháp định hướng cho sự pháttriển của nhà trường quân sự trong tình hình mới

1.1.3 Những khái niệm cơ bản của giáo dục học quân sự

- Giáo dục

Giáo dục theo nghĩa rộng là quá trình tổng thể của các tác động sư phạm, được tổ chức một cách có mục đích, có tổ chức, thông qua hoạt động của nhà giáo dục và đối tượng giáo dục nhằm đào tạo đội ngũ cán bộ, sĩ quan có phẩm chất và năng lực phát triển toàn vẹn theo mục tiêu đào tạo, đáp ứng yêu cầu của quân đội

và xã hội

Giáo dục hiểu theo nghĩa rộng là quá trình tổng thể của các tác động sưphạm, bao gồm các quá trình bộ phận hợp thành Đó là quá trình mang tính toànvẹn của việc xây dựng phẩm chất và năng lực cho người học Trong nhà trườngquân sự, giáo dục theo nghĩa rộng còn được gọi là quá trình sư phạm quân sự,được tổ chức một cách có mục đích, có tổ chức, diễn ra trong thời gian, khônggian xác định Đây là dấu hiệu phân biệt quá trình giáo dục của nhà trường vớicác hiện tượng giáo dục ngẫu nhiên

Giáo dục theo nghĩa hẹp là quá trình tác động có mục đích vào nhận thức, tình cảm, ý chí của người học nhằm xây dựng cho họ thế giới quan khoa học, niềm tin và thói quen hành vi đạo đức phù hợp với chuẩn mực giá trị của quân đội và xã hội.

Giáo dục theo nghĩa hẹp là một bộ phận của quá trình sư phạm quân sựtổng thể, vừa phải thực hiện các chức năng, nhiệm vụ chung của quá trình sưphạm quân sự tổng thể, vừa có tính độc lập riêng Chức năng trội của giáo dụctheo nghĩa hẹp là xây dựng thế giới quan, niềm tin khoa học, các phẩm chất đạo

đức, những nét tính cách, lối sống văn hoá và các phẩm chất cần thiết cho sựhình thành bản lĩnh của người cán bộ, sĩ quan quân đội cách mạng.

- Dạy học

Dạy học ở nhà trường quân sự là quá trình có mục đích, có tổ chức, phối hợp thống nhất giữa hoạt động dạy và hoạt động học nhằm trang bị kiến

thức, kỹ xảo, kỹ năng nghề nghiệp quân sự, phát triển khả năng tư duy sáng

tạo, giáo dục những phẩm chất nhân cách cần thiết cho học viên đáp ứng yêu cầu của quân đội và xã hội.

Dạy học là một quá trình bộ phận thuộc quá trình sư phạm quân sự tổngthể Quá trình dạy học vừa chịu sự chi phối của quá trình sư phạm quân sự tổngthể vừa có tính độc lập riêng Dạy học trong nhà trường quân sự được xem xétnhư một quá trình có mục đích, có tổ chức, có kế hoạch, bao gồm một hệ thốngcác thành tố, trong đó người dạy và người học là hai nhân tố năng động nhất giữvai trò chủ thể chi phối sự vận động của các thành tố khác trong hệ thống

Chức năng, nhiệm vụ của quá trình dạy học là trang bị kiến thức, kỹ xảo,

kỹ năng nghề nghiệp quân sự, phát triển trí tuệ, giáo dục các phẩm chất nhâncách và chuẩn bị tâm lý cho quân nhân tham gia vào các lĩnh vực hoạt độngquân sự Trong đó chức năng trội của quá trình dạy học là truyền đạt và lĩnh hộikiến thức, kỹ xảo, kỹ năng nghề nghiệp quân sự

- Phát triển

Phát triển là quá trình biến đổi tăng trưởng về phẩm chất, năng lực cá nhân của người học, diễn ra một cách có mục đích, có tổ chức nhằm hoàn thiện nhân cách của người cán bộ, sĩ quan quân đội theo mô hình, mục tiêu đào tạo

Phát triển là kết quả phức hợp của các loại hình hoạt động đa dạng củanhà trường quân sự Phát triển không chỉ là hệ quả của quá trình dạy học và giáodục, mà còn là một quá trình độc lập, có mục đích, có kế hoạch xác định Quátrình phát triển diễn ra phù hợp với đặc điểm, quy luật phát triển nhân cách củangười học, đồng thời phải đáp ứng yêu cầu phát triển của quân đội và xã hộitrong điều kiện lịch sử cụ thể Quá trình phát triển đòi hỏi nhà sư phạm phải nắmchắc đặc điểm riêng của người học, phát hiện những tố chất, những ưu, nhượcđiểm trong nhân cách của họ, có những biện pháp tác động, điều khiển hợp quy

luật tạo điều kiện cho mỗi người đều được phát triển hoàn toàn khả năng củabản thân Mức độ phát triển được đánh giá bằng trình độ, năng lực và những giátrị mà người học đạt được so với mục tiêu đào tạo của nhà trường.

1.2 Phương pháp nghiên cứu của giáo dục học quân sự

1.2.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn giáo dục

Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn giáo dục là hệ thống các phươngpháp mà nhà khoa học sử dụng để thu thập, xử lý thông tin giáo dục trên cơ sởnghiên cứu, khám phá các sự vật, hiện tượng trong thực tiễn giáo dục và rút racác kết luận khoa học từ thực tiễn đó Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễngiáo dục bao gồm nhiều phương pháp cụ thể

- Phương pháp quan sát sư phạm

Quan sát sư phạm là phương pháp tri giác có mục đích một hiện tượng hayquá trình sư phạm nào đó, nhằm thu thập những tài liệu về đối tượng nghiên cứu.Phương pháp quan sát sư phạm có hai loại hình cơ bản là quan sát trực tiếp và quansát gián tiếp Quan sát trực tiếp là quan sát trực diện đối tượng đang diễn biến trongthực tế bằng mắt thường hay bằng các phương tiện kỹ thuật để thu thập thông tinmột cách trực tiếp Quan sát gián tiếp là quan sát diễn biến hiệu quả của các tácđộng tương tác giữa đối tượng cần quan sát với các đối tượng trung gian khác, khikhông thể quan sát trực tiếp được đối tượng cần quan sát Trong quá trình quan sát,người nghiên cứu có thể sử dụng nhiều thủ thuật quan sát khác nhau như quan sáttoàn diện, quan sát bộ phận, quan sát quá trình, quan sát thời điểm Tuỳ theo mụcđích nghiên cứu mà lựa chọn loại hình và cách thức quan sát cho thích hợp

- Phương pháp trưng cầu ý kiến

Trưng cầu ý kiến là phương pháp nghiên cứu, thu thập những tài liệu cầnthiết về giáo dục thông qua các cách thức trò chuyện, phỏng vấn

Trò chuyện là cách thức trưng cầu ý kiến bằng cách đặt ra câu hỏi chongười đối thoại và dựa vào câu trả lời của họ để thu thập những tài liệu màngười nghiên cứu quan tâm tới Trò chuyện có thể được sử dụng như mộtphương pháp độc lập trong nghiên cứu khoa học giáo dục Khi trò chuyện ngườinghiên cứu và đối tượng trao đổi một cách tự nhiên, thoải mái cả những câu hỏichung quanh vấn đề nghiên cứu mà không cần chuẩn bị trước

Phỏng vấn là cách thức trưng cầu ý kiến thông qua nói chuyện trực tiếp giữanhà khoa học với các đối tượng cần biết ý kiến Phỏng vấn khác với trò chuyện,trong phỏng vấn người nghiên cứu vạch ra những câu hỏi theo trình tự nhất định, đốitượng được phỏng vấn chỉ trả lời trong khuôn khổ những câu hỏi đó

- Phương pháp điều tra giáo dục

Điều tra giáo dục là phương pháp khảo sát một số lượng lớn các đối tượngnghiên cứu, nhằm thu thập rộng rãi các số liệu, hiện tượng, sự suy nghĩ, quanđiểm để từ đó phát hiện các vấn đề cần giải quyết, xác định tính phổ biến,nguyên nhân để chuẩn bị cho những bước nghiên cứu tiếp theo Điều tra thườngđược thực hiện bằng các câu hỏi được in sẵn trên giấy có sẵn các phương án trảlời, còn gọi là bản anket, đòi hỏi đối tượng điều tra phải bày tỏ chính kiến củamình bằng các dấu hiệu quy ước

- Phương pháp nghiên cứu các sản phẩm hoạt động giáo dục

Nghiên cứu các sản phẩm giáo dục là phương pháp thu thập các thông tin cầnthiết thông qua việc nghiên cứu các sản phẩm do nhà giáo dục và đối tượng giáo dụctạo ra từ các hoạt động trong quá trình sư phạm quân sự của nhà trường

Trong nhà trường quân sự, việc nghiên cứu các sản phẩm hoạt động giáodục thường sử dụng là nghiên cứu giáo án của giảng viên; nghiên cứu nhật kýhuấn luyện; nghiên cứu sổ sách ghi chép về quá trình dạy học và giáo dục;nghiên cứu hồ sơ và bảng biểu, trang thiết bị dạy học

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm là phương pháp nhà khoa học chủ động tác độngvào đối tượng nghiên cứu bằng những tác nhân mới trong điều kiện khống chế,nhằm xác định mối quan hệ nhân quả giữa nhân tố tác động với đối tượngnghiên cứu, để đặt giả thuyết hoặc kiểm chứng giả thuyết đã đặt ra

Trong nghiên cứu giáo dục học quân sự thường được sử dụng hai loạihình thực nghiệm là thực nghiệm hình thành và thực nghiệm kiểm chứng Thựcnghiệm hình thành là thông qua quá trình thực nghiệm để hình thành giả thuyết

và rút ra các kết luận khoa học Thực nghiệm kiểm chứng là dự đoán trước cáckết quả nghiên cứu bằng giả thuyết khoa học rồi áp dụng các kết quả giả định đó

vào thực tiễn để kiểm tra, đánh giá mức độ chính xác, tính khả thi của các kếtquả giả định, chứng minh cho giả thuyết thực nghiệm

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục

Tổng kết kinh nghiệm là phương pháp dùng lý luận khoa học giáo dục đểphân tích, xem xét lại những thành quả của hoạt động thực tiễn giáo dục ở cácnhà trường quân sự, rút ra những kết luận, những bài học có tính quy luật nhằmtiếp tục phổ biến, vận dụng chúng trong một phạm vi rộng lớn

Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục nhằm phát hiện lôgíc quátrình hình thành của những kinh nghiệm sáng tạo, chỉ ra những cơ sở khoa họccủa các kinh nghiệm tiên tiến về giáo dục trong các nhà trường quân sự, nhờ đó

có thể rút ra những vấn đề có tính quy luật phát triển thành lý luận để vận dụngtrong những điều kiện mới Đồng thời, tổng kết kinh nghiệm cũng góp phầnngăn ngừa sự tái diễn những sai lầm, thiếu sót trong quá khứ

1.2.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Phương pháp nghiên cứu lý thuyết là nhóm phương pháp thu thập thôngtin về giáo dục trên cơ sở nghiên cứu các văn bản, tài liệu đã có và bằng các thaotác tư duy lôgíc để rút ra các kết luận khoa học cần thiết Trong nghiên cứu khoahọc giáo dục quân sự, người ta thường kết hợp các phương pháp nghiên cứuthực tiễn với các phương pháp nghiên cứu lý thuyết Nhóm phương pháp nghiêncứu lý thuyết gồm các phương pháp chủ yếu như phương pháp giả thuyết;phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết; phương pháp phân loại, hệ thốnghoá lý thuyết; phương pháp mô hình hoá; phương pháp lịch sử, v.v

- Phương pháp giả thuyết

Giả thuyết khoa học giáo dục là phương pháp nghiên cứu lý thuyết giáodục bằng cách dự đoán bản chất của đối tượng và tìm cách chứng minh các dựđoán đó Phương pháp giả thuyết giữ vai trò trung tâm trong các phương phápnghiên cứu lý thuyết, có chức năng dự đoán và chức năng dẫn đường cho nghiêncứu khoa học giáo dục quân sự Phán đoán, suy luận đặt ra giả thuyết và chứngminh giả thuyết là các thành tố cấu thành phương pháp giả thuyết, là thao táclôgíc quan trọng của quá trình nghiên cứu khoa học giáo dục quân sự

Nội dung khoa học của giả thuyết phụ thuộc vào các loại hình nghiên cứu.Mỗi loại hình nghiên cứu khác nhau có cách đặt giả thuyết khác nhau Trongnghiên cứu cơ bản phải xây dựng giả thuyết về quy luật giáo dục, trong nghiêncứu ứng dụng phải xây dựng giả thuyết về giải pháp giáo dục, trong nghiên cứutriển khai phải xây dựng giả thuyết về hình mẫu giáo dục Giả thuyết được trìnhbày dưới hình thức một giả định bằng phán đoán, suy luận khoa học

- Phương pháp phân tích, tổng hợp lý thuyết

Phân tích lý thuyết là phương pháp nghiên cứu các văn bản, tài liệu lýluận khác nhau về một chủ đề bằng cách phân chia chúng thành từng bộ phận,từng mặt theo những dấu hiệu nào đó để hiểu chúng một cách đầy đủ, toàn diện.Phân tích lý thuyết nhằm phát hiện ra những xu hướng, những trường pháinghiên cứu của từng tác giả, từ đó chọn lọc những thông tin quan trọng, rút ranhững nhận định, đánh giá và kết luận khoa học về giáo dục quân sự

Tổng hợp lý thuyết là phương pháp liên kết từng mặt, từng bộ phận thôngtin từ các lý thuyết đã thu thập được để tạo ra một hệ thống lý thuyết mới bổsung cho lý luận giáo dục quân sự Tổng hợp lý thuyết được thực hiện khi đã thuthập tương đối đầy đủ và phong phú các thông tin về đối tượng Tổng hợp chochúng ta tài liệu toàn diện và đầy đủ hơn từ các thông tin đã có

- Phương pháp phân loại lý thuyết

Phân loại lý thuyết là phương pháp sắp xếp các tài liệu khoa học thànhmột hệ thống lôgíc chặt chẽ theo từng mặt, từng đơn vị kiến thức, từng vấn đềkhoa học, có cùng dấu hiệu bản chất, cùng một hướng phát triển

Phân loại làm cho khoa học từ chỗ kết cấu phức tạp thành cái dễ nhậnthấy, dễ sử dụng theo mục đích của người nghiên cứu Phân loại giúp cho việcphát hiện các quy luật phát triển của khách thể và sự phát triển mới của các lýthuyết giáo dục, từ đó dự đoán xu hướng phát triển mới của lý luận và thực tiễngiáo dục trong nhà trường quân sự

- Phương pháp hệ thống hoá lý thuyết

Hệ thống hoá lý thuyết là phương pháp sắp xếp tri thức khoa học giáo dụcquân sự thành hệ thống trên cơ sở một mô hình lý thuyết giáo dục làm cho sựhiểu biết của chúng ta về đối tượng được đầy đủ và sâu sắc hơn

Hệ thống hoá lý thuyết giáo dục là phương pháp tuân theo quan điểm hệthống cấu trúc trong nghiên cứu khoa học Nhờ hệ thống hoá mà các thông tinthu thập được sắp xếp theo một chỉnh thể có kết cấu chặt chẽ Trong nghiên cứukhoa học giáo dục quân sự, phương pháp hệ thống hoá thường được sử dụng kếthợp với phương pháp phân loại lý thuyết Tuỳ theo mục đích nghiên cứu mà cócách phân loại và hệ thống hoá lý thuyết cho thích hợp Vấn đề quan trong nhấtcủa phân loại và hệ thống hoá lý thuyết đòi hỏi người nghiên cứu phải xác địnhđược các dấu hiệu đặc trưng của từng loại lý thuyết giáo dục và sắp xếp các lýthuyết đó theo một hệ thống dấu hiệu nhất quán.

- Phương pháp mô hình hoá

Mô hình hoá là phương pháp nghiên cứu các hiện tượng giáo dục bằngxây dựng các mô hình giả định về đối tượng và dựa trên mô hình đó để nghiêncứu đối tượng Đối tượng nghiên cứu của giáo dục học quân sự rất đa dạng vàphức tạp, đôi khi bị chi phối bởi tính chất bảo mật của hoạt động quân sự màngười nghiên cứu không thể nào trực tiếp tiếp xúc được, vì vậy phải xây dựngthành mô hình tương đương để nghiên cứu Mô hình hoá có hai cấp độ là mô tảtái tạo các đối tượng nghiên cứu đang tồn tại trong hiện thực và mô hình lýthuyết Mô hình lý thuyết là sự tưởng tưởng ra trên lý thuyết về một mô hìnhtrong tương lai Mục đích của phương pháp mô hình hoá là chuyển cái trừutượng thành cái cụ thể, nghiên cứu cái cụ thể để suy ra cái trừu tượng Đó là mộtphương pháp nhận thức quan trọng trong nghiên cứu khoa học giáo dục quân sự

- Phương pháp nghiên cứu lịch sử tư tưởng giáo dục

Phương pháp nghiên cứu lịch sử tư tưởng giáo dục là phương pháp nghiêncứu lý thuyết giáo dục bằng cách đi tìm nguồn gốc phát sinh, quá trình phát triển vàbiến hoá của các quan điểm giáo dục trong lịch sử để phát hiện bản chất, quy luật củagiáo dục học quân sự thông qua các nguồn tài liệu lịch sử

Phương pháp nghiên cứu lịch sử tư tưởng giáo dục cung cấp cho chúng ta bứctranh trung thực của các lý thuyết giáo dục, chỉ ra quá trình hình thành, các bước pháttriển quanh co, những ngẫu nhiên, những mối liên hệ của sự phát triển trong lý luận

Từ đó phát hiện ra quy luật vận động, phát triển của giáo dục học quân sự trong lịch

sử, làm cơ sở cho việc dự đoán những giai đoạn phát triển tiếp theo

1.2.3 Các phương pháp toán học trong nghiên cứu khoa học giáo dục quân sự

Phương pháp toán học trong nghiên cứu khoa học giáo dục quân sự là sửdụng toán học như một công cụ xử lý các tài liệu đã thu thập được từ cácphương pháp nghiên cứu khoa học khác nhau, hoặc sử dụng các lý thuyết toánhọc và phương pháp lôgíc toán học để xây dựng các lý thuyết chuyên ngànhgiáo dục học quân sự Thực chất của phương pháp này là sử dụng các thuật toán

để xử lý số liệu và phân tích định lượng các kết quả nghiên cứu về lý luận vàthực tiễn giáo dục quân sự Trong nghiên cứu khoa học giáo dục quân sự, toánhọc thường được sử dụng theo hai hướng tiếp cận chủ yếu

- Một là, sử dụng toán học thống kê như một công cụ xử lý các tài liệu đã

thu thập được từ các phương pháp nghiên cứu khoa học khác nhau, làm cho cáckết quả nghiên cứu trở nên chính xác, đảm bảo độ tin cậy Theo hướng tiếp cậnnày, phương pháp thống kê toán học thường được sử dụng trong việc tính toángiá trị của biến lượng, tần số, tần suất; biểu diễn số liệu thu thập được trong quátrình nghiên cứu bằng bảng và biểu đồ; tính các tham số đặc trưng như trung

bình cộng (Error! Objects cannot be created from editing field codes), phương

sai (s 2 ), độ lệch chuẩn (s) và hệ số tương quan (t)

Phương pháp thống kê toán học là công cụ chủ yếu trong việc định lượnghoá và đúc kết số liệu Đúc kết một số lớn số liệu thành một số không lớn cácđặc trưng, biểu diễn dưới dạng cô đặc thông tin chứa trong số liệu

- Hai là, sử dụng các lý thuyết toán học và phương pháp lôgíc toán học để

xây dựng các lý thuyết về giáo dục học quân sự Khi nghiên cứu các hiện tượnggiáo dục trong nhà trường quân sự, có thể sử dụng các công thức toán học đểtính toán các thông số có liên quan đến đối tượng nghiên cứu, từ đó tìm ra đượccác quy luật của đối tượng Trong nhiều trường hợp, toán học đã tham gia tíchcực vào việc xác định chọn mẫu nghiên cứu, xử lý tài liệu, biến các thông số địnhtính thành định lượng làm cơ sở tin cậy cho các kết luận khoa học

Mỗi phương pháp trên đây đều có ưu điểm, nhược điểm riêng Khi nghiêncứu các hiện tượng, các quá trình giáo dục trong nhà trường quân sự cần phải

nắm chắc đặc điểm, nội dung, yêu cầu cụ thể của từng phương pháp đó Đồngthời phải sử dụng phối hợp các phương pháp với nhau

Giáo dục học quân sự là môn khoa học có vai trò vị trí rất quan trọng đốivới hoạt động dạy học - giáo dục của người giảng viên nhà trường quân sự Chỉ

có nắm vững lý luận giáo dục học quân sự thì mới có thể nâng cao chất lượng,hiệu quả của hoạt động dạy học - giáo dục của mỗi giảng viên Bản chất khoahọc của Giáo dục học quân sự được thể hiện trước hết ở đối tượng, nhiệm vụ,phương pháp nghiên cứu và hệ thống khái niệm cơ bản của môn khoa học này.Bất cứ ai muốn nghiên cứu Giáo dục học quân sự trước hết cần phải nắm chắcđối tượng, nhiệm vụ, phương pháp nghiên cứu và hệ thống khái niệm cơ bản đó.Giáo dục học quân sự là môn khoa học vừa có tính lý luận vừa có tính thực tiễn.Khi nghiên cứu môn khoa học này cần phải coi trọng cả lý luận và thực tiễn,phải bồi dưỡng cho người học cả lý thuyết và kinh nghiệm thực hành

Những vấn đề nghiên cứu

1 Nhiệm vụ của giáo dục học quân sự

2 Những khái niệm cơ bản của giáo dục học quân sự

3 Phương pháp nghiên cứu của giáo dục học quân sự

Chương 2 QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM,

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC VÀ GIÁO DỤC QUÂN SỰ

Chủ tịch Hồ Chí Minh là người sáng lập nền giáo dục cách mạng ViệtNam Quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáodục là những luận điểm phương pháp luận định hướng cho sự hình thành, pháttriển về lý luận và thực tiễn giáo dục ngay từ những ngày đầu tiên của nền giáodục cách mạng Quan điểm, tư tưởng đó đã được bổ sung, phát triển và ngàycàng hoàn thiện gắn với các giai đoạn phát triển của cách mạng Việt Nam

Giáo dục học quân sự là một ngành của khoa học giáo dục vừa phải dựatrên nền tảng phương pháp luận chung về giáo dục học vừa phải đi sâu bám sát,phản ánh tính đặc thù của lĩnh vực hoạt động quân sự Cơ sở phương pháp luậncủa giáo dục học quân sự là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vàquan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục

2.1 Quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam về giáo dục

Dựa trên sự phân tích những thời cơ, thách thức trong bối cảnh quốc tế vàđất nước thời kỳ mới, kế thừa và phát triển các quan điểm giáo dục trong lịch sử,Đảng Cộng sản Việt Nam đã chỉ ra các quan điểm định hướng cho sự phát triểngiáo dục trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Cácquan điểm đó được thể hiện tập trung trong các văn kiện của các kỳ đại hộiĐảng, trong Chiến lược phát triển giáo dục, đặc biệt được thể hiện đầy đủ trongvăn kiện Hội nghị lần thứ Hai Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá VIII vàtiếp tục được khẳng định lại trong Nghị quyết Trung ương Sáu, khoá IX, trongkết luận của Bộ chính trị về tiếp tục thực hiện nghị quyết T.Ư 2 khoá VIII,phương hướng phát triển giáo dục và đào tạo đến năm 2020 Các quan điểm đótập trung trên các vấn đề chủ yếu như sau:

- Xây dựng nền giáo dục xã hội chủ nghĩa

Xây dựng nền giáo dục xã hội chủ nghĩa là một mục tiêu chiến lược đãđược khẳng định xuyên suốt trong các thời kỳ lịch sử của cách mạng Việt Nam

Từ khi mô hình chủ nghĩa xã hội cũ ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, mặc dù tìnhhình thế giới và trong nước có nhiều tác động vô cùng phức tạp đến sự phát triển

của giáo dục, Đảng Cộng sản Việt Nam vẫn kiên quyết khẳng định: “Giữ vữngmục tiêu xã hội chủ nghĩa trong nội dung, phương pháp giáo dục - đào tạo, trongcác chính sách, nhất là chính sách công bằng xã hội”1

Quan điểm đó đã chỉ ra mục tiêu, nhiệm vụ, nội dung và tính chất tiên tiếncủa nền giáo dục xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ mới Nền giáo dục xã hội chủnghĩa phải hướng vào thực hiện mục tiêu xây dựng con người Việt Nam pháttriển toàn diện có lý tưởng xã hội chủ nghĩa, có đạo đức trong sáng, có ý chíkiên cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; phải đấu tranh chống các hiện tượngtiêu cực, khuynh hướng "thương mại hoá", đề phòng khuynh hướng phi chính trịhoá giáo dục, đào tạo, không truyền bá tôn giáo trong trường học

Từ khi Việt Nam gia nhập WTO, trước tình hình mới về thời cơ và tháchthức, Bộ Chính trị đã yêu cầu “tiếp tục quán triệt sâu sắc tư tưởng chỉ đạo củaĐảng trong Nghị quyết T.Trung ương 2 khoá VIII”2 Có nghĩa phải tiếp tục giữvững mục tiêu xã hội chủ nghĩa của nền giáo dục trong tình hình mới Đó là nềngiáo dục tiên tiến, mang đậm bản sắc dân tộc, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp côngnghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước trong bối cảnh hội nhập quốc tế Tính chất tiêntiến của nền giáo dục được thể hiện ở chính sách công bằng xã hội trong giáo dục -đào tạo Tạo điều kiện để ai cũng được học hành Người nghèo được Nhà nước vàcộng đồng giúp đỡ để học tập Bảo đảm điều kiện cho những người học giỏi pháttriển tài năng

- Giáo dục là quốc sách hàng đầu

Quan điểm coi giáo dục là quốc sách hàng đầu đã được Đảng và Hồ ChíMinh thực hiện ngay từ những ngày đầu tiên của chính quyền cách mạng Ngàynay, quan điểm giáo dục là quốc sách hàng đầu đã trở thành xu hướng chungđược nhiều quốc gia trên thế giới lựa chọn như một giải pháp tạo ra tiềm lực cho

sự cạnh tranh phát triển kinh tế và sức mạnh quốc phòng Nghị quyết Trungương Hai, khoá VIII nhấn mạnh phải “thực sự coi giáo dục - đào tạo là quốcsách hàng đầu”

1 Văn kiện Hội nghị lần thứ hai, BCHTW khoá VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1997, tr 29

2 Kết luận số 242-TB/T.Ư ngày 15-4-2009 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện nghị quyết TƯ 2 (khóa VIII), phương hướng phát triển giáo dục và đào tạo đến năm 2020

Nội dung cơ bản của quan điểm chỉ ra vai trò và mối quan hệ của giáo dụcđối với sự phát triển kinh tế, xã hội Giáo dục phải được ưu tiên hàng đầu trongcác chính sách quốc gia; giáo dục phải trở thành một bộ phận đặc biệt của cấutrúc hạ tầng xã hội, đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển Mặt khác, giáodục phải đảm bảo nguồn nhân lực cho sự phát triển của các lĩnh vực khác trong

xã hội Phát triển giáo dục và đào tạo là một trong những động lực quan trọngthúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, là điều kiện để phát huynguồn lực con người - yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tếnhanh và bền vững

Tiếp tục thực hiện quan điểm giáo dục, đào tạo là quốc sách hàng đầu, Đạihội XI đã xác định một trong ba khâu đột phá chiến lược để phát triển kinh tế xãhội đến năm 2020 là: "Phát triển nhanh nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lựcchất lượng cao, tập trung vào việc đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dụcquốc dân”3 Con người là nguồn lực quyết định mọi sự phát triển của xã hội.Trong xa hội hiện đại, con người chỉ trở thành nguồn lực quyết định sự pháttriển của xã hội khi con người có tri thức khoa học đi trước, đón đầu sự pháttriển Tức là con người phải được đào tạo ở trình độ cao Giáo dục- đào tạo phảiđược đặt lên hàng đầu trong các chính sách ưu tiên phát triển

- Phát triển giáo dục, đào tạo gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, những tiến bộ khoa học - công nghệ và củng cố quốc phòng, an ninh

Quan điểm này được xây dựng dựa trên cơ sở phương pháp luận khoa học củachủ nghĩa Mác - Lênin về giáo dục, và sự quán triệt nguyên lý giáo dục trong tình hìnhmới Nội dung quan điểm chỉ ra rằng, giáo dục phải kết hợp với lao động sản xuất,nghiên cứu khoa học, lý luận gắn với thực tế, học đi đôi với hành, nhà trường gắn liềnvới gia đình và xã hội Quan điểm phát triển giáo dục, đào tạo gắn với nhu cầuphát triển kinh tế - xã hội, những tiến bộ khoa học - công nghệ và củng cố quốcphòng, an ninh đòi hỏi phát triển giáo dục phải coi trọng cả ba mặt là mở rộng quy

mô, nâng cao chất lượng và phát triển hiệu quả

Chiến lược phát triển giáo dục là hạt nhân của chiến lược phát triển kinhtế- xã hội, và suy đến cùng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội cũng là phục vụ

3 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội 2011, tr 106

cho chiến lược phát triển con người Phát triển con người vừa là động lực, vừa làmục tiêu của chiến lược phát triển kinh tế- xã hội Phát triển giáo dục là một bộphận cấu thành quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, giáo dục

có trách nhiệm chuẩn bị trước về nhân lực để đón đầu các nhu cầu phát triểnkinh tế - xã hội Mọi sự phát triển giáo dục phải phù hợp với điều kiện xã hộilịch sử cụ thể, về quy mô, nhịp độ, tính chất của nền giáo dục phải tương thíchvới sự vận động phát triển của xã hội, phải trên nền tảng những giá trị văn hoádân tộc và tinh hoa văn hoá nhân loại, những thành tựu khoa học - công nghệhiện đại, góp phần củng cố sức mạnh của lực lượng và thế trận quốc phòng toàndân, an ninh nhân dân

- Giáo dục, đào tạo là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và toàn dân

Quan điểm này vừa chỉ ra vai trò lãnh đạo, quản lý của Đảng, Nhà nướcđối với giáo dục, đào tạo, vừa chỉ ra xu hướng xã hội hoá giáo dục trong tìnhhình hiện nay Nội dung của quan điểm này chỉ ra rằng, phải tăng cường sự lãnhđạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các đoànthể nhân dân các cấp, vai trò của ngành giáo dục và đào tạo để phát triển sựnghiệp giáo dục Các tổ chức Đảng có trách nhiệm đưa ra nghị quyết lãnh đạocủa Đảng về phát triển giáo dục, đào tạo, tổ chức thực hiện đưa nghị quyết đi vàocuộc sống một cách tích cực, chủ động, sáng tạo Các cơ quan quản lý nhà nước vềgiáo dục, đào tạo phải tích cực đổi mới quản lý, xây dựng cơ chế chính sáchđộng viên sức mạnh tổng hợp của các tổ chức đảng, các cấp chính quyền, cácđoàn thể nhân dân, các tổ chức kinh tế xã hội, các gia đình và các cá nhân đều cótrách nhiệm tích cực góp phần phát triển sự nghiệp giáo dục, đào tạo, đóng góptrí tuệ, nhân lực, vật lực, tài lực cho giáo dục, đào tạo

Quan điểm này vừa xác định trách nhiệm của toàn dân tham gia xây dựngphát triển giáo dục, vừa chỉ ra quyền lợi của người dân được hưởng từ nền giáodục đó Nhà nước phải mở rộng, đa dạng hoá các hình thức giáo dục - học tập,đẩy mạnh phong trào học tập trong nhân dân bằng những hình thức giáo dụcchính quy và không chính quy, tạo điều kiện để mọi người được đi học, họcthường xuyên, học suốt đời, thực hiện "giáo dục cho mọi người", "cả nước trở

thành một xã hội học tập" Tạo nên môi trường giáo dục lành mạnh ở mọi nơi,trong từng cộng đồng, từng tập thể.

2.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về huấn luyện, giáo dục quân nhân

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về huấn luyện quân nhân

Hồ Chí Minh là người tổ chức và rèn luyện các lực lượng vũ trang nhândân Việt Nam Người rất coi trọng vai trò của huấn luyện quân nhân Hồ ChíMinh khẳng định, huấn luyện là một công việc quan trọng và rất cần thiết củaquân đội, vì kháng chiến là công việc khó; quân đội không được huấn luyện thìkhông đánh thắng được giặc Người nói: “Huấn luyện là một việc rất cần…những việc rất dễ dàng còn phải học Huống chi công việc cách mạng, công việckháng chiến, không có huấn luyện thì làm sao xuôi”

Hồ Chí Minh đề cao vai trò của huấn luyện đồng thời coi trọng nội dunghuấn luyện quân nhân Nội dung huấn luyện phải đảm bảo tính toàn diện, tínhthiết thực, tính hệ thống

Tính toàn diện là huấn luyện bao gồm đủ các mặt: chính trị, quân sự, văn

hoá, kỹ thuật, thể lực… Học chính trị là học Chủ nghĩa Mác Lênin, đường lốichính sách của Đảng; học quân sự là học kỹ thuật, chiến thuật, chiến lược,phương pháp chỉ huy chiến đấu, phương pháp huấn luyện bộ đội “Cách dạy bộđội đánh giặc” Tính toàn diện trong huấn luyện quân nhân được Hồ Chí Minhkhái quát thành “Văn hay, võ giỏi” “Một quân đội văn hay võ giỏi là một quânđội vô địch”

Tính thiết thực là vấn đề Bác luôn đặt lên hàng đầu trong huấn luyện học

viên; tính thiết thực thể hiện ở nội dung huấn luyện “phải nhằm đúng nhu cầu”,ngắn gọn, đầy đủ, không chỉ dễ hiểu, dễ nhớ mà phải “áp dụng được ngay” Tính hệthống, thể hiện ở nội dung huấn luyện phải đảm bảo tính khoa học, phù hợp vớilôgíc nội dung và lôgíc nhận thức của từng đối tượng người học “phải có mạchlạc với nhau, mà không xung đột với nhau”

Tính hệ thống trong huấn luyện là một vấn đề được Hồ Chí Minh đặt

ngang hàng với tính toàn diện và thiết thực Tính hệ thống trước hết thể hiệntrong phân chia, sắp xếp chương trình huấn luyện phải theo lôgíc nội dung mônhọc Hồ Chí Minh nói: “Sắp xếp thời gian và bài học cho những lớp đó, phải cho

khéo, phải có mạch lạc với nhau mà không xung đột nhau” Đồng thời Hồ ChíMinh cũng chỉ ra nội dung huấn luyện phải được chia ra cho phù hợp với lôgícnhận thức của người học Người nói: “Khuôn khổ học tập, chia ra khoa họcchính trị, khoa học kinh tế, khoa học lịch sử mà học dần dần”

Về phương pháp huấn luyện quân nhân Tư tưởng chủ đạo, bao trùm,

xuyên suốt của Hồ Chí Minh về con đường, phương pháp trong huấn luyện quânnhân đó là việc đảm bảo sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, giữa học vớihành, giữa giáo dục với thực tế hoạt động quân sự Theo Hồ Chí Minh, dạy vàhọc lý luận phải gắn với thực tế, nghiên cứu kỹ thực tế và đúc rút những kinhnghiệm từ thực tế, để từ đó có thể đề xuất những phương hướng, biện pháp giảiquyết những vấn đề thực tế đặt ra một cách thiết thực, có hiệu quả Người nói:

“Học lý luận phải nghiên cứu công việc thực tế, kinh nghiệm thực tế… Lúc họcrồi họ có thể tự mình tìm ra phương hướng chính trị, có thể làm những công việcthực tế, có thể trở nên người tổ chức và lãnh đạo Thế là lý luận thiết thực, cóích” Theo Hồ Chí Minh, để có phương pháp huấn luyện tốt, phải trả lời đượccác câu hỏi: Huấn luyện ai? Ai huấn luyện? Huấn luyện cái gì? Huấn luyện nhưthế nào? Tài liệu huấn luyện?

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục quân nhân

Hồ Chí Minh luôn đề cao vai trò của giáo dục đạo đức và các phẩm chấtnhân cách cho quân nhân Người khẳng định: Đạo đức là cái gốc của người quânnhân cách mạng Đạo đức cách mạng không phải từ trên trời rơi xuống mà phải

do khổ công rèn luyện, kiên trì giáo dục hàng ngày mà có Người chỉ ra: “Quânđội mạnh là nhờ giáo dục khéo, nhờ chính sách đúng, nhờ kỷ luật nghiêm”.Trong đó, giáo dục khéo được Hồ Chí Minh đặt lên vị trí hàng đầu

Hồ Chí Minh chỉ ra nội dung giáo dục phẩm chất nhân cách quân nhânbao gồm những nội dung chủ yếu như sau:

Giáo dục chính trị, tư tưởng Mục đích của giáo dục chính trị, tư tưởng là

làm cho mọi quân nhân thấm nhuần Chủ nghĩa Mác- Lênin, đường lối chính sáchcủa đảng, bản chất truyền thống quân đội Giáo dục cho họ thái độ, niềm tin, hành

vi đúng đắn đối với Đảng, với dân, với đồng chí đồng đội và đối với kẻ thù Bácnói: “Quân sự mà không có chính trị như cây không có gốc, vô dụng lại có hại”

Giáo dục đạo đức cách mạng Theo Hồ Chí Minh, nội dung giáo dục đạo

đức bao gồm nhiều vấn đề, trong đó cần tập trung vào các vấn đề chủ yếu nhưlòng nhân ái, yêu thương con người, yêu thương đồng chí đồng đội; trung vớinước, hiếu với dân; cần, kiệm, liêm, chính; tinh thần quốc tế trong sáng thuỷchung Về đạo đức của người cán bộ quân đội, Hồ Chí Minh thường nhắc tới cácphẩm chất về trí, tín, dũng, nhân, liêm, trung

Giáo dục kỷ luật quân sự Hồ Chí Minh khẳng định “Kỷ luật là sức mạnh

của quân đội” Về bản chất kỷ luật của quân đội ta là kỷ luật sắt, nghĩa lànghiêm túc và tự giác Theo tư tưởng của Hồ Chí Minh, tính kỷ luật của quânnhân được khái quát bằng một điều: Mỗi việc đều phải theo mệnh lệnh cấp trên

Giáo dục tinh thần đoàn kết Hồ Chí Minh coi trọng vai trò của đoàn kết.

Chỉ có đoàn kết mới tạo nên sức mạnh để chiến thắng kẻ thù Nội dung đoàn kếtbao gồm: đoàn kết nội bộ, đoàn kết quân dân và đoàn kết quốc tế

Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng phương pháp giáo dục đạo đức và cácphẩm chất nhân cách quân nhân Trong thực tiễn giáo dục quân nhân, Hồ ChíMinh đã sử dụng rất khéo léo các phương pháp giáo dục Bao gồm nhiều phươngpháp: Thuyết phục, nêu gương, tự phê bình và phê bình, rèn luyện, động viên,khen thưởng, bắt buộc, thi đua ái quốc v.v… Các phương pháp phải được kết hợpvới nhau Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, phương pháp giáo dục có vai trò quantrọng hàng đầu trong giáo dục đạo đức cho quân nhân là phương pháp thuyếtphục Đây là phương pháp phản ánh bản chất của quân đội cách mạng, do đó nóphải được áp dụng với vai trò là phương pháp chủ đạo, xuyên suốt, ở mọi lúc mọinơi Phương pháp thuyết phục đòi hỏi người đi thuyết phục phải có trình độ hiểubiết, “phải hăng hái, bền gan, chịu khó, đồng thời phải cẩn thận, khôn khéo, mềmmỏng khi tuyên truyền thuyết phục” Phương pháp nêu gương, đây là phươngpháp giáo dục đạo đức, lối sống rất hiệu quả, vì nêu gương có tác động mạnh mẽđến mọi quân nhân Bác nói: “Từ việc lớn đến việc nhỏ, cán bộ phải làm kiểumẫu, mỗi việc trong bộ đội, cán bộ phải làm gương, như thế thì quân đội ta sẽ làmột quân đội vô địch”4 Phương pháp thuyết phục, nêu gương phải kết hợp với

4 Hồ Chí Minh Tuyển tập, tập.5, Nxb Sự thật Hà Nội 1984, tr 63

phương pháp tự phê bình và phê bình Bác nói “Tự phê bình và phê bình là cáchtốt nhất để củng cố và phát triển sự đoàn kết và thống nhất của Đảng”

Tóm lại, tư tưởng Hồ Chí Minh về huấn luyện, giáo dục quân nhân đượcthể hiện tập trung về vai trò của huấn luyện và giáo dục với sự hình thành phẩmchất, năng lực của quân nhân và sức mạnh của quân đội; về nội dung huấnluyện, giáo dục toàn diện, thiết thực và hệ thống; về phương pháp huấn luyệngắn lý luận với thực tiễn, học với hành và phương pháp giáo dục bằng thuyếtphục, nêu gương kết hợp với phê bình, tự phê bình thường xuyên

2.3 Vận dụng quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, đào tạo cán bộ quân đội trong tình hình mới

Từ sau năm 1975, việc đào tạo đội ngũ cán bộ quân đội trong tình hìnhmới đã đặt ra cho công tác nhà trường quân sự những yêu cầu, nhiệm vụ mới.Dựa trên các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục, đào tạo; tưtưởng Hồ Chí Minh về huấn luyện, giáo dục quân nhân và phân tích tình hìnhthực tiễn quân đội, Đảng uỷ quân sự Trung ương đã ra các văn bản, nghịquyết lãnh đạo, chỉ đạo công tác nhà trường quân sự trong từng giai đoạn cụthể Các văn bản, nghị quyết đó đã thể hiện các quan điểm nhất quán củaĐảng uỷ Quân sự Trung ương về phát triển giáo dục, đào tạo đội ngũ cán bộquân đội Sau khi thực hiện Nghị quyết số 93/ĐUQSTƯ Ngày 1 tháng 6 năm

1994, của Đảng uỷ Quân sự Trung ương Về tiếp tục đổi mới công tác đào tạocán bộ, nhân viên chuyên môn, kỹ thuật và xây dựng nhà trường chính quy,

hệ thống nhà trường quân sự từng bước được hoàn thiện, nhiều trường đượcnâng cấp lên bậc đại học và hoà nhập vào hệ thống giáo dục quốc dân Để tiếptục đẩy mạnh công tác nhà trường quân sự trong tình hình mới, ngày 29 tháng

3 năm 2007 Đảng uỷ Quân sự Trung ương đã ra Nghị quyết số 86/ĐUQSTƯ,

Về công tác giáo dục, đào tạo trong tình hình mới Trong đó đã đề xuấtphương hướng và những chủ trương, giải pháp lớn về phát triển giáo dục, đàotạo cán bộ quân đội trong tình hình mới Đây là một trong những cơ sở quantrọng định hướng cho sự phát triển của lý luận và thực tiễn giáo dục trong nhàtrường quân sự hiện nay

- Phát triển giáo dục, đào tạo là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, quan trọng hàng đầu của cấp uỷ và chỉ huy các cấp, các ngành trong Quân đội

Quán triệt quan điểm của Đảng “Cùng với khoa học công nghệ giáo dục

và đào tạo là quốc sách hàng đầu”, tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của huấnluyện, giáo dục đối với sự hình thành phát triển nhân cách quân nhân và sứcmạnh quân đội và phân tích tình hình thực tiễn về công tác giáo dục, đào tạotrong tình hình mới, Nghị quyết số 86/ĐUQSTƯ đã đề ra quan điểm chỉ đạo

“Phát triển giáo dục - đào tạo là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, quan trọng hàngđầu của cấp uỷ và chỉ huy các cấp, các ngành trong Quân đội”5

Quan điểm này đòi hỏi lãnh đạo chỉ huy các cấp phải nhận thức đượcnhiệm vụ đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ là một trong những nhiệm vụ trọngtâm quan trọng hàng đầu của sự nghiệp xây dựng các lực lượng vũ trang Đó lànhiệm vụ của cấp uỷ và cán bộ, các cấp, các ngành, các cơ quan trong quân đội,không chỉ riêng của các học viện và nhà trường Trên cơ sở nhận thức đó phảitập trung lãnh đạo, chỉ đạo, đầu tư các nguồn lực và có chính sách ưu tiên phùhợp để giáo dục, đào tạo phát triển trước một bước

- Phát triển giáo dục, đào tạo phải đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội, củng cố quốc phòng, bảo vệ Tổ quốc

Nội dung quan điểm này chỉ ra rằng, đào tạo, bồi dưỡng cán bộ phải đóntrước và phục vụ đắc lực cho các yêu cầu, nhiệm vụ phát triển của quân đội, gắnvới tổ chức biên chế, trang bị, phương thức tác chiến và phù hợp với xu thế tiến

bộ, tiếp cận với khoa học và công nghệ hiện đại Đổi mới toàn diện công tácgiáo dục, đào tạo của nhà trường quân sự, gắn chặt dạy và học với nghiên cứukhoa học, gắn nhà trường với đơn vị Xây dựng nhà trường chính quy, có môitrường văn hoá lành mạnh, phong phú theo hướng “chuẩn hoá, hiện đại hoá”, lấynhà trường làm nơi dự trữ cán bộ

- Đào tạo cán bộ theo chức vụ có trình độ học vấn tương ứng.

Quan điểm này chỉ ra mục tiêu của giáo dục, đào tạo cán bộ quân độitrong nhà trường quân sự Nhà trường quân sự phải lấy mục tiêu đào tạo theochức vụ làm chủ yếu, đồng thời phải kết hợp đào tạo theo chức vụ và đào tạo

5 Nghị quyết số 86/ĐUQSTƯ của Đảng uỷ Quân sự Trung ương Về công tác giáo dục, đào tạo trong tình hình mới, Nxb QĐND, Hà Nội 2007, tr 13

theo học vấn Đảm bảo cho đội ngũ cán bộ quân đội có trình độ toàn diện; vữngvàng về chính trị, tư tưởng; trong sáng về đạo đức; có mặt bằng kiến thức theochuẩn quốc gia; có năng lực hoạt động thực tiễn trong lãnh đạo, chỉ huy, quản lý,huấn luyện bộ đội; làm tốt chức vụ ban đầu, có khả năng phát triển, hoàn thànhnhiệm vụ được giao trong mọi tình huống.

Đào tạo theo chức vụ bao gồm đào tạo đào tạo cán bộ cấp phân đội; đàotạo cán bộ cấp chiến thuật - chiến dịch; đào tạo cán bộ cấp chiến dịch - chiếnlược Về học vấn, tập trung đào tạo cán bộ cấp phân đội có trình độ đại học là cơbản Đào tạo trình độ sau đại học chủ yếu cho cán bộ giảng dạy, cán bộ nghiêncứu khoa học và một số cán bộ cơ quan chiến dịch, chiến lược

- Gắn lý luận với thực tiễn, kết hợp bồi dưỡng kiến thức, năng lực tư duy với rèn luyện năng lực thực hành; chú trọng truyền thụ kinh nghiệm chiến đấu

và giáo dục truyền thống cho người học.

Nội dung chủ yếu của quan điểm này là kết hợp chặt chẽ đào tạo tạitrường với bồi dưỡng tại đơn vị; đào tạo với tự đào tạo liên tục trong quá trìnhcông tác Thực hiện đa dạng hoá và vận dụng linh hoạt các hình thức đào tạo,kết hợp chặt chẽ đào tạo chính quy, dài ngày là chủ yếu với các hình thức đàotạo, bồi dưỡng ngắn hạn tại trường, tại chức, đào tạo lại, đào tạo tích luỹ từngphần, liên kết giữa các trường trong quân đội với các trường dân sự trong đàotạo Trong dạy và học phải coi trọng kiến thức lý thuyết khoa học, coi trọngkinh nghiệm truyền thống, đảm bảo cho người học phát triển cả tư duy sáng tạo

và kỹ năng thực hành

- Xây dựng hệ thống nhà trường chính quy, hiện đại, đi đầu trong đào tạo một số lĩnh vực khoa học, công nghệ trọng yếu

Nội dung quan điểm này đòi hỏi phải nhanh chóng kiện toàn, ổn định

hệ thống nhà trường quân sự, có đủ các yếu tố bảo đảm chất lượng đào tạotheo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá; phù hợp với tổ chức quân đội và khoahọc giáo dục; với quy mô, cơ cấu trình độ, cơ cấu vùng miền và ngành nghềđào tạo, với đặc điểm về tổ chức và hoạt động của các quân chủng, binhchủng, ngành Đồng thời phải phát huy thế mạnh các trường quân đội thamgia đào tạo phục vụ công nghiệp hoá, hiện đại hoá và huy động tiềm lực của

Nhà nước phục vụ giáo dục, đào tạo quân sự Đẩy mạnh hợp tác quốc tế vềgiáo dục, đào tạo.

Những quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam, tư tưởng Hồ ChíMinh về giáo dục, đào tạo và những chủ trương, giải pháp lớn về phát triểngiáo dục, đào tạo cán bộ quân đội trong tình hình mới là những cơ sở lýluận chính trị và phương pháp luận khoa học trực tiếp định hướng cho việcnghiên cứu lý luận và thực tiễn giáo dục nhà trường quân sự trong tình hìnhmới Mọi vấn đề khoa học của giáo dục học quân sự phải đứng vững trênlập trường quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, đường lối của ĐảngCông sản Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, đào tạo và phảihướng vào thực hiện các chủ trương, giải pháp lớn về phát triển giáo dục,đào tạo cán bộ quân đội trong tình hình mới

Những vấn đề nghiên cứu

1 Quan điểm cơ bản của Đảng Cộng sản Việt Nam về giáo dục, phươnghướng quán triệt các quan điểm đó trong giáo dục, đào tạo ở nhà trường quân sựhiện nay

2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, phương hướng quán triệt tư tưởng

đó trong giáo dục, đào tạo ở nhà trường quân sự hiện nay

Chương 3 QUÁ TRÌNH SƯ PHẠM TRONG NHÀ TRƯỜNG QUÂN SỰ

3.1 Đặc trưng cơ bản của quá trình sư phạm trong nhà trường quân sự

Quá trình sư phạm nhà trường quân sự là quá trình tổng thể, có mục đích,thông qua tổ chức hoạt động phối hợp thống nhất giữa nhà giáo dục và đối tượnggiáo dục, nhằm hình thành phẩm chất và năng lực cho học viên, đáp ứng theomục tiêu, yêu cầu của quân đội và xã hội Quá trình sư phạm trong nhà trườngquân sự có những nét đặc trưng cơ bản như sau:

- Quá trình sư phạm trong nhà trường quân sự là quá trình tổng thể, có tính mục đích, diễn ra trong điều kiện tổ chức quân sự chặt chẽ và khoa học

Quá trình sư phạm nhà trường quân sự là một quá trình tổng thể bao gồmquá trình dạy học và quá trình giáo dục học viên Tính tổng thể được biểu hiện ởmục đích, mục tiêu của quá trình này Mục đích của quá trình sư phạm nhàtrường quân sự được cụ thể hoá thành hệ thống mục tiêu đào tạo Hệ thống mụctiêu này bao gồm mục tiêu toàn khoá học, mục tiêu từng môn học, học phần, chủ

đề, mục tiêu từng hoạt động Tất cả các mục tiêu bộ phận ấy nhằm thực hiệnmục tiêu đào tạo tổng thể của khóa học với một đối tượng cụ thể

Với tư cách là một quá trình, hoạt động sư phạm trong nhà trường quân sựdiễn ra có khởi đầu, vận hành, phát triển, kết thúc, nghĩa là có thời gian, khôngxác định, gắn với tất cả các nhân tố cấu thành và các điều kiện bảo đảm

Xuất phát từ đặc điểm, tính chất của nhà trường quân sự, quá trình sưphạm nhà trường quân sự được tổ chức, duy trì chặt chẽ cả về kế hoạch và tổchức thực hiện, cả về quy chế và công tác quản lý giáo dục, đào tạo Tính chấtchặt chẽ còn biểu hiện ở chỗ quá trình sư phạm nhà trường quân sự không chỉđược duy trì bởi khung pháp lý giáo dục, đào tạo của Nhà nước và Quân đội, màcòn được duy trì bởi kỷ luật quân sự nghiêm minh Đồng thời, tính tổ chức củaquá trình sự phạm nhà trường quân sự còn được thể hiện ở hệ thống tổ chứcĐảng, tổ chức chỉ huy, tổ chức đoàn thanh niên, hội đồng quân nhân

Tính đặc thù đó đòi hỏi trong dạy học - giáo dục nhà trường phải xác địnhchính xác mục tiêu, chương trình, nội dung, các hình thức, phương pháp và tổ

chức thực hiện một cách thống nhất, phù hợp với những yêu cầu của một cơ sởgiáo dục, đào tạo đồng thời phù hợp với tính chất của một tổ chức quân sự.

- Quá trình sư phạm trong nhà trường quân sự là quá trình truyền thụ và lĩnh hội các kinh nghiệm xã hội, kinh nghiệm hoạt động quân sự

Đặc trưng này phản ánh mối quan hệ bản chất, quy định sự vận động, tồntại và phát triển của quá trình sư phạm nhà trường quân sự Chất lượng, hiệu quảcủa hoạt động truyền thụ và hoạt động lĩnh hội phản ánh chất lượng, hiệu quảcủa quá trình đào tạo ở nhà trường

Truyền thụ là hoạt động của nhà giáo dục nhằm trang bị cho người họccác kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng và các giá trị chuẩn mực Chất lượng hoạt độngtruyền thụ phụ thuộc vào khả năng, tài nghệ sư phạm, tầm rộng của hiểu biết, độsâu của tri thức chuyên ngành, trình độ tổ chức, phương pháp giảng dạy, giáodục và tính mô phạm của người giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục

Lĩnh hội là hoạt động tiếp thu, đào sâu suy nghĩ của của học viên, từ đóbiết xử lý, chế biến, chuyển hoá những gì đã tiếp nhận được từ những tác động

sư phạm thành “tài sản”, thành phẩm chất và năng lực của cá nhân Chất lượngcủa hoạt động lĩnh hội phụ thuộc vào khả năng nhận thức của mỗi người Bêncạnh đó là các yếu tố như phương pháp học tập, rèn luyện, kế hoạch, thời giancho học tập, động cơ, ý chí quyết tâm và tính chủ thể có ý nghĩa quan trọng, ảnhhưởng trực tiếp đến chất lượng, hiệu quả học tập, rèn luyện của mỗi học viên

Nội dung truyền thụ là hệ thống tri thức các môn học và các phương phápsáng tạo, các giá trị, chuẩn mực đạo đức Đó chính là các giá trị văn hoá hay còngọi là những kinh nghiệm xã hội - lịch sử do con người sáng tạo ra, được tíchluỹ, bổ sung và phát triển qua các thế hệ Các giá trị ấy bao gồm cả các giá trịcủa loài người, giá trị dân tộc, các giá trị trong lĩnh vực hoạt động quân sự Đó làtoàn bộ những tri thức trong lĩnh vực quân sự như đường lối quân sự, khoa học

và nghệ thuật quân sự Việt Nam, các kỹ xảo, kỹ năng, kỹ thuật, chiến thuật tronghoạt động quân sự; hệ thống điều lệnh, điều lệ của quân đội

Truyền thụ và lĩnh hội được tiến hành chủ yếu thông qua hai con đường,

đó là quá trình dạy học và quá trình giáo dục Mọi nội dung và yêu cầu về kiếnthức, kỹ xảo, kỹ năng cũng như các nội dung và yêu cầu về giáo dục phẩm chất

nhân cách đều được chuyển tải đến học viên thông qua cả quá trình dạy học vàquá trình giáo dục, mà người truyền thụ, chỉ đạo tiến hành trực tiếp các quá trình

đó chính là giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục

- Quá trình sư phạm trong nhà trường quân sự là quá trình chuẩn bị con người cho lĩnh vực hoạt động quân sự

Đặc trưng này chỉ rõ mục tiêu đồng thời cũng khẳng định vai trò của quátrình sư phạm nhà trường quân sự là chuẩn bị nguồn lực con người cho sựnghiệp xây dựng và chiến đấu của quân đội

Quá trình đào tạo ở các nhà trường quân sự là một quá trình sư phạm tổngthể hướng vào hình thành cả phẩm chất và năng lực cho người học viên Để thựchiện được mục tiêu này, trong quá trình đào tạo phải hết sức coi trọng trang bịnâng cao kiến thức toàn diện, hệ thống cơ bản, hiện đại với các kỹ xảo, kỹ năngtương ứng Yêu cầu mới hiện nay của việc trang bị kiến thức trong dạy học đòihỏi ngày càng chú trọng hơn, tập trung và ưu tiên hơn các nội dung và cách thứcdạy học làm phát triển năng lực trí tuệ, tư duy sáng tạo cho học viên, tạo điềukiện cho họ thích ứng nhanh với hoạt động quân sự và thực tiễn cuộc sống Mặtkhác, cùng với việc trang bị kiến thức, quá trình sư phạm nhà trường quân sựkhông xem nhẹ việc giáo dục hình thành phẩm chất nhân cách của người cán bộ,

sĩ quan quân đội như: thế giới quan khoa học, lý tưởng, niềm tin, đạo đức, lốisống, phù hợp đòi hỏi khách quan về phẩm chất và vị thế xã hội của người cán

bộ, sĩ quan quân đội Đây cũng là sự thể hiện quan điểm kết hợp giữa dạy chữ,dạy nghề và dạy người của Đảng ta trong giáo dục, đào tạo Về vấn đề này, Vănkiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã chỉ rõ: “Tập trung nâng cao chấtlượng giáo dục, đào tạo, coi trọng giáo dục đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo,

kỹ năng thực hành”

Trong cấu trúc mục tiêu đào tạo ở các học viện và nhà trường đào tạo sĩquan quân đội là kết hợp giữa đào tạo trình độ học vấn đại học với đào tạo theochức danh của người sĩ quan sau khi ra trường, đó cũng là sự thể hiện tính đặcthù quân sự Việc đào tạo trước hết phải bảo đảm cho người học khi ra trườngđảm đương chức trách, nhiệm vụ theo chức danh ban đầu xác định cho từng cấpđào tạo Đồng thời, người sĩ quan quân đội với tư cách là cán bộ của Đảng và

Nhà nước công tác trong lĩnh vực quân sự, họ phải có đủ tiêu chuẩn học vấntheo quy định như mọi cán bộ Nhà nước nói chung.

Như vậy, những đặc trưng trên đây vừa phản ánh tính phổ biến của mộtquá trình sư phạm nói chung vừa mang nét đặc thù của quá trình sư phạm nhàtrường quân sự Khi đào tạo và thực hiện quá trình sư phạm nhà trường quân sự,các nhà giáo dục cần phải tính đến những đặc trưng trên và xác định con đườngthích hợp để đạt tới mục tiêu giáo dục, đào tạo một cách tốt nhất

3.2 Cấu trúc của quá trình sư phạm nhà trường quân sự

- Quá trình sư phạm nhà trường quân sự được hợp thành bởi hai quá trình

bộ phận

Quá trình sư phạm nhà trường quân sự là một quá trình tổng thể, toàn vẹnđược hợp thành bởi quá trình dạy học và quá trình giáo dục Quá trình sư phạmnhà trường quân sự hướng tới mục tiêu chung là đào tạo học viên có đủ phẩm chất

và năng lực đáp ứng theo yêu cầu của quân đội Để đạt được tới mục tiêu tổngquát ấy, quá trình sư phạm nhà trường quân sự phải tiến hành quá trình dạy học vàquá trình giáo dục Đây là hai quá trình bộ phận của một quá trình tổng thể Chứcnăng trội của quá trình dạy học nhằm trang bị kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng, hìnhthành và phát triển năng lực cho người học Chức năng trội của quá trình giáo dụcnhằm hình thành các phẩm chất nhân cách cho người học theo chuẩn mực giá trịcủa quân đội và xã hội Hai mặt này quan hệ biện chứng với nhau, song mỗi mặt

có tính độc lập tương đối, với mục tiêu trực tiếp, nội dung và con đường tiếnhành, tính chất tác động sư phạm không hoàn toàn như nhau, dù cả hai mặt nàyđều diễn ra trong suốt quá trình đào tạo Với ý nghĩa ấy, hai mặt cơ bản là dạy học

và giáo dục được quan niệm là hai quá trình bộ phận trong quá trình sư phạm tổngthể

- Quá trình sư phạm trong nhà trường quân sự bao gồm một hệ thống các thành tố có mối liên hệ rằng buộc lẫn nhau

Xét theo quan điểm hệ thống, cấu trúc, quá trình sư phạm nhà trường quân

sự được hợp thành bởi hệ thống các thành tố: mục tiêu giáo dục, nhà giáo dục,đối tượng giáo dục, nội dung giáo dục, phương pháp giáo dục, hình thức tổ chứcgiáo dục, kết quả giáo dục Các thành tố này luôn vận động trong mối quan hệ

phụ thuộc lẫn nhau, vừa tạo điều kiện cho nhau, vừa chế ước lẫn nhau, tạo thành

hệ thống với các mối liên hệ xuôi và mối liên hệ ngược thúc đẩy sự vận động,phát triển của quá trình sư phạm nhà trường quân sự

Quá trình vận động, phát triển của các thành tố trên đây luôn diễn ra trong

sự tác động của môi trường kinh tế, chính trị, xã hội, quân sự của quốc gia vàmôi trường phát triển của khoa học, công nghệ, của xu thế thời đại

Trong hệ thống các thành tố cấu thành quá trình sư phạm nhà trường quân

sự, mỗi thành tố có vai trò, vị trí và chức năng, nhiệm vụ riêng, được cụ thể hoátrong quá trình dạy học và quá trình giáo dục theo nghĩa hẹp

Thông qua hệ thống cấu trúc của quá trình sư phạm nhà trường quân sựcho phép chúng ta tiếp cận rõ hơn vị trí, chức năng cũng như mối liên hệ tácđộng qua lại giữa các thành tố và các quá trình bộ phận quy định xu hướng vậnđộng phát triển của quá trình này Muốn nâng cao hiệu quả quá trình sư phạmnhà trường quân sự phải chú trọng đổi mới, hoàn thiện, nâng cao đồng bộ cácthành tố Tuy nhiên với đặc điểm, điều kiện cụ thể của từng trường trong từnggiai đoạn, có thể tập trung đột phá vào một hay vài thành tố nào đó tạo đà kéotheo và tác động đến các thành tố khác để cùng phát triển

3.3 Quy luật của quá trình sư phạm trong nhà trường quân sự

- Quy luật về tính quy định của xã hội đối với quá trình sư phạm trong nhà trường quân sự

Quy luật này phản ánh mối quan hệ giữa quá trình giáo dục, đào tạo trong nhàtrường với tính chất của của chế độ chính trị, xã hội, của phương thức sản xuất, củatrình độ phát triển kinh tế, văn hoá, khoa học , công nghệ, của con người

Nội dung quy luật chỉ rõ quá trình sư phạm trong nhà trường quân sự luôn luônchịu sự tác động chi phối của các lĩnh vực, các quá trình xã hội như: chính trị, kinh tế,văn hoá, xã hội, khoa học công nghệ, giáo dục, đào tạo của đất nước trong mỗi giaiđoạn lịch sử nhất định Biểu hiện tập trung nhất về tính quy định của xã hội với quátrình sư phạm nhà trường quân sự là ở chỗ, mục tiêu, nội dung, phương pháp, hìnhthức tổ chức của quá trình sư phạm nhà trường quân sự bao giờ cũng chịu sự chi phốitrực tiếp bởi quan điểm, tư tưởng, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước cũngnhư trình độ phát triển của các yếu tố thuộc các lĩnh vực trên

Quy luật này đòi hỏi, việc xác định mục tiêu, nội dung, phương pháp giáodục, đào tạo trong nhà trường quân sự phải dựa trên cơ sở phương pháp luận củachủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và phải hướng vào thực hiệnđường lối chính trị, quân sự của Đảng Tổ chức chỉ đạo quá trình sư phạm trongnhà trường quân sự phải thấy rõ xu hướng và mức độ quy định, tác động chiphối của các yếu tố kinh tế, chính trị, xã hội để chủ động đón trước và xây dựng

kế hoạch, phương hướng hoạt động, biện pháp triển khai thực hiện phù hợp vớinhững tác động, những yêu cầu của xã hội Trên cơ sở đó không ngừng tạo ranguồn lực có chất lượng cao, những học viên có kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng, taynghề, có năng lực tư duy sáng tạo và những phẩm chất nhân cách cần thiết, đápứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xãhội chủ nghĩa

- Quy luật về tính quy định của thực tiễn hoạt động quân sự đối với quá trình sư phạm trong nhà trường quân sự

Quy luật này phản ánh mối liên hệ giữa quá trình sư phạm ở nhà trườngquân sự với thực tiễn hoạt động quân sự, thực tiễn xây dựng, chiến đấu củaquân đội Quy luật này chỉ ra rằng, sự phát triển của quân đội, thực tiễn xâydựng và chiến đấu của quân đội thường xuyên đặt ra những yêu cầu mới vàtạo ra những điều kiện vật chất, tinh thần thuận lợi cho quá trình giáo dục,đào tạo ở nhà trường quân sự phát triển Tính quy định của thực tiễn hoạtđộng quân sự đối với quá trình sư phạm nhà trường quân sự biểu hiện ở chỗ,các yếu tố, các hoạt động nghề nghiệp, chuyên môn, nghiệp vụ trong lĩnh vựcquân sự chi phối trực tiếp việc xác định phương hướng, mục tiêu, yêu cầu,nhiệm vụ đào tạo của nhà trường

Quy luật này đòi hỏi, quá trình giáo dục ở các nhà trường quân sự phải phảnánh trình độ chính quy hiện đại của quân đội và đặc điểm của hoạt động quân sự.Mặt khác, quá trình giáo dục ở nhà trường quân sự phải tác động tích cực đối với

sự phát triển của quân đội, góp phần xây dựng bản lĩnh và trình độ chiến đấu củađội ngũ cán bộ quân đội Nhà trường phải hình dung, mô phỏng, dự đoán sưphạm đúng đắn và chính xác các hoạt động nghề nghiệp hoặc chuyên môn,nghiệp vụ quân sự mà học viên phải đảm nhiệm sau khi ra trường Trên cơ sở đó,

xác định mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức giáo dục cho phùhợp, sát với yêu cầu của thực tiễn hoạt động quân sự “Sản phẩm” cuối cùng củaquá trình sư phạm quân sự là người học viên được đào tạo có đủ phẩm chất vànăng lực, đảm bảo hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ trên cương vị, chức trách, nghềnghiệp được phân công; đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng quân đội cáchmạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại.

- Quy luật về sự thống nhất biện chứng giữa quá trình dạy học và quá trình giáo dục

Quy luật này phản ánh mối liên hệ cơ bản giữa hai quá trình bộ phận trongmột quá trình tổng thể, đồng thời phản ánh mối liên hệ giữa các nhiệm vụ của quátrình dạy học ở nhà trường quân sự

Quy luật này chỉ ra rằng, dạy học và giáo dục luôn thống nhất biện chứngvới nhau, đan xen vào nhau, làm điều kiện cho nhau, tác động qua lại và thúcđẩy lẫn nhau cùng phát triển Trong dạy học có giáo dục, ngược lại, giáo dụcđược dựa trên cơ sở của dạy học Dạy học và giáo dục thống nhất với nhau trongviệc thực hiện mục tiêu đào tạo học viên trở thành người sĩ quan có đủ đức vàtài, phẩm chất và năng lực đáp ứng với yêu cầu nhiệm vụ của quân đội Một quátrình dạy học thực sự khoa học sẽ đưa người học tới những quan điểm tư tưởngđúng đắn, bởi vì trong khi tìm hiểu phép biện chứng của sự vật thì người họccũng đồng thời đi tới sự biện chứng trong phương pháp luận

Giữa quá trình dạy học và quá trình giáo dục tuy thống nhất và quan hệbiện chứng với nhau, song mỗi quá trình bộ phận có tính độc lập tương đối của

nó Mỗi quá trình có mục tiêu trực tiếp, có chức năng trội, có đặc điểm, bảnchất, nhiệm vụ, nội dung nguyên tắc, phương pháp, hình thức tiến hành khácnhau Đối tượng tác động, thái độ tiếp nhận các tác động sư phạm, chương trình,

kế hoạch, đánh giá kết quả cũng không giống nhau, trong đó, quá trình giáo dụcdiễn ra khó khăn, phức tạp hơn so với quá trình dạy học

Quy luật này đòi hỏi, quá trình dạy học ở nhà trường quân sự phải tạo cơ

sở định hướng cho quá trình hình thành phát triển thế giới quan, phương phápluận và các phẩm chất nhân cách của người sĩ quan quân đội Ngược lại, quátrình giáo dục học viên ở nhà trường quân sự được thực hiện chủ yếu bằng con

đường dạy học Xem xét quy luật này đòi hỏi các nhà sư phạm quân sự trong tổchức chỉ đạo, tiến hành quá trình sư phạm nhà trường quân sự phải biết phát huycao nhất chức năng trội của từng quá trình bộ phận, những yêu cầu riêng củamỗi quá trình, đồng thời phải kết hợp chặt chẽ giữa dạy học và giáo dục để thựchiện có hiệu quả mục tiêu đào tạo mà nhà trường đã xác định.

Như vậy, thực hiện tốt các chức năng, nhiệm vụ của quá trình sư phạmnhà trường quân sự là vấn đề cốt lõi đối với việc nâng cao chất lượng giáo dục ởnhà trường quân sự, điều đó đòi hỏi các lực lượng giáo dục không ngừng đổimới các nhân tố trong cấu trúc quá trình sư phạm quân sự Trên cơ sở nắm vữngtính quy luật của quá trình này, vận dụng chúng một cách phù hợp với tính chất,đặc điểm đào tạo của mỗi nhà trường cụ thể nhằm đạt được hiệu quả cao, gópphần tích cực vào sự nghiệp đào tạo nguồn nhân lực cho quân đội và đất nước ởcác nhà trường quân sự hiện nay

Chương 4 QUÁ TRÌNH DẠY HỌC TRONG NHÀ TRƯỜNG QUÂN SỰ

4.1 Bản chất quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

4.1.1 Khái niệm quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

Dạy học ở nhà trường quân sự là quá trình có mục đích, có tổ chức, phối hợp thống nhất giữa hoạt động dạy với hoạt động học nhằm trang bị kiến thức,

kỹ xảo, kỹ năng nghề nghiệp quân sự, phát triển khả năng tư duy sáng tạo, giáo

dục những phẩm chất nhân cách cần thiết cho học viên, thực hiện mục tiêu đào tạo của nhà trường

Quá trình dạy học là một bộ phận của quá trình sư phạm ở nhà trường

quân sự Đó là quá trình có mục đích, có tổ chức chặt chẽ, có chương trình

nội dung xác định, có cơ sở vật chất, thiết bị kỹ thuật bảo đảm kết quả đàotạo theo yêu cầu của quân đội đặt ra Dấu hiệu nổi bật của quá trình này là

sự phối hợp thống nhất giữa hoạt động dạy và hoạt động học Đây là mốiliên hệ sinh thành trong quá trình dạy học, quy định sự vận động, phát triểncủa quá trình này Chức năng trội của quá trình dạy học là hình thành hệthống kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng nghề nghiệp quân sự cho người học, trên

cơ sở đó phát triển trí tuệ, giáo dục nhân cách, chuẩn bị tâm lý cho họ bướcvào cuộc sống hoạt động quân sự

Quá trình dạy học ở nhà trường quân sự diễn ra trong môi trường hoạtđộng quân sự, tuân theo những yêu cầu kỷ luật quân sự Giáo viên, học viên ởnhà trường quân sự vừa thực hiện nhiệm vụ dạy học, vừa phải rèn luyện và thựchiện chức năng của người quân nhân, người cán bộ, sĩ quan quân đội

4.1.2 Nhiệm vụ của quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

- Trang bị cho học viên hệ thống kiến thức, kỹ xảo, kỹ năng tương ứng với một ngành nghề và chức danh quân sự nhất định

Đây là nhiệm vụ cơ bản hàng đầu, là chức năng trội của quá trình dạy học

ở nhà trường quân sự Nhiệm vụ này đòi hỏi phải cung cấp cho người học hệthống kiến thức cơ bản, toàn diện và hiện đại, bao gồm các kiến thức khoa học

cơ bản, cơ sở và chuyên ngành, các kiến thức của các khoa học tự nhiên, xã hội,quản lý, quân sự và phương pháp sáng tạo, phù hợp với trình độ đào tạo Bêncạnh đó phải trang bị cho người học hệ thống các kỹ xảo, kỹ năng tương ứng vớichức trách, chuyên môn nghiệp vụ tương lai của người học Về thực chất đây làviệc bồi dưỡng học vấn và tay nghề cho học viên, làm cho họ trở thành ngườicán bộ, nhân viên chuyên môn của quân đội có kiến thức và có kĩ năng hoạt độngsáng tạo, giúp họ hoàn thành chức trách nhiệm vụ sau khi ra trường

- Phát triển trí tuệ cho người học

Quá trình dạy học ở nhà trường quân sự có nhiệm vụ quan trọng là pháttriển trí tuệ cho học viên Trên cơ sở trang bị cho người học hệ thống kiến thứckhoa học, rèn luyện kĩ năng thực hành với mức độ khó ngày càng tăng nhằmphát triển trí tuệ và khả năng sáng tạo cho học viên Đó chính là bồi dưỡng chongười học về phương pháp tư duy sáng tạo, giúp họ định hướng, chọn lọc trước

những luồng thông tin phong phú, linh hoạt và nhạy bén trong sử dụng kiến thức

được trang bị ở nhà trường để giải quyết mọi tình huống thực tiễn bằng phươngpháp sáng tạo nhất

Tóm lại, phát triển trí tuệ là chức năng vốn có, là mục đích tự thân củaquá trình dạy học; ngược lại quá trình dạy học bằng mọi khả năng của mình tácđộng đến người học làm phát triển tối đa tiềm năng trí tuệ của họ

- Hình thành cho người học thế giới quan khoa học và các giá trị tư tưởng, đạo đức của người cán bộ quân đội cách mạng

Đây chính là nhiệm vụ dạy người và thực hiện chức năng giáo dục củaquá trình dạy học trong nhà trường quân sự Giáo dục trong dạy học là conđường giáo dục có hiệu quả nhất, các phẩm chất (giá trị) đạt được toàn diện vàvững chắc nhất Nhiệm vụ này nhằm hình thành cho học viên thế giới quan,phương pháp luận khoa học, các chuẩn mực văn hóa, đạo đức và các giá trịtruyền thống, hiện đại, các phẩm chất nhân cách cần thiết của người cán bộ quânđội cách mạng; và nó được thực hiện thông qua việc dạy chữ, dạy nghề, dạyphương pháp Giáo dục phẩm chất nhân cách cho học viên là nhiệm vụ quantrọng, đồng thời là mục đích của dạy học; kết quả của nó là hệ quả của cácnhiệm vụ khác và là động lực thúc đẩy hiệu quả của quá trình dạy học trong nhàtrường quân sự

- Chuẩn bị tâm lý cho người học

Đây là nhiệm vụ phản ánh tính đặc thù của quá trình dạy học trong nhàtrường quân sự Nhiệm vụ này đòi hỏi trong quá trình dạy học phải hình thànhcho người học tâm thế (sự sẵn sàng bên trong) nhận nhiệm vụ và vượt qua khókhăn trở ngại để hoàn thành nhiệm vụ trong mọi điều kiện, hoàn cảnh của hoạtđộng quân sự

Quá trình dạy học trong nhà trường quân sự phải nhằm thực hiện thốngnhất các nhiệm vụ nêu trên, trong đó trang bị hệ thống kiến thức, kỹ xảo, kỹnăng là nhiệm vụ cơ bản quan trọng hàng đầu, các nhiệm vụ phát triển trí tuệ,giáo dục và chuẩn bị tâm lý đều rất trọng yếu Các nhiệm vụ của quá trình dạyhọc quan hệ biện chứng và tương tác lẫn nhau, mỗi nhiệm vụ là tiền đề của cácnhiệm vụ khác, cái nọ là kết quả của cái kia; và sản phẩm cuối cùng của quátrình dạy học trong nhà trường quân sự, là phát triển toàn diện nhân cách ngườicán bộ quân đội

4.1.3 Bản chất quá trình dạy học trong nhà trường quân sự

Bản chất của quá trình dạy học ở nhà trường quân sự là hoạt động nhận thức có tính chất nghiên cứu của người học dưới sự chỉ đạo của người dạy, được tổ chức trong điều kiện sư phạm quân sự nhất định.

Hoạt động cơ bản trong nhà trường quân sự là hoạt động học tập của học

viên dưới sự chỉ đạo của giảng viên Theo lý luận nhận thức Mác-xít, học tập

không có gì khác chính là hoạt động nhận thức của người học Đó là quá trình

phản ánh thế giới khách quan vào trong ý thức người học, là quá trình vận độngcủa tư duy, có mâu thuẫn nội tại và phát triển biện chứng từ chỗ chưa hiểu biếtđến hiểu biết, hiểu biết chưa đầy đủ, chưa chính xác đến đầy đủ và chính xáchơn, từ chỗ chưa có kỹ năng đến có kỹ năng giải quyết vấn đề thực tiễn đặt ra

Sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong ý thức của người học là một quátrình phức hợp của sự hoạt động tích cực, sáng tạo, có tính chất tìm tòi nghiêncứu từ thấp đến cao Đó là sự phản ánh có ý thức, được kiểm soát bởi ý thức.Với tư cách là một thực thể xã hội có ý thức, người học có khả năng thu nhậnđược những phản ánh khách quan về nội dung và chủ quan về hình thức

Hoạt động nhận thức của người học ở nhà trường quân sự về cơ bản vẫntuân theo quy luật nhận thức chung của loài người Quy luật đó đã được V.I.Lê-nin khái quát trong công thức nổi tiếng: "Từ trực quan sinh động đến tư duy trừutượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn đó là con đường biện chứng của sựnhận thức chân lý"6 Điều đó có nghĩa là quá trình dạy học ở nhà trường quân sựphải trải qua các nấc thang nhận thức: cảm tính, lý tính và thực tiễn Người họcthu thập các tài liệu cảm tính từ những tác động của người dạy và từ các phươngtiện dạy học trực quan Trên cơ sở các tài liệu cảm tính đó, người học sử dụng cácthao tác tư duy để xử lý, chế biến, nghiền ngẫm các thông tin học tập, gạt bỏnhững cái vụn vặt, ngẫu nhiên bên ngoài, nắm lấy cái bản chất, quy luật của sựvật, hiện tượng, hình thành các khái niệm mới trong tư duy Nhận thức khôngdừng lại ở tư duy, nấc thang tất yếu trong quá trình học tập là sự vận dụng cáckiến thức đã tiếp thu vào giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn hoạt động quân sự đặt

ra Quá trình vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn là quá trìnhcủng cố kiến thức đã học, rèn luyện kỹ xảo, kỹ năng nghề nghiệp quân sự, pháttriển bản lĩnh và các phẩm chất cần thiết của người sĩ quan theo mục tiêu đào tạo.Thực tiễn được xem như một giai đoạn của quá trình nhận thức Đó là giai đoạnkết thúc của một quá trình nhận thức, đồng thời lại là giai đoạn mở đầu cho mộtquá trình nhận thức khác, làm cho quá trình nhận thức trở thành vô cùng vô tận

6 V.I Lênin “Bút ký triết học”, Toàn tập, Tập 29, Nxb Tiến bộ Mát- xcơ- va 1981, tr.1790