VÂN ĐỀ VỂ MỐI QUAN HỆ GIỮA THƯ VIỆN HOC VỚI THÔNG TIN HỌC VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ TỚI CÔNG TÁC ĐÀO TẠO CÁN BỘ THÔNG TIN - THƯ VIỆN TS Lé Văn Viết Thư viện Quốc gia l ' iệĩ Nam Mối quan hệ lẫ
Trang 1VÂN ĐỀ VỂ MỐI QUAN HỆ GIỮA THƯ VIỆN HOC VỚI THÔNG TIN HỌC VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ
TỚI CÔNG TÁC ĐÀO TẠO CÁN BỘ
THÔNG TIN - THƯ VIỆN
TS Lé Văn Viết
Thư viện Quốc gia l ' iệĩ Nam
Mối quan hệ lẫn nhau giữa thư viện học và thông tin học là một vấn đề không mới nhưng chưa được làm sáng tó đến nơi đốn chốn vì cho đến nay vẫn còn những quan điểm trái ngược nhau về
nó Bãn báo cáo này được coi là một cố gắng nữa nhằm lý giãi mối quan hệ trên, đồng thời trên cơ sở đó đưa ra một sò ý kiến về đào tạo cán bộ thông tin - thư viện ờ nước ta Vì the, báo cáo của chúng tôi để cập tới 3 vấn đề:
- Mối quan hệ lẫn nhau giữa thư viện học với thông tin học
- Mói quan hệ lản nhau giữa các cơ quan thông tin với Ihư viện
- Một số đề xuất về đào tạo cán bộ thòng tin - thư viện ờ nước ta
1 Môi quan hệ lẫn nhau giữa thư viện học với thong tin học
Thư viện học là ngành khoa học được hình thành từ dầu thê
kỷ XIX
Trang 2Có nhiều định nghía khác nhau về thư viện học nhưng tựu trung lại ta có thể lấy định nghĩa sau về thư viện học để làm còng
cụ làm việc trong trường hợp cụ thể này: Thư viện học là khoa học xã hội, nghiên cứu sự nghiệp thư viện, các quy luật, nguyên tắc hình thành, phát triển, vận hành mạng lưới thư viện; nghiên cứu việc thu thập, bảo quàn, tìm và cung cấp các thông tin đã được ghi chép để đáp ứng các nhu cầu về thông tin của cộng đồng người sử dụng
Trong khi đó, thông tin học là một khoa học non trẻ, mới xuất hiện vào những nãm 40 - 50 cùa thế kỷ này Thông tin học nghiên cứu cấu trúc và tính chất của thòng tin khoa học, lịch sử, việc tổ chức và hệ phương pháp của hoạt động thòng tin khoa học
Về nguồn gốc của 2 ngành khoa học này có nhiều quan niệm khác nhau:
- Có nhiều ý kiến cho rằng thông tin học được nảy sinh từ thư viện học Nhiều nhà thư viện học Nga, Mỹ khẳng định: thư viện học là tổ tiên cúa thông tin học Thông tin học là giai đoạn tiếp theo của thư viện học Chẳng hạn, w Rayvard cho ràng thông tin học là một giai đoạn kế tiếp của thư viện học
- Một sô nhà khoa học khác thì lại đưa ra quan điểm: thư viện học và thông tin học là hai ngành khoa học độc lập, tách biệt nhau J.H Shera, một trong những nhà thư viện học nổi tiếng của
Mỹ, thì lại tách thòng tin học ra khỏi thư viện học
Tuy nhiên số đông các nhà thư viện học trên thế giới đều không phủ nhận rằng các vấn đề nghiên cứu của thòng tin học phần lớn lại thuộc về thư viện học và chúng có mối quan hệ qua lại hết sức chặt chẽ
Sự tác động và liên kết lẫn nhau một cách chặt chẽ giữa thư viện học và thông tin học là hiện tượng thực tế, có thể nói về chúng theo tính chung trong các vấn đề nghiên cứu của thư
Trang 3viện học và thông tin học, trong thuật ngữ của cả 2 ngành khoa học đó, trong các môn học thông tin học và thư viện học tại các trường đại học và cao đảng thư viện trên thế giới.
Nhiều vấn đề của thư viện học hiện nay không thể giải quyết một cách thành công nếu không dựa vào những kết luận lý thuyết của thòng tin học Ví dụ, đó là các quy luật phát triển khoa học và thòng tin, lý thuyết của quá trình thòng tin, đặc điểm của thông tin sự kiện (thông tin phân tích) Cá hai ngành khoa học cùng nghiên cứu nhưng có tính đến đặc điểm cúa mỗi khoa học về nhu cầu thông tin của các nhà bác học, các nhà chuyên môn, ngôn ngữ tìm tin và các nguyên tấc xây dựng hệ thống thông tin quốc gia Các thành tựu cùa thòng tin học như xữ lý nội dung tài liệu, cơ giới hóa và tự động hóa quá trình tìm tin cũng đã giúp cho thư viện phát huy vai trò xã hội của mình Ngược lại, ngay cả thòng tin học cũng không thể phát triển nhanh nếu không tính đến thành tựu của thư viện học trong việc nghiên cứu những vấn đề như vai trò xã hội của các thư viện, vị trí của chúng trong hệ thống thòng tin hiện đại, phân loại các thư viện, việc đọc như là phương cách trang bị cho nhân dân lao động những tri thức nghề nghiệp Thông tin học cũng có thể sử dụng các nguyên tắc phân loại bạn đọc, phương pháp, kinh nghiệm nghiên cứu nhu cầu đọc của mọi tầng lớp nhân dân để nghiên cứu nhu cầu thòng tin của các nhà chuyên môn, các nhà bác học Các nguyên lắc phân bó mạng lưới thư viện, tổ chức và quản lý cơ quan thư viện có thể được sử dụng vào lĩnh vực thông tin
Những năm gần đây vai trò của thông tin tăng lên trong xã hội; Trong xã hội cũng diễn ra quá trình tin học hóa Việc sir dụng ngày càng rộng rãi và tích cực còng nghệ thông tin vào hoạt động thư viện đã tạo điều kiện cho các cơ quan thông tin thư viện xích lại gần nhau, hình thành các mạng thông tin - thư viện Phổ biến các nguồn lực thông tin - thư viện toàn cầu
Trang 4- đó là xu hướng chung trên thế giới Trong bối cánh đó, vào những năm 60-70 ỡ Mỹ và các nước phương Tây khác đã diễn
ra sự thông nhất thư viện học với thông tin học tạo thành môn khoa học có tên gọi mới "Klnoa học thông tin thư viện" -(Information - Library science)).
Đi xa hơn nữa có người còn cho rằng trong tương lai không
xa các khoa học như thư viện học, thư mục học, thư tịch học sẽ hoà đồng vào thông tin học, tạo ra một ngành khoa hoe chung
2 Mòi quan hệ lẫn nhau giữa các cơ quan thông tin và thư viện
Mối quan hệ lẫn nhau giữa thư viện học và thông tin học có ảnh hưởng lên mối quan hệ giữa cõng tác thư viện và hoạt động thòng tin khoa học Do tính phức tạp, tính chưa thống nhất trong quan niệm của mọi người về mối quan hệ giữa hai bộ mòn khoa học này mà nhiều nhà nghiên cứu có những nhận định khác nhau, nhiều khi là trái chiều nhau, về mối quan hệ giữa thư viện và cơ quan thòng tin khoa học Tuy vậy, có thê’ nêu ra hai quan điểm trái ngược nhau về vấn đề này
a) Quan điểm thứ nhất cho rằng trong thời đại hiện nay khi những vật mang tin mới, tiên tiên hom sách như các dạng vi bân, tài liệu nghe - nhìn, tài liệu điện tử xuất hiện và có mặt ngày càng nhiều trong các thư viện và khi các máy móc hiện đại đã được đưa vào sử dụng rộng rãi trong các thư viện thì thư viện đã mất đi bộ mặt truyền thống của mình Mặt khác, các thư viện chỉ tiến hành thông tin thư mục cho các nhà chuyên món về những tin tức có trong các xuất bản phẩm đã công bố Mà đặc diểm chính của các xuất bán phẩm là ngay cả khi vừa ra đời chúng cũng dã lạc hậu so với sự phát triển của khoa học rồi nên hiện nay các nhà chuyên môn cần thông tin về những sự kiện và các tư tường khoa học thường có trong
Trang 5các tài liệu không công bố Hơn nữa, việc xử lý các thòng tin của các cơ quan thông tin cũng mang lại cho chúng những ưu điểm hơn so với các thư viện, nhất là trong việc phục vụ thông tin cho các nhà lãnh đạo, chuyên món của nền kinh tê quốc dân Từ đó, nhiều người cho rằng các cơ quan thông tin sẽ thay thế các thư viện
b) Quan điểm thứ hai cho rằng trước khi các cơ quan thông tin khoa học xuất hiện thì các thư viện vẫn tiến hành công tác thông tin cho các nhà chuyên mòn Và cho đến nay, khi các cơ quan thòng tin đã có số lượng khá nhiều và được trang bị những công nghệ tiên tiến thì công việc này của thư viện vẫn không hề giảm đi mà có phần lại tăng lên do các thư viện cũng áp dụng các còng nghệ mới vào cóng tác của mình Mặt khác, việc với tới các nguồn thông tin trên mạng trong nước và quốc tế không chỉ ở nước ta mà còn ở nhiểu nước trên thế giới vẫn còn nhiều trở ngại (Trở ngại về mặt pháp lý: đụng chạm đến vấn đề bản quyền khi
sử dụng thống tin trên mạng, quy định của một số nước về sử dụng mạng quốc tế van có những hạn chế do lo ngại các thông tin xấu, thông qua mạng, xâm nhập vào các nước đó; Trở ngại về ngôn ngữ: phần lớn các thông tin trên mạng quốc tế đều bằng tiếng Anh; Trở ngại kỹ thuật: do vấn đề kinh tế, nhiều nước chưa thể trang bị các máy móc hiện đại để các thư viện có thể với tới
và khai thác các thông tin trên mạng Rồi còn trở ngại về tài chính trong việc xây dựng, bảo dường, phát triển các mạng thông tin, khai thác thông tin trên mạng ) Vì thế, cho đến nay và một số năm nữa trong tương lai, ở Việt Nam nhiều thòng tin của các cơ quan thông tin vẫn dựa vào tài liệu công bô và các nhà chuyên môn cuối cùng cũng phải hướng tới việc sử dụng chúng cho nên
sự tồn tại của các cơ quan thông tin là không cần thiết
Câ hai quan điểm này đều là sai lầm và có hại Có thể nêu
ra một số tác hại chính của các quan điểm trên:
Trang 6- Tạo ra một ranh giới, khoảng cách nhân tạo giữa hai loại co quan vốn là anh em với nhau, bổ sung cho nhau Khoảng cách đó lớn đến mức hầu nhu không có hoặc có rất ít những hoạt động phối hợp, hợp tác trong còng tác chuyên môn giữa chúng Người
ta thích nói tới thông tin hom là nói tới tài liệu Người ta thích trương biển là cơ quan thông tin hơn là thư viện Một số người, mặc dù được dào tạo về thư viện, nhưng làm việc trong cơ quan gọi là thông tin nên thích coi mình là cán bộ thòng tin hơn
- Tạo ra một không gian thông tin chia năm, xẻ bảy mà trong
đó các nguồn lực thông tin - thư viện không được liên kết sử dụng một cách hiệu quả nhất Sự cát cứ trong thông tin, tư liệu, sự coi thông tin, ,tư liệu là tài sản riêng của cơ quan mình để từ đó đặt ra những quy định trái pháp luật trong sử dụng chúng không phải là hiện tượng cá biệt trong các cơ quan thông tin, thư viện nước la
- Tạo ra những xáo trộn trong công tác đào tạo cán bộ thư viện Ớ Mỹ chẳng hạn, từ cuối những năm 1970, do quá chú trọng đến công tác đào tạo thòng tin mà nền giáo dục đại học thư viện của nước này đã lâm vào tình trạng khủng hoảng: từ những năm
1980 tới nay, ở Mỹ có 20 trường ĐHTH từ chối không nuôi dưỡng các trường thư viện trực thuộc.(1)
Chúng tôi cho rằng hai dạng hoạt động này của con người trong hệ thống giao lưu khoa học là độc lập và có những nhiệm
vụ và mục đích khác nhau nhưng lại liên quan chặt chẽ với nhau, phối hợp và hợp tác với nhau, cái này bổ sung cho cái kia
Các cơ quan thồng tin từ khi ra đời đã tiến hành ngay việc nghiên cứu quy luật phát triển của các khoa học, nhu cầu
(l) Khni, ỉ L Giáo due trong lĩnh vực thu' viện học và thông tin học: sứ mạng trong thế kỷ XXJ/1 L Khm, M Neubcrt Trường phới thư viện Petecbưa 1997.
So 2 Tr 42.
Trang 7thông tin của khoa học và sản xuất nhằm cung cấp những thông tin phù hợp Nó cũng phải nghiên cứu xem những loại tài liệu nào đáp ứng những yêu cầu của khoa học hiện đại, làm việc với chúng ra sao và trong tương lai chúng sẽ phát triển như thê nào? Đối tượng chủ yếu của hoạt động thông tin khoa học là các nhà lãnh đạo Đảng, chính quyền, các ngành và các nhà chuyên môn thuộc mọi lĩnh vực của khoa học, sản xuất, văn hóa Để phục vụ cho loại đối tượng này, các cơ quan thông tin tiến hành thông tin
sự kiện, cung cấp cho người dùng những thông tin khoa học Mục đích của hoạt động này là dưa tin ở dạng tài liệu về sự kiện cụ thể được rút ra từ các âìi phẩm in hoặc tư liệu khác nhờ xử lý phân tích - tổng hợp chúng Thông tin sự kiện được định hướng vào việc đáp ứng các nhu cầu hẹp về nghiên cứu, sản xuất của cán bộ lãnh đạo, cán bộ nghiên cứu, chuyên môn Nó được công bô trong các loại tài liệu trích yếu, tổng thuật, những bản trích dịch, mô tả các công trình nghiên cứu khoa học và thành tựu thực tiễn, các chỉ dẫn sự kiện v.v
Nhằm đạt được hiệu quả trong công tác, các cơ quan thông tin nghiên cứu các vấn đề tìm tin thủ công và tự động, đánh ký hiệu, những nguyên tắc biên soạn các ngôn ngữ tìm tin bằng từ chuẩn, từ khóa, chủ đề, xây dựng các bảng tra cơ giới và tự động, các dịch vụ và sản phẩm thòng tin, các phương pháp và phương tiện tiến hành các quá trình thông tin, tìm ra những phương tiện mới để cơ khí hoá và tự động hoá các quá trình thông tin, áp dụng
kỹ thuật máy tính điện tử và các công nghệ tiên tiến khác vào công tác thông tin nghĩa là những vấn đề chưa hề đặt ra trong khuôn khổ thư viện học truyền thống
Trong khi đó, cồng tác thư viện đảm nhận việc tổ chức sử dụng có tính chất xã hội toàn bộ tài liệu có trong xã hội, nghĩa là
tổ chức sử dụng tất cả các dạng thông tin xã hội Ngoài
Trang 8phục vụ cho việc nâng cao trình độ văn hóa, trình độ chuyên mòn và đáp ứng nhu cầu giãi trí của người dân, các thư viện cũng tiến hành những hoạt động phục vụ cho các nhà lãnh đạo, các nhà nghiên cứu, chuyên món.
Hoạt động nghiên cứu của các nhà khoa học, các nhà chuyên môn từ trước tới nay, bao giờ cũng gắn liền với còng tác của thư viện Ớ dó, họ được giúp dữ trong việc tìm kiêm những tài liệu cần thiết, dưới dạng thòng tin thư mục, được cung cấp, được bảo đàm sử dụng những tài liệu họ cần Trong mây nghìn năm qua, các thư viện vẫn là thiết chế xã hội duy nhất mà ớ đó dã tích lũy
và đúc kết được những kinh nghiệm phục vụ thông tin cho các nhà khoa học Tuy nhiên, trong thư viện học chưa tiến hành nghiên cứu sâu về các phương pháp phục vụ thư viện cho các nhà chuyên môn Chỉ từ giữa thế kỷ XIX, khi xuất hiện ngày càng nhiêu các thư viện khoa học thì còng việc này mới bắt dầu Các thư viện tiến hành thông tin thư viện - thư mục cho các nhà chuyên món Thông tin thư viện - thư mục là toàn bộ các quá trình biên soạn và cung cấp cho người đọc thông tin về ấn phẩm
và tài liệu khác được bảo quản trong thư viện Công tác này định hướng cho các nhà chuyên mòn, các nhà khoa học trong vốn tài liệu khổng lồ của thế giới và làm giám nhẹ tới mức tối đa việc sử dụng chúng, đặc biệt là làm giám nhẹ hàng rào ngôn ngữ cho các nhà khoa học Đồng thời đối tượng thòng tin là bân thân tài liệu Thông tin thư viện - thư mục hướng tới phạm vi rộng lớn các nhà bác học và các nhà chuyên mòn và có các phương pháp cúa mình (mô tá thư mục, dần giải, phân loại, triển lãm tài liệu, chỉ dẫn thư mục v.v ) Những năm sau này, các thư viện, kể cá các thư viện cõng cộng lớn, đã sử dụng các phương pháp và hình thức cổng tác cùa cơ quan thông tin, ứng dụng tin học và các còng nghệ khác vào phục vụ cho người dùng, nhất là cho các nhà nghiên cứu, các nhà chuyên môn Các thư viện, ngay cả thư viện công cộng cỡ nhỏ, theo khuyến cáo của UNESCO trong Tuyên ngốn
Trang 9cộng, đang trở thành cơ quan thông tin, cả về phương diện
trang bị kỹ thuật, iẫn về phương diện phương pháp và hình thức hoạt động.
Vì vậy, có thể nói rằng nếu hoạt động thông tin khoa học chỉ hướng vào việc tãng cường hiệu quả của các công trình nghiên cứu và thiết kế - thử nghiệm thì cóng tác thư viện bằng những phương pháp và phương tiện đặc thù của mình góp phần vào việc giải quyết mọi nhu cầu đọc và thông tin của các tầng lớp dân cư,
kể cả các vị lãnh đạo các cấp uỷ đảng, chính quyền, các nhà nghiên cứu, các cán bộ chuyên môn, những người sản xuất
Tóm lại, tính độc lập về mặt chức năng của thư viện và cơ quan thông tin và của hai bộ môn khoa học nghiên cứu những quy luật phát triển của chúng được xác định bởi sự khác biệt của những nhiệm vụ đặt ra cho chúng Nhưng tính độc lập này hoàn toàn không dẫn đến hoặc không nên dẫn đến sự tách rời thư viện với cơ quan thông tin mà trái lại cần phải thiết lập và vận hành cho thật tốt sự tác động lẫn nhau giữa chúng Nghĩa là phải coi đó
là cơ quan thông tin - thư viện
3 Một sò đề xuất về đào tạo cán bộ thông tin - thư viện ở
nước ta
Một câu hỏi được đặt ra là với kết luận như vậy, cóng tác đào tạo cán bộ thư viện ở nước ta nên như thế nào? Trước khi trả lời câu hỏi này, chúng tôi muốn đưa ra một thông tin cho rằng để phù hợp với những thay đổi trong thực tiễn thông tin - thư viện ở
Mỹ trong những năm vừa qua, các trường đào tạo cán bô thư viện được chuyển đổi theo một trong những hướng sau:
- Đưa chương trình đào tạo cán bộ thông tin vào các kê hoạch đào tạo và phản ánh điều đó cả trong tên gọi của trường lẫn trong tên gọi của vãn bằng Chẳng hạn: trường thông tin và thư viện
Trang 10- Chia trường cũ ra làm hai, Một trường tiến hành đào tạo thư viện truyền thống, một trường - đào tạo thông tin
- Hoàn toàn từ bỏ đào tạo thư viện, đưa nó thành một phần của chương trình đào tạo cán bộ thòng tin tổng hợp.(2)
Vậy trong hoàn cảnh của chúng ta nên tiến hành đào tạo* cán
bộ thư viện theo hướng nào? Theo tôi nên đào tạo theo hướng thứ nhất: thòng tin - thư viện Vì những lý do sau đây:
- Ở nước ta các cư quan thuần túy thông tin không nhiều Một số cơ quan tự nhận là cơ quan thông tin nhưng thực tế vẫn gắn với một kho tài liệu nào đó, nghĩa là vẫn là cơ quan thông tin
- thư viện Hay nói theo cách của người bảo thủ - cũng có thể coi
nó là thư viện
- Nếu thực tế ở nước ta có một cơ quan thuần túy thông tin nào đó thì nhiều phần việc vẫn gắn rất chặt với công nghệ thư viện
- Các cơ quan thông tin - thư viện của ta vẫn chưa thể được trang bị tốt để tiến hành việc xử lý và cung cấp thông tin tự dộng hóa trên cơ sở với tới các nguồn thông tin khác nhau trên mạng trong nước và thế giới vì thế chúng vẫn còn dựa chủ yêu vào các nguồn tài liệu truyền thống Trong trường hợp đó, việc đào lạo nghiệp vụ thư viện, có khi với tỷ trọng nhiều hơn nghiệp vụ thông tin cũng là điều dễ hiểu
Để thích ứng với tình hình hiện nay, nước ta không nên thành lập thêm một trường (khoa) đào tạo thuần tuý về công tác thông tin nào nữa Những người muốn làm việc trong cơ quan thuần túy
thòng tin có thể theo học tại khoa Thông tin học và quản trị
thông tin của Trường ĐH dân lập Đông Đò mà qua một số khóa
đào tạo đã bước đầu khẳng định được uy tín cúa mình Còn các