SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM RÈN VIẾT VĂN MIÊU TẢ LOÀI VẬT LỚP 4. Đề tài VIẾT VĂN MIÊU TẢ LOÀI VẬT LỚP 4 nhằm khơi gợi tình yêu thương động vật, ý thức bảo vệ các động vật khơi gợi tình yêu thương động vật, ý thức bảo vệ các động vật nuôi cũng như các con vật quý hiếm, đồng thời giúp các em biết diễn đạt trôi chảy,
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
RÈN KĨ NĂNG VIẾT VĂN MIÊU TẢ
LOÀI VẬT CHO HỌC SINH LỚP 4
Trang 2
PHẦN THỨ NHẤT
LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Con người sống trong xã hội tất nhiên không thể thiếu hoạt động giao tiếp Ngôn ngữ là một phương tiện quan trọng với chức năng phục vụ cho tư duy và giao tiếp Ở Tiểu học, môn Tiếng Việt có chức năng rèn luyện kĩ năng về ngôn ngữ cho học sinh Khi học đến chương trình lớp 4, trong các tiết Tập làm văn, học sinh có điều kiện tiếp cận với vẻ đẹp của con người, thiên nhiên; có dịp hướng tới cái chân, cái thiện, cái mĩ được định hướng trong các đề bài Khi được học về thể loại văn miêu tả, học sinh được rèn luyện cách nhìn đối tượng trong quan hệ gần gũi giữa người và vật Những cơ hội đó góp phần xây dựng tình cảm yêu mến, gắn bó với thiên nhiên, làm cho tâm hồn, tình cảm của trẻ thêm phong phú Đó cũng là một trong những nhân tố quan trọng trong việc hình thành nhân cách tốt đẹp cho trẻ trong giao tiếp, trong cuộc sống
Qua quá trình giảng dạy nhiều năm lớp 4, bản thân thấy rằng với các nội dung và phương pháp dạy học cổ truyền đã phần nào bộc lộ những hạn chế nhất định và thu hẹp óc sáng tạo của trẻ, làm cho các em học tập một cách thụ động, nhàm chán và hiệu quả không cao Hơn nữa, tình hình viết văn của học sinh ở trường Tiểu học Liên Hương 5 chỉ dừng lại
ở mức độ trả lời, liệt kê các chi tiết, các bộ phận của sự vật theo gợi ý của thầy cô một cách máy móc, khuôn mẫu Phần lớn là do vốn từ ngữ của các em còn rất nghèo nàn, việc diễn đạt câu văn, ý văn còn nhiều hạn chế Nhất là khi làm các bài Tập làm văn miêu tả, các em chỉ dừng lại ở việc liệt kê các chi tiết, các bộ phận của sự vật một cách đơn giản dẫn đến câu văn hết sức khô khan Thậm chí, có những em khi miêu tả một sự vật thì không biết phải bắt đầu từ đâu, không biết phải tả những gì, tả như thế nào, …
Từ thực tế nêu trên, tôi mạnh dạn chọn nghiên cứu đề tài “Rèn kĩ năng viết văn miêu tả loài vật cho học sinh lớp 4” với mong muốn khơi gợi tình yêu thương động vật,
ý thức bảo vệ các động vật nuôi cũng như các con vật quý hiếm, đồng thời giúp các em biết diễn đạt trôi chảy, trình bày những câu văn, ý văn giàu hình ảnh, có cảm xúc và hơn hết làm cho các em học tập tốt hơn ở phân môn này
Trang 3PHẦN THỨ HAI NHỮNG BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1 Nắm đặc điểm tâm lý của học sinh
Người giáo viên phải nắm chắc đặc điểm tâm lý của học sinh để từ đó tìm ra hướng
đi đúng, tìm ra những phương pháp phù hợp khi lên lớp
Chúng ta đã biết, tâm lý chung của học sinh Tiểu học là luôn muốn khám phá, tìm hiểu những điều mới mẻ Từ đó hình thành và rèn luyện cho các em quan sát, cách tư duy
về đối tượng miêu tả một cách bao quát, toàn diện và cụ thể tức là quan sát sự vật hiện tượng về nhiều khía cạnh, nhiều góc độ khác nhau, từ đó các em có cách cảm, cách nghĩa sâu sắc khi miêu tả
Ở tuổi học sinh Tiểu học từ hình thức đến tâm hồn, mọi cái mới chỉ là sự bắt đầu của một quá trình Do đó những tri thức để các em tiếp thu được phải được sắp xếp theo một trình tự nhất định Trí tưởng tượng càng phong phú bao nhiêu thì việc làm văn miêu tả sẽ càng thuận lợi bấy nhiêu
Văn miêu tả là loại văn thuộc phong cách nghệ thuật đòi hỏi viết bài phải giàu cảm
xúc, tạo nên cái " hồn" chất văn của bài làm Muốn vậy giáo viên phải luôn luôn nuôi
dưỡng ở các em tâm hồn trong sáng, cái nhìn hồn nhiên, một tấm lòng dễ xúc động và luôn hướng tới cái thiện Cụ thể như trong các tiết học môn Tập đọc hay Kể chuyện, GV thường xuyên tạo điều kiện cho các em tự nói lên suy nghĩ về những vấn đề liên quan đến nội dung bài học Qua những phát biểu, ý kiến của các em, GV giúp các em chỉnh sửa câu, từ, thêm ý dụng hình ảnh, hình tượng làm cho câu văn thêm sinh động Mỗi ngày một ít sẽ giúp học sinh dần dần thành nếp và có thói quen nói thành câu theo suy nghĩ của mình Rồi từ những bài tập tìm từ đặt câu ở tiết Luyện từ và câu sẽ giúp các em biết đặt câu hay, giàu cảm xúc
2 Giúp học sinh nắm cấu tạo của một bài văn miêu tả loài vật
Dù đây là một yêu cầu rất thường xuyên nhưng trên thực tế lại có rất nhiều em không thể thực hiện được, có những em không biết lập dàn ý là làm cái gì, để làm gì Bởi
lẽ, ở những lớp dưới, các em không phải làm việc này, mà các em chỉ viết câu văn, đoạn văn bằng cách trả lời những câu hỏi cho sẵn hoặc dựa vào những gợi ý của thầy cô một cách đơn giản, ngắn gọn Trong khi lên lớp Bốn thì việc lập dàn ý cho một đề bài cụ thể (loại bài miêu tả) là yêu cầu bắt buộc các em phải biết thực hiện, tự thực hiện để dựa vào
đó mà hoàn chỉnh đoạn văn, bài văn
Để giúp các em dễ dàng hơn trong việc tự lập dàn ý cho bài văn, khi dạy học các bài
Cấu tạo của bài văn miêu tả (tả đồ vật, tả cây cối và tả loài vật), tôi chủ động giúp các em dựa vào nội dung phần Ghi nhớ trong sách giáo khoa, cùng xây dựng một dàn bài chung cho
loại bài văn miêu tả đang học Dàn bài chung này tôi sẽ ghi cố định ở một bảng phụ để làm cơ
sở cho học sinh xây dựng dàn ý riêng cho mỗi bài văn miêu tả sau này Dàn bài này cũng được sử dụng chung cho cả lớp trong các tiết tập làm văn có yêu cầu viết một đoạn văn hay hoàn chỉnh một bài văn
*** Ví dụ 1: Khi dạy bài Cấu tạo của bài văn miêu tả con vật (sách giáo khoa lớp 4,
tập hai, trang 112), sau khi giúp học sinh rút được nội dung ghi nhớ như trong sách giáo
Trang 4khoa, tôi chủ động bám vào nội dung phần ghi nhớ, dùng câu hỏi gợi ý, dẫn dắt cho các
em nêu để xây dựng dàn bài chung cho bài văn miêu tả con vật:
@ Mở bài: Giới thiệu con vật sẽ tả
- Để giới thiệu con vật sẽ tả, em cần giới thiệu những gì? (Tên con vật, nơi nó ở, lí
do em thích nó,…)
@.Thân bài:
a) Tả hình dáng
- Mỗi con vật thường đều có những bộ phận nào? (đầu: Mắt, mũi, miệng (mõm, mỏ), tai, …; mình: thân, lưng, bụng, ngực,…; chi: móng vuốt, cựa,…; đuôi, cánh, ….),
b) Tả thói quen sinh hoạt và một vài hoạt động chính của con vật
- Thói quen sinh hoạt là những thói quen nào? (ăn, ngủ, đùa giỡn, …)
- Những hoạt động chính của con vật là gì? Ví dụ? (con mèo: bắt chuột; con chó: giữ nhà, mừng chủ; …)
@ Kết bài: Nêu cảm nghĩ đối với con vật.
- Cảm nghĩ của em đối với con vật có thể là gì? (yêu, thích, thấy thiếu vắng khi đi đâu về mà không trông thấy nó, …);
- Em làm gì để thể hiện tình cảm của em đối với nó? (chăm sóc, bảo vệ, …)
*** Ví dụ 2: Khi hướng dẫn học sinh làm bài tập 3 (Hãy viết một đoạn văn có chứa câu mở đoạn như sau: Chú gà nhà em đã ra dáng một chú gà trống đẹp.) của bài Luyện tập xây dựng đoạn văn miêu tả con vật (sách lớp Bốn, tập hai, trang 130), tôi sử dụng Dàn bài chung cho bài văn miêu tả con vật đã xây dựng, gợi ý cho các em có thể dựa vào nội dung Tả hình dáng ở phần thân bài trong dàn bài để hoàn thành bài tập Như thế, các em sẽ
dễ dàng chọn lựa những bộ phận nổi bật của con gà trống để miêu tả như: cái đầu, cái mào, cái mỏ, cặp mắt, bộ lông, đôi cánh, đôi chân, chiếc cựa, cái đuôi, …
@ Lưu ý thêm:
* Phần mở bài, giáo viên hướng dẫn học sinh cần bám vào đề bài mà giới thiệu con vật mình sẽ tả (hoàn cảnh, thời gian, con vật gì …) với hai cách viết mở bài: mở bài trực tiếp và mở bài gián tiếp.
* Phần thân bài, giáo viên cần giúp học sinh nắm rõ: Khi miêu tả con vật cần tả
ngoại hình của con vật rồi mới tả thói quen sinh hoạt và một vài hoạt động chính của con vật Giáo viên phải khắc sâu cho học sinh nắm rõ ràng để có thể viết văn tả bất kì con
vật nào Sách giáo khoa cũng cho học sinh thấy rất rõ cấu tạo này qua bài viết “Con mèo
hung” STV 4 – tập 2 –trang 112.
Phần kết bài, giáo viên hướng dẫn học sinh biết cách nêu cảm nghĩ của mình đối với con vật đã tả ( bày tỏ tình yêu thương hoặc nhận biết được những giá trị kinh tế mà con vật đó mang lại cho gia đình )
3 Cần vận dụng tối đa kĩ năng quan sát và ghi chép
a) Quan sát:
Vê-rô-ki-ô – một danh họa nổi tiếng người I-ta-li-a – đã từng nói rằng “Đừng tưởng
vẽ trứng là dễ! Trong một nghìn quả trứng xưa nay không có lấy hai quả hoàn toàn giống nhau đâu” Thế mới thấy kĩ năng quan sát thật là quan trọng
Việc quan sát và vị trí quan sát tốt, góc quan sát phù hợp: xa hay gần, trong hay
ngoài, ban ngày hay ban đêm, … sẽ giúp ta nắm được cái thần của đối tượng, cảm nhận
Trang 5đối tượng một cách rõ ràng, cụ thể và tinh tế hơn Có thể thấy, qua quan sát của Tô Hoài
mà chú gà chọi hiện lên với những nét khác thường Từ đôi chân cứng lẳn như hai thanh sắt phủ đầy những vẩy lớn sắp vàng đến bộ mặt tím lịm, lùi xùi những mào, những tai và những mấy cái ria mép Nổi bật lên trên tất cả là màu của da: đỏ gay, đỏ gắt, đỏ tía, đỏ bóng Rõ ràng đây là một chú gà không giống bất cứ một chú gà nào khác Tô Hoài đã tìm
được những nét chính, nét riêng biệt của chú gà chọi
Quan sát đối tượng không chỉ bằng thị giác như các em vẫn nghĩ, mà phải biết huy động mọi giác quan: thính giác (nghe), khứu giác (ngửi), xúc giác (sờ, nắm), vị giác (nếm) Những đoạn văn hay và hấp dẫn là những thành công của tác giả trong việc dùng nhiều giác quan để quan sát Cũng tả về gà nhưng nhà văn Võ Quảng lại đi vào tả cụ thể ba con
gà Mỗi con một dáng vẻ, một đặc điểm sinh động về tính cách Trình tự miêu tả đi từ tiếng gáy (thính giác), đến màu sắc, hình dáng và hoạt động (thị giác), để từ đó làm nổi bật lên
tính cách của từng con (nội tâm): Con gà của anh Bốn Linh: tiếng gáy dõng dạc, dáng đi oai vệ, kiêu hãnh, cái vẻphớt lờ, thách thức; Còn con gà của ông Bảy Hoá lại có: bộ mã khá đẹp, lông trắng, mỏ búp chuối, mào có hai cánh như hai vỏ trai úp Đặc điểm ngoại
hình ấy tạo nên ưu thế “láo khoét”, thích “tán tỉnh” này Cuối cùng là con gà của bà Kiến,
một chú gà trống tơ, không đẹp, không khoẻ: Lông đen, chân chì, bộ giò cao, cổ ngắn Tính nết bộc lộ rất rõ trong tư thế: Nó xoè cánh, nghển cổ, chuẩn bị chu đáo, nhưng rốt cuộc chỉ rặn được ba tiếng éc, e, ê cụt ngủn.
Đối với bài văn tả loài vật ta quan sát: ngoại hình rồi mới đến những thói quen sinh
hoạt và những hoạt động của con vật
Sự vật trong tự nhiên, mỗi sự vật có một đặc điểm riêng, chỉ khi nào ta nắm được đặc điểm riêng đó của sự vật thì khi viết ra mới có hình ảnh như thật Thế nhưng, chỉ làm nổi bật đặc điểm bên ngoài thôi chưa đủ, cần nêu được cái đặc sắc ẩn chứa bên trong sự vật đó
để nói lên những suy tư, những tình cảm không chỉ của người viết gửi gắm vào đó mà còn
là của sự vật đó Muốn làm được điều này, dứt khoát phải có sự quan sát tinh tế và phải có được những phát hiện rất riêng về đối tượng và rung cảm với nó Người đọc đã thực sự bất
ngờ và thích thú trước những phát hiện độc đáo, mới mẻ của Trần Đăng Khoa khi tả: “Bác mặt trời đạp xe qua đỉnh núi” ;“ Lá rơi rất mỏng như là rơi nghiêng”…
b) Ghi chép:
Quan sát luôn đi liền ghi chép Ghi chép làm giàu thêm cho trí nhớ, ghi chép giúp học sinh lựa chọn những chi tiết, những hình ảnh đặc sắc.Vậy thì phải ghi chép thế nào? Cần phải xây dựng cho học sinh thói quen ghi chép khi quan sát Phải ghi được những đặc điểm
cơ bản: hình dạng, màu sắc, hoạt động,… của đối tượng, hãy cố tìm và viết được những điều mà người khác không nhìn thấy để bài viết của mình có cái mới, cái riêng, cái độc đáo
Quan sát và biết ghi chép lại những gì đã quan sát một cách có chọn lựa, đó là một yếu
tố rất quan trọng trong học tập phân môn Tập làm văn
Trang 6*** Ví dụ : Để giúp học sinh làm tốt bài tập 3 (Hãy viết một đoạn văn có chứa câu mở đoạn như sau: Chú gà nhà em đã ra dáng một chú gà trống đẹp.) của bài Luyện tập xây
dựng đoạn văn miêu tả con vật (sách TV lớp 4, tập hai, trang 130), thì ở tiết học trước đó, tôi yêu cầu các em:
+ Chọn hoặc nhớ lại một con gà trống mà em đã gặp
+ Quan sát (hoặc nhớ lại) và ghi lại các đặc điểm của từng bộ phận của nó Chú ý ghi thật chi tiết những bộ phận nổi bật của con gà đó
4 Biết diễn đạt câu văn
Các em sẽ biết tự diễn đạt câu văn trọn ý khi các em biết sắp xếp các từ ngữ thành câu văn đúng ngữ nghĩa, biết sắp xếp các câu văn thành đoạn văn lôgic, đúng chủ đề Tuy nhiên, đây là việc làm rất khó, cần được tập luyện thường xuyên và khá mất thời gian,
mà thời gian ở các tiết học Tập làm văn lại có hạn, vì vậy, bản thân tôi thường thực hiện không chỉ ở các tiết Tập làm văn mà ở cả các tiết học khác như Luyện từ và câu hay Chính
tả Với những bài tập có yêu cầu liên quan đến việc phải trình bày, sắp xếp các ý, câu văn lôgic, hoặc ở một số tiết Tập làm văn, tôi thường chủ động chuẩn bị các từ ngữ, câu văn theo chủ đề nhất định đủ dùng cho học sinh hoạt động theo dự kiến Cho các từ ngữ, yêu cầu học sinh dùng những từ ngữ đó sắp xếp lại thành những câu văn hoàn chỉnh (hoặc dùng những câu văn sắp xếp thành đoạn văn) theo chủ đề mà giáo viên yêu cầu Tiếp đó
có thể tổ chức nhận xét, đánh giá, sửa chữa Cần đánh giá, nhận xét trên sự sáng tạo của học sinh, tôn trọng ý tưởng của học sinh, không nhất thiết phải đúng theo mẫu ấn định sẵn Tuy nhiên cũng cần phải điều chỉnh, sửa chữa nếu chưa phù hợp Ngoài ra, ngay cả khi các em trả lời câu hỏi của thầy cô, của bạn bè hoặc khi yêu cầu các em trình bày một vấn
đề nào đó, tôi đặc biệt chú trọng đến cách trình bày, diễn đạt của các em (nhất là với những học sinh yếu) Khi thấy học trò trình bày vấn đề lủng củng, không rõ ràng hoặc sử dụng từ ngữ không phù hợp, tôi sẽ nhận xét khéo và gợi ý, tập cho các em và cả các bạn khác cùng cân nhắc, diễn đạt lại vấn đề sao cho trôi chảy, rõ ràng, đủ ý, và dễ hiểu
*Tập kiểm tra, rà soát lại bài viết về nội dung, cách diễn đạt, cách trình bày:
Đối với học sinh lớp Bốn thì đây là việc làm rất khó khăn, ít em tự thực hiện được Việc tập cho các em biết tự kiểm tra, rà soát lại bài viết về cả nội dung và cách diễn đạt, cách trình bày là rất cần thiết, nó không chỉ giúp các em nâng cao khả năng làm văn, nâng cao chất lượng câu văn, đoạn văn, bài văn của các em mà còn giúp cho các em rèn luyện
kĩ năng trình bày, diễn đạt vấn đề
Trong mỗi giờ Tập làm văn, nhất là văn viết, tôi hết sức chú trọng việc tập cho học sinh biết tự cân nhắc, trau chuốt câu văn, ý văn cho phù hợp Khi các em hoàn thành bài tập, tôi thường tổ chức cho các em đọc lại bài, đối chiếu với yêu cầu của đề bài để kiểm tra xem nội dung bài làm đã đảm bảo chưa? Câu văn, ý văn đã rõ ràng, đủ ý chưa? Thời gian đầu các em sẽ rất bỡ ngỡ, khó thực hiện, tôi tập cho cả lớp cùng thực hiện chung trên một vài bài, sau đó là cùng thực hiện trong nhóm, dần dần là mỗi cá nhân sẽ tự kiểm tra, rà soát trên bài làm của mình Ngay trong quá trình các em làm bài, tôi cũng theo dõi, giúp
Trang 7các em tự nhận xét, kiểm tra, điều chỉnh kịp thời những chỗ chưa hay, chưa phù hợp, tập cho các em biết chú trọng đến cách diễn đạt sao cho đúng, đủ, rõ ý
* Biết học tập từ ngữ, ý văn, hình ảnh hay khi làm văn:
Nói cách khác là biết học tập, “trộm” những câu văn, ý văn mà mình đọc được của
bạn bè, thầy cô hay ở đâu đó rồi biến nó thành ý riêng trong câu văn, bài văn của mình Tôi khuyến khích các em tích cực đọc sách, báo hoặc những bài văn hay (văn mẫu) và ghi chép lại những chi tiết, hình ảnh mình thích vào một cuốn sổ tay Sau đó sẽ chọn lựa một
số câu và ghi ra giấy dán vào mục “Lời hay ý đẹp” ở lớp để giới thiệu cho các bạn khác cùng tham khảo Chính bản thân tôi là người thường xuyên đọc những “lời hay ý đẹp” mà các em sưu tầm được để khi gặp trường hợp có thể vận dụng, “trộm” những từ ngữ, ý văn
đó mà các em không nhớ, không biết vận dụng tôi sẽ chủ động gợi ý giúp các em nhớ lại, tập vận dụng vào bài của mình Hoặc khi phát hiện các em biết học tập, bắt chước cách diễn đạt, cách dùng từ ngữ, ý văn của người khác (không sao chép), tôi sẽ động viên, khích lệ các em tiếp tục phát huy Ngoài ra, tôi còn thường xuyên tổ chức cho các em nhận xét, đánh giá bài của bạn (cách dùng từ, đặt câu, ) rồi rút kinh nghiệm, vận dụng vào bài của mình theo các bước:
+ Chọn đọc bài, câu văn của bạn và trao đổi, bàn bạc, suy nghĩ tìm ý hay, cách chỉnh sửa những ý chưa hay, chưa phù hợp
+ Rút kinh nghiệm, học tập ở bài làm của bạn để bổ sung, chỉnh sửa bài làm của mình
5 Rèn cho học sinh có thói quen liên tưởng, tưởng tượng (so sánh, nhân hoá) khi miêu tả.
Trong văn miêu tả, thường xuất hiện các lớp từ có giá trị hình tượng, có giá trị biểu
cảm như từ láy, tính từ tuyệt đối Chúng là thế mạnh đặc trưng của Tiếng Việt và là phương
tiện miêu tả hiệu quả Có thể thấy điều này qua đoạn văn sau: “Vai kĩu kịt, tay vung vẩy, chân bước thoăn thoắt Tiếng lợn kêu eng éc, tiếng gà chíp chíp, tiếng vịt cạc cạc, tiếng người nói léo xéo Thỉnh thoảng lại điểm những tiếng ăng ẳng của con chó bị lôi sau sợi xích sắt, mặt buồn rầu, sợ sệt…”
Bài văn sẽ rất “khô khan” nếu các em chỉ ghi thực lại những điều đã quan sát Thực
ra, nếu biết liên tưởng so sánh với các sự vật khác, đôi khi biết nhân hóa một số sự vật, hiện tượng sẽ giúp bài văn trở nên hấp dẫn, sinh động hơn Học sinh chỉ cần so sánh những gì quan sát được với những vật gần gũi quanh mình cũng đủ cho thấy sự tinh tế của
các em đối với cuộc sống Việc dùng từ ngữ giàu hình ảnh, gợi tả, gợi cảm, các biện pháp
so sánh, nhân hóa khi viết văn sẽ giúp cho câu văn, bài văn trở nên sinh động hơn, mượt
mà hơn, ý tứ hơn và thu hút người đọc, người nghe hơn
Do đó, khi dạy HS viết văn miêu tả, GV cần hướng dẫn HS khai thác và sử dụng có
hiệu quả các từ tượng thanh và thế giới âm thanh xung quanh các em tiếng gà gáy, tiếng chim hót, tiếng lợn ủn ỉn,… Thế giới âm thanh, hình tượng và màu sắc tạo cho bài văn
Trang 8miêu tả của các em thật hơn, sinh động hơn đóng góp một phần không nhỏ làm nên vẻ đẹp bài văn
Các biện pháp tu từ: nhân hoá, so sánh cũng là thế mạnh đặc trưng, là phương tiện miêu tả hữu hiệu So sánh là biện pháp tạo hình, khiến sự vật được so sánh trở nên đẹp đẽ,
sinh động, hấp dẫn, lôi cuốn và gợi liên tưởng cho người đọc So sánh có giá trị gợi âm thanh, hình ảnh Sử dụng so sánh trong bài văn miêu tả còn là cách thức làm đẹp ngôn từ Trong văn miêu tả có rất nhiều hình ảnh so sánh, cách so sánh khác nhau Có khi loài vật
với đồ vật “Chú gà trống như một chiếc đồng hồ báo thức”,…Cũng có khi có những so sánh khác, chẳng hạn “Những chú bọ ngựa bé tí như con muỗi, màu xanh cốm.” Có thể
thấy sự thành công và sáng tạo của Tô hoài trong việc sử dụng biện pháp so sánh trong
đoạn văn sau: “Đầu hung dữ như chiếc nắm đấm, chân cứng như hai thanh sắt, tiếng gáy ồ
ồ như nước mưa rào chảy vào vành cống hẹp.” Hiển hiện trước mắt mọi người một chú
gà chọi như được tạc bằng đồng với những đường nét thật là động, sắc sảo
Nhân hoá là biện pháp miêu tả sinh động, hấp dẫn, lí thú các sự vật, hiện tượng,
Làm cho những đối tượng này không phải là người nhưng lại mang dấu hiệu, thuộc tính của con người Nhân hoá là con đường thú vị nhất, ngắn nhất đưa những vấn đề trìu tượng đến với nhận thức của con người Khi sử dụng nhân hoá, người viết thả sức vùng vẫy, lựa chọn ngôn từ để làm tăng sự uyển chuyển, mềm mại khi diễn đạt Khi tả hình dáng bên
ngoài của chào mào, nhà văn Tô hoài viết: “Mắt, mỏ Chào Mào nhâng nháo, phởn phơ Đứng đâu cũng nhún nhảy làm điệu đã thế đỉnh đầu lại chênh vênh đội lệch cái mũ nhung đen nháy.” Hay khi đi sâu tả nội tâm, tính nết của từng con bò, nhà văn Hồ Phương đã viết như sau “Con Ba Bớp phàm ăn tục uống nhất…Con Hoa hùng hục ăn Mẹ con chị Vàng ăn riêng một chỗ…,cu Tũn dở hơi chốc chốc lại ăn tranh mảng cỏ của mẹ, chị Vàng lại dịu dàng nhường cho nó,…
Như vậy, so sánh và nhân hoá giữ một vai trò quan trọng trong việc biểu đạt đặc điểm, thuộc tính của đối tượng miêu tả Chúng tạo nên bức tranh sinh động với những gam màu ấn tượng bằng ngôn ngữ trong miêu tả Cần hướng dẫn và khuyến khích HS có thói quen sử dụng trong viết văn miêu tả
Việc giúp các em biết tìm từ ngữ, ý văn hay, hình ảnh đẹp, phù hợp để miêu tả sự vật
cụ thể là vừa giúp phát huy tốt năng lực của mỗi học sinh, vừa góp phần cung cấp ý văn,
từ ngữ phù hợp cho những học sinh khác
+ Cùng với việc giới thiệu một số hình ảnh cụ thể cho học sinh quan sát, giáo viên
có thể gợi ý cho mỗi học sinh tự chọn chi tiết cụ thể của đối tượng cần miêu tả, rồi tìm những từ ngữ, ý văn, câu văn, hình ảnh so sánh, nhân hóa mà mình cảm thấy phù hợp, hay
có thể sử dụng để miêu tả chi tiết đó của đối tượng
+ Lớp nhận xét, bình chọn những từ ngữ, ý văn hay, hình ảnh đẹp, phù hợp
+ Vận dụng chính những từ ngữ, câu văn, ý văn được lớp đánh giá cao theo ý thích của riêng mình đưa vào bài của mình, tạo ra nét riêng trong chính bài làm của mình
Trang 9*** Xin được tiếp theo ví dụ ở trên, (với bài tập 3 của bài Luyện tập xây dựng đoạn văn miêu tả con vật):
Trước tiên, tôi giới thiệu cho các em hình ảnh hoặc video clip về một số con gà trống cho các em chọn lựa và quan sát một con mà em thích Tiếp đó là cùng với việc sử dụng
Dàn bài chung của bài văn miêu tả con vật đã xây dựng (nội dung Tả hình dáng ở phần
thân bài), tôi sẽ lần lượt hướng cho các em nêu các bộ phận tiêu biểu của con gà trống và những ý văn, câu văn, hình ảnh so sánh, nhân hóa mà mình cảm thấy hay, phù hợp, có thể
sử dụng để miêu tả các bộ phận đó với hình thức thảo luận nhóm theo Sơ đồ tư duy Lúc
này các em có thể kết hợp vừa quan sát trực tiếp hình ảnh giáo viên cung cấp, vừa dựa vào những điều mình đã ghi chép khi chuẩn bị ở nhà để thực hiện yêu cầu của thầy cô Với những từ ngữ, ý văn các em nêu được, tôi gợi ý cho lớp cùng nhận xét, bình và chọn những
từ ngữ, ý văn hay, hình ảnh đẹp, phù hợp rồi ghi nhanh lên bảng làm cơ sở cho các em chọn lựa, vận dụng chính những từ ngữ, câu văn, ý văn được lớp đánh giá cao theo ý thích của riêng mình để thực hiện yêu cầu của bài tập
Làm như vậy, các em sẽ biết so sánh màu đỏ của chiếc mào gà với đốm lửa, đôi mắt được so sánh với hai hòn bi ve thu nhỏ.
Khi dạy cho học sinh biết nhân hoá sẽ cho thấy trí tưởng tượng của các em vô cùng
phong phú Ví dụ: Học sinh đã viết “… Tiếng gáy to, khoẻ đã giúp chú khẳng định mình
là thủ lĩnh của đám gà trong xóm này…”
6 Giúp học sinh biết lựa chọn những chi tiết đặc trưng làm nổi rõ đặc thù riêng của từng con vật
Cùng một đối tượng (Ví dụ cùng tả một con gà trống) nhưng mỗi cá nhân lại có sự
cảm nhận riêng (có em thích màu sắc bên ngoài, có em thích dáng vẻ oai vệ, có em lại thích tiếng gáy, …) Giáo viên phải tôn trọng ý kiến của các em, không phê phán vội vàng, chủ quan, phải giúp học sinh tự tin trong học tập Tuy nhiên, để miêu tả một đối tượng nào đó, giáo viên cần giúp các em biết quan sát đối tượng theo từng góc nhìn, từng
thời điểm, biết cảm nhận và chọn “điểm nhấn” của đối tượng tạo ra nét riêng biệt trong
bài văn của mình và biết lựa chọn những chi tiết đặc trưng làm nổi rõ đặc thù riêng của từng con vật, không hẳn cứ quan sát thấy những gì là sẽ phải tả lại toàn bộ Do vậy, để đảm bảo tính chân thực của bài miêu tả cần phải được bắt nguồn từ quan sát trực tiếp đối tượng miêu tả, kết hợp với kinh nghiệm sống, trí tưởng tượng của học sinh, phải thể hiện được tình cảm, cảm xúc thực của các em trước đối tượng miêu tả Tính chân thực đòi hỏi phải có chi tiết thực, tả đúng bản chất của đối tượng miêu tả, thể hiện được những nét đẹp
đẽ, đúng đắn trong tư tưởng, tình cảm của học sinh đối với đối tượng miêu tả
7 Giúp học sinh biết cách biểu lộ sắc thái tình cảm đối với con vật mình yêu thích khi miêu tả.
Biết yêu thương và chăm sóc những con vật gần gũi, có ích như chó, mèo Biết được
những giá trị kinh tế do các con vật mang lại cho gia đình mình như bò, lợn, gà, vịt,… Giáo viên phải gợi ý, dẫn dắt để học sinh biết dùng từ ngữ diễn đạt được tình cảm của mình
Trang 108 Tích hợp các môn học để nâng cao hiệu quả giờ dạy Tập làm văn 4 và bồi dưỡng cho học sinh vốn từ phong phú
- Tích hợp các phân môn của môn Tiếng Việt
-Tích hợp kiến thức qua các môn học khác
Bồi dưỡng cho học sinh vốn từ phong phú bằng cách đọc cho học sinh nghe những
đoạn văn hay Sau mỗi năm học, tôi thường lưu lại những bài viết khá tốt của học sinh để làm tài liệu cho những năm học sau Khuyến khích các em chăm đọc sách sẽ làm giàu hơn vốn từ ngữ giúp các em dễ dàng chọn lọc các từ ngữ miêu tả
Ngoài ra, cần phối kết hợp các hoạt động ngoài giờ lên lớp để tích lũy vốn hiểu biết
và bồi dưỡng tâm hồn giàu cảm xúc cho các em
9 Phân tích cho học sinh hiểu: không nên dùng những từ ngữ trong văn nói để viết văn miêu tả.
*** Ví dụ: Nếu HS viết : Đôi mắt chú mèo tròn vo, màu xanh lè.
GV giúp HS sửa lại, chẳng hạn: Đôi mắt chú mèo tròn xoe như hai hòn bi ve, ánh lên màu xanh biếc.
Hay: Cái đầu của chú gà không bự lắm, chỉ cỡ quả chanh
Cái đầu của chú gà không to lắm, chỉ lớn hơn quả chanh một chút.
10 Tạo không khí vui vẻ thoải mái trong giờ học
Giáo viên nên khen thưởng, khích lệ những tiến bộ dù nhỏ của học sinh Tôn trọng bài viết của các em, nếu chưa phù hợp, giáo viên không nên la mắng, chỉ trích mà nên nhắc nhở, sửa chữa và khuyến khích học sinh làm bài viết tốt hơn ( Nhận xét theo thông
tư 30/ BGD & ĐT)
@ Trên đây là một số biện phápthường được sử dụng trong dạy Tập làm văn ở thể
loại văn miêu tả loài vật Tuy nhiên, GV cần lưu ý một số yêu cầu sau:
+ Thực tế dạy học cho thấy không có một phương pháp dạy học nào là tối ưu Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm riêng Tính hiệu quả của mỗi phương pháp phụ thuộc vào người giáo viên biết phát huy tính tích cực của phương pháp đó đến mức độ nào Nếu các phương pháp dạy học được kết hợp, bổ sung cho nhau thì tiết dạy sẽ tránh được sự nhàm chán và sẽ tạo ra sự năng động, sáng tạo trong cách nghĩ, cách làm của HS, nó sẽ phù hợp với nhiều đối tượng học sinh trong một lớp học
+ Việc lựa chọn phương pháp dạy học phải căn cứ vào điều kiện, phương tiện dạy học của nhà trường
Với yêu cầu của việc đổi mới phương pháp dạy học ở bậc tiểu học nói chung, ở phân
môn Tập làm văn lớp 4 nói riêng là phát huy tính tích cực học tập của HS đòi hỏi mỗi
người GV cần vận dụng những phương pháp, biện pháp và hình thức tổ chức dạy học như thế nào để tạo điều kiện cho HS có nhu cầu được thể hiện mình, khích lệ vai trò giao tiếp của các em, tăng cường khả năng thực hành ngôn ngữ để các em biết diễn đạt những suy nghĩ, cảm xúc của mình bằng lời nói, bài viết một cách mạch lạc, rõ ràng Đó chính là hiệu quả của việc đổi mới phương pháp dạy học.