Giao trinh duong loi doi ngoai sua

Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội được thông qua tại Đại hội đại biểu toàn quốc lầnthứ VII, Đảng ta khẳng định: “Đặc điểm nổi bậttrong giai đoạ

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ KHU VỰC I

PGS.TS NGUYỄN THỊ THÚY HÀ (Chủ biên)

GIÁO TRÌNH ĐƯỜNG LỐI ĐỐI NGOẠI

CỦA VIỆT NAM(Dành cho Chương trình Đại học chính trị)

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

HÀ NỘI - 2018

CHỈ ĐẠO BIÊN SOẠN:

LỜI NÓI ĐẦU

Sau sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông

Âu và Liên Xô, chủ nghĩa xã hội thế giới tạm thời lâm vào tình trạng thoái trào, tương quan lực lượng thay đổi bất lợi cho phong trào cách mạng và tiến bộ Trong những thập niên cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, tình hình thế giới tiếp tục diễn biến phức tạp, mau lẹ và khó lường, tác động đến tất cả các quốc gia dân tộc, trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Các quốc gia đều phải điều chỉnh chiến lược và chính sách ngoại giao nhằm phát triển đất nước, nâng cao vị thế và thích ứng với một thế giới toàn cầu hóa mạnh mẽ, tính tùy thuộc lẫn nhau ngày càng sâu sắc Tuy vậy, xu thế hòa bình, ổn định hội nhập và phát triển vẫn là chủ đạo, chi phối đời sống quốc tế.

Ở Việt Nam, sau hơn 30 năm thực hiện công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, chúng ta đã thu được những thắng lợi to lớn, có ý nghĩa quan trọng, tạo tiền đề để bước vào thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa Thực tiễn cách mạng cho thấy, sự kết hợp sức mạnh dân tộc với thời đại, nội lực và ngoại lực nhằm tận dụng thời cơ, đẩy lùi thách thức trở thành nguồn lực quan trọng để

phát triển đất nước Đó cũng là một trong những bài học xuyên suốt tiến tình lãnh đạo cách mạng của Đảng

ta Trong bối cảnh quốc tế mới, thực hiện phương châm đối ngoại đối lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển; là bạn, là đối tác tin cậy và thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế, góp phần vào sự nghiệp hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội trên thế giới, vị thế của Việt Nam trong khu vực và quốc

tế ngày càng được nâng cao Do vậy, việc nghiên cứu quốc tế để có dự báo chiến lược và sách lược đối ngoại đúng đắn sáng tạo, linh hoạt là vấn đề có ý nghĩa quan trọng.

Nhằm phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu, học tập của học viên chuyên ngành chính trị của Học viện Khu vực I, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật

xuất bản Giáo trình Đường lối đối ngoại của Việt Nam (Dành cho Chương trình Đại học chính trị) do

PGS.TS Nguyễn Thị Thúy Hà chủ biên.

Quan hệ quốc tế và chính sách đối ngoại là lĩnh vực phức tạp, nhạy cảm, biến động nhanh chóng, khó đoán định, đòi hỏi phải thường xuyên bổ sung, cập nhật cả về

lý luận và thực tiễn Do vậy, mặc dù đã có nhiều cố gắng bổ sung, cập nhật thông tin mới, nhưng nội dung cuốn sách khó tránh khỏi hạn chế, thiếu sót Rất mong nhận được ý kiến đóng góp của bạn đọc để cuốn sách được hoàn thiện hơn.

Xin trân trọng giới thiệu giáo trình với bạn đọc.

Tháng 8 năm 2018

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

Bài 1

NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VÀ XU THẾ LỚN CỦA THẾ GIỚI TRONG THỜI ĐẠI NGÀY

NAY

I- THỜI ĐẠI MỚI MỞ ĐẦU

TỪ CÁCH MẠNG THÁNG MƯỜI NGA (1917)

1 Phương pháp tiếp cận về thời đại

Trong lịch sử, đã có nhiều nhà tư tưởng, khoahọc bàn đến vấn đề thời đại Thời đại được tiếpcận, xem xét từ nhiều góc độ khác nhau nên thuậtngữ “thời đại” cũng được dùng gắn liền với cáccách tiếp cận đó:

- Chỉ một giai đoạn hay một thời kỳ nào đótrong một hình thái kinh tế - xã hội nhất định, như:thời đại chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, thời đạichủ nghĩa tư bản độc quyền, thời đại đế quốc chủnghĩa trong hình thái kinh tế tư bản chủ nghĩa;

- Chỉ một chế độ xã hội nhất định, với ý nghĩa

đó lịch sử xã hội loài người được chia thành: thờiđại cộng sản nguyên thủy, thời đại chiếm hữu nô

lệ, thời đại phong kiến ;

- Chỉ một thời kỳ phát triển của xã hội, như: thờiđại mẫu hệ, thời đại phụ hệ ;

- Chỉ một thời kỳ phát triển của công cụ sảnxuất của xã hội, như: thời đại đồ đá, thời đại đồđồng, thời đại cơ khí ;

- Chỉ một giai đoạn phát triển nào đó của nềnvăn minh cho rằng lịch sử loài người thực chất là sựthay thế các nền văn minh khác nhau như thời đạivăn minh nông nghiệp, văn minh công nghiệp vàvăn minh tin học ;

- Chỉ các giai đoạn phát triển theo góc độ nhânchủng học, như: thời đại mông muội, thời đại dãman, thời đại văn minh

Những cách xem xét trên đều xuất phát từ góc

độ nghiên cứu chuyên ngành hẹp như: công cụ sảnxuất, lực lượng sản xuất, nền văn minh mà chưakhái quát được quy luật vận động của lịch sử xã hộiloài người cũng như bản chất của quá trình đó Đốivới chúng ta, học thuyết Mác - Lênin về lý luậnhình thái kinh tế - xã hội là cơ sở khoa học mangbản chất cách mạng để xem xét thời đại Lý luận

về hình thái kinh tế - xã hội mácxít chỉ rõ quy luậtchi phối xuyên suốt quá trình phát triển của xã hộiloài người là quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với

tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sảnxuất Theo đó, lịch sử xã hội loài người là tiến trìnhthay thế các hình thái kinh tế - xã hội từ thấp đếncao là tất yếu khách quan

Trong mỗi giai đoạn lịch sử, mỗi thời đại cầnphải xác định được giai cấp nào là trung tâm, độnglực chủ yếu chi phối sự vận động của thời đại Ví dụ,

C Mác và Ph Ăngghen cho rằng, hình thái kinh tế

tư bản chủ nghĩa đó là thời đại của giai cấp tư sản.Giai cấp tư sản là trung tâm có vai trò lịch sử thaythế hình thái kinh tế - xã hội phong kiến, xác lậpchế độ tư bản chủ nghĩa Đồng thời, C Mác và Ph.Ăngghen phát hiện và khẳng định vai trò, sứ mệnhlịch sử của giai cấp vô sản Giai cấp vô sản là con

đẻ của nền đại công nghiệp, là giai cấp tiên tiếnnhất, cách mạng và triệt để nhất có sứ mệnh lịch

sử xóa bỏ chủ nghĩa tư bản, xây dựng xã hội mới

-xã hội cộng sản chủ nghĩa Thời đại hình thái kinh

tế - xã hội tư bản chủ nghĩa bị thay thế bởi hìnhthái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa là quá trìnhtất yếu khách quan Đó là quy luật tiến hóa của xãhội loài người Quá trình thay thế hình thái kinh tế -

xã hội tư bản chủ nghĩa bằng hình thái kinh tế - xãhội cộng sản chủ nghĩa là quá trình lâu dài, đanxen, phức tạp, gay go và quyết liệt trên mọi lĩnhvực của đời sống xã hội Đó là thời kỳ quá độ lâudài, trải qua những giai đoạn, bước đi, hình thức và

biện pháp quá độ thích hợp.

Tóm lại, cơ sở khoa học duy nhất đúng đắn để

xác định thời đại trong tiến trình lịch sử nhân loại là

lý luận về hình thái kinh tế - xã hội mácxít Lý luậnnày khẳng định, hình thái kinh tế - xã hội nhất địnhtrong từng giai đoạn lịch sử, gắn với hình thái đó làchế độ xã hội nhất định, trong đó quan hệ sản xuấtđặc trưng của chế độ xã hội đó phù hợp với trình độ

và tính chất của lực lượng sản xuất, cơ sở hạ tầng

và kiến trúc thượng tầng tương ứng Xác định đúngđắn cơ sở lý luận và thực tiễn về thời đại là vấn đề

có tầm quan trọng chiến lược đối với mỗi đảng cáchmạng và mỗi quốc gia dân tộc Vì khi đó “chúng tamới có thể định ra đúng đắn sách lược của chúngta; và chỉ có dựa trên cơ sở hiểu biết những đặcđiểm cơ bản của thời đại, chúng ta mới có thể tínhđến những đặc điểm chi tiết của nước này hay nướcnọ”1

2 Quan niệm về thời đại

Học thuyết Mác - Lênin đã chỉ ra cơ sở, lý luận

và thực tiễn về thời đại Đó là tiền đề phân biệtthời đại này với thời đại khác, xác định quan niệm,nội dung, tính chất, đặc điểm, xu hướng và mâuthuẫn của thời đại Nhận thức đầy đủ về thời đại có

1 V.I Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1980,

t.26, tr.174.

ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với mỗi Đảng Cộngsản và mỗi quốc gia dân tộc nhằm định hướngchiến lược, sách lược phát triển đúng hướng.

Tư tưởng cơ bản của V.I Lênin về quan niệmthời đại bao hàm việc xác định nội dung, đặcđiểm, xu hướng phát triển của thời đại và quantrọng hơn là xác định giai cấp nào ở vị trí trungtâm của thời đại Những nội dung đó là một thểthống nhất biện chứng, là căn cứ xác định và phânbiệt thời đại này với một thời đại khác

Quan niệm về thời đại dùng để chỉ sự phân kỳlịch sử xã hội trong tiến trình phát triển của lịch

sử xã hội loài người theo những nội dung và tiêuchí nhất định Như vậy, thời đại chính là thời kỳlịch sử nhất định được thể hiện đặc trưng khác vềchất so với thời kỳ lịch sử trước đó và được đánhdấu ở một mốc lịch sử nhất định

3 Quan niệm, nội dung, mâu thuẫn của thời đại hiện nay

Học thuyết Mác - Lênin đã chỉ cho chúng taphương pháp luận khoa học để phân tích, xác địnhthời đại hiện nay với nội dung, tính chất và mâuthuẫn của thời đại Thời đại hiện nay là thời đại gắnliền với sự ra đời của hình thái kinh tế - xã hội cộngsản chủ nghĩa Đó là quá trình lịch sử lâu dài, gay

go và phức tạp, quanh co và khúc khuỷu, đan xen

giữa cái cũ và mới, cái cũ bị thất bại song chưa bịtiêu diệt hẳn, cái mới ra đời song chưa chiến thắnghẳn cái cũ Quá trình này diễn ra trên tất cả cáclĩnh vực của đời sống xã hội, từ cơ sở hạ tầng đếnkiến trúc thượng tầng Do vậy, ngày nay thuật ngữ

về thời đại thường được dùng với hàm nghĩa chỉmột thời kỳ quá độ từ hình thái kinh tế - xã hội tưbản chủ nghĩa sang hình thái kinh tế cộng sản chủnghĩa Thời đại hiện nay là thời đại quá độ từ chủnghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội mở đầu bằngCách mạng Tháng Mười Nga năm 1917

Cách mạng Tháng Mười Nga mở ra kỷ nguyênmới trong lịch sử nhân loại Lần đầu tiên trong lịch

sử, chế độ xã hội chủ nghĩa ra đời, khác hẳn vềchất so với các chế độ xã hội trước đó Chủ nghĩa

xã hội từ hệ tư tưởng, học thuyết trở thành hiệnthực, có tác dụng to lớn, cổ vũ Phong trào cáchmạng thế giới phát triển Chiến thắng của Hồngquân Liên Xô trong sau Chiến tranh thế giới thứ hai

đã cứu loài người thoát khỏi thảm họa phátxít Hệthống các nước xã hội chủ nghĩa ra đời từ các nướcchâu Âu, châu Á đến khu vực Mỹ Latinh Chủ nghĩa

xã hội thế giới, đứng đầu là Liên Xô, trở thành trụcột, thành trì của cách mạng thế giới, cổ vũ phongtrào giải phóng dân tộc phát triển mạnh mẽ, tiếncông chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa đế quốc Hệthống thuộc địa từng bước tan vỡ và sụp đổ Phong

trào cộng sản và công nhân quốc tế phát triểnmạnh mẽ, tạo thế và lực mới cho phong trào cáchmạng và tiến bộ trên thế giới.

Kể từ năm 1991, tình hình thế giới thay đổi,biến động sâu sắc và khó lường, tác động mạnh

mẽ đến phong trào cách mạng thế giới cả về vậtchất và tinh thần Chủ nghĩa xã hội lâm vào tìnhtrạng thoái trào, cục diện chính trị thế giới bất lợicho phong trào cách mạng thế giới Song Đảng tavẫn tiếp tục kiên định lập trường, quan điểm

mácxít về thời đại Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

được thông qua tại Đại hội đại biểu toàn quốc lầnthứ VII, Đảng ta khẳng định: “Đặc điểm nổi bậttrong giai đoạn hiện nay của thời đại là cuộc đấutranh giai cấp và dân tộc gay go, phức tạp củanhân dân các nước vì hòa bình, độc lập dân tộc,dân chủ và tiến bộ xã hội Chủ nghĩa xã hội hiệnđứng trước nhiều khó khăn, thử thách Lịch sử thế

giới đang trải qua những bước quanh co; song, loài người cuối cùng nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa xã hội vì đó là quy luật tiến hóa của lịch sử”1

Bước sang thế kỷ XXI, tình hình thế giới vẫntiếp tục biến động sâu sắc, đan xen thời cơ vàthách thức, song Đảng ta vẫn tiếp tục khẳng định:

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập,

Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2007, t.51, tr.133.

“Chủ nghĩa xã hội trên thế giới, từ những bài họcthành công và thất bại cũng như từ khát vọng và

sự thức tỉnh của các dân tộc, có điều kiện và khảnăng tạo ra bước phát triển mới Theo quy luật tiếnhóa của lịch sử, loài người nhất định sẽ tiến tới chủnghĩa xã hội”1

Trên cơ sở lý luận và thực tiễn đó, chúng ta có

thể hiểu quan niệm về thời đại hiện nay là: "Thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội

mở đầu bằng Cách mạng Tháng Mười Nga vĩ đại năm 1917, là thời đại đấu tranh cho thắng lợi của hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và chủ nghĩa xã hội gắn liền với cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, tạo ra những tiền đề vật chất, kỹ thuật xã hội ngày càng đầy đủ cho việc chuyển lên chủ nghĩa xã hội"2

Tổng kết 25 năm đổi mới đất nước, tại Đại hội XIĐảng ta đã thông qua Cương lĩnh xây dựng đấtnước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổsung, phát triển năm 2011), khẳng định: "Đặc điểmnổi bật trong giai đoạn hiện nay của thời đại là cácnước với chế độ xã hội và trình độ phát triển khác

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001,

tr.14

2 Dự thảo Một số vấn đề về chủ nghĩa Mác - Lênin, Nxb.

Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1994, tr 123.

nhau cùng tồn tại, vừa hợp tác, vừa đấu tranh, cạnhtranh gay gắt vì lợi ích quốc gia, dân tộc Cuộc đấutranh của nhân dân các nước vì hòa bình, độc lậpdân tộc, dân chủ, phát triển và tiến bộ xã hội dùgặp nhiều khó khăn, thử thách, nhưng sẽ có nhữngbước tiến mới Theo quy luật tiến hóa của lịch sử,loài người nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa xã hội"1.Như vậy, nội dung căn bản của thời đại ngàynay là: Thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủnghĩa xã hội mở đầu bằng Cách mạng Tháng MườiNga năm 1917 Điều đó khẳng định quan điểm giaicấp về tính quá độ đan xen giữa các nước có chế

độ chính trị xã hội khác nhau, trong đó chủ nghĩa

tư bản, chủ nghĩa đế quốc nhất định sẽ bị diệtvong và chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản tấtyếu thắng lợi Đó là xu thế chủ yếu, cơ bản củathời đại, giai cấp vô sản cùng với Đảng Cộng sảntiên phong là giai cấp trung tâm, động lực pháttriển của thời đại Đồng thời cũng chỉ rõ tính chấtcủa thời đại là đấu tranh dân tộc, đấu tranh giaicấp tiếp tục diễn ra gay gắt với nội dung mới vàhình thức mới Các mâu thuẫn của thời đại tiếp tụccòn tồn tại và có nhiều biểu hiện sâu sắc hơn:

- Mâu thuẫn giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011,

tr 69.

tư bản là mâu thuẫn cơ bản tồn tại suốt thời đạingày nay.

- Mâu thuẫn giữa giai cấp vô sản và giai cấp

tư sản, giữa người lao động và tư bản ở các nước

XX, đầu thế kỷ XXI đã và đang diễn ra rất phức tạp,khó lường, tác dụng trực tiếp đến đời sống chínhtrị, kinh tế - xã hội và an ninh của mỗi quốc gia.Đặc biệt, sau sự kiện ngày 11-9-2001 ở Mỹ, Mỹ vàđồng minh tiến công Ápganixtan, Irắc, khủnghoảng kinh tế, tài chính (2008), cách mạng mùaxuân ở Bắc Phi - Trung Đông, tình hình căng thẳngtrên bán đảo Triều Tiên, tranh chấp ở biển Đông,xung đột sắc tộc tôn giáo đang diễn ra ở nhiềunơi làm cho tình hình thế giới càng trở nên phứctạp với những mâu thuẫn mới, hình thức biểu hiệnmới đan xen Thế giới trở nên bất ổn hơn, đe dọahòa bình, an ninh và phát triển bền vững của nhânloại

4 Các giai đoạn của thời đại hiện nay

Thời đại mới mở đầu từ cách mạng xã hội chủnghĩa Tháng Mười Nga (1917) cho đến nay có thểchia thành các giai đoạn phát triển sau đây:

Giai đoạn thứ nhất: Từ năm 1917 đến kết thúc

Chiến tranh thế giới thứ hai (1945) Đặc trưng chủyếu của giai đoạn này là lần đầu tiên trong lịch sửxuất hiện nhà nước xã hội chủ nghĩa, một chế độkhông có tình trạng người bóc lột người Chủ nghĩa

xã hội từ ước mơ, hệ tư tưởng, từ lý luận trở thànhhiện thực Cách mạng Tháng Mười thành công, lịch

sử bước sang kỷ nguyên mới, chấm dứt sự thống trịthế giới và trật tự cũ của chủ nghĩa tư bản trongcục diện chính trị thế giới Đồng thời, Cách mạngTháng Mười mở ra con đường và cổ vũ phong tràocách mạng thế giới phát triển, nhất là phong tràogiải phóng dân tộc và độc lập dân tộc của các dântộc thuộc địa, nửa thuộc địa Thời kỳ này, chủnghĩa xã hội nhanh chóng khẳng định tính ưu việtcủa một trật tự xã hội mới của loài người trướcthảm họa phátxít, mở ra thời kỳ mới đầy triển vọngphát triển mạnh mẽ phong trào cách mạng xã hộichủ nghĩa ở châu Âu, châu Á và Mỹ Latinh

Giai đoạn thứ hai: Sau Chiến tranh thế giới thứ

hai 1945 đến cuối những năm 1970 Đặc điểm chủyếu của giai đoạn này là chủ nghĩa xã hội thế giới

từ một nước đã phát triển thành một hệ thống thếgiới, phát triển từ châu Âu đến châu Á và khu vực

Mỹ Latinh Chủ nghĩa xã hội thế giới đứng đầu làLiên Xô đến đầu những năm 70 của thế kỷ XX đãtạo ra thế cân bằng chiến lược với chủ nghĩa tưbản, chủ nghĩa đế quốc Chủ nghĩa xã hội thế giớitrở thành thành trì, chỗ dựa cho phong trào hòabình, phong trào cộng sản và công nhân quốc tế,phong trào giải phóng dân tộc phát triển mạnh mẽ.Cục diện chính trị thế giới thay đổi có lợi cho phongtrào cách mạng thế giới Chủ nghĩa đế quốc bịđánh lui từng bước, đánh đổ từng bộ phận Chủnghĩa thực dân cũ bị sụp đổ; chủ nghĩa thực dânmới từng bước bị đánh bại Hệ thống thuộc địa củachủ nghĩa đế quốc bị thủ tiêu Hơn 130 quốc giagiành được độc lập dân tộc và bước lên vũ đàichính trị thế giới Có thể nói, đây là thành quả tolớn đối với nền văn minh nhân loại Thời kỳ nàycũng diễn ra cuộc Chiến tranh lạnh, thế giới phâncực Đông - Tây, trật tự thế giới hai cực Xô - Mỹ chiphối chủ yếu đời sống quan hệ quốc tế

Giai đoạn thứ ba: Từ cuối thập niên 70 đến đầu

thập niên 90 của thế kỷ XX (với mới kết thúc Chiếntranh lạnh năm 1991) với sự phát triển như vũ bãocủa cách mạng khoa học kỹ thuật và công nghệ,làm xuất hiện xu thế toàn cầu hóa, khu vực hóatrên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, vừa tạo thời

cơ, vừa tạo thách thức rất lớn đối với mọi quốc gia.

Sự xuất hiện của những vấn đề có tính toàn cầucấp bách như bảo vệ hòa bình, môi trường sinhthái, bệnh tật đã và đang đe dọa sự tồn vong củanhân loại Bên cạnh đó, do những nguyên nhânkhách quan và chủ quan, các nước xã hội chủnghĩa trên thế giới lâm vào tình trạng khủng hoảngtrầm trọng và toàn diện, báo hiệu nguy cơ sụp đổchế độ xã hội chủ nghĩa ở một số nước Đông Âu.Phong trào cách mạng thế giới đứng trước nhữngthách thức và khó khăn mới

Giai đoạn thứ tư: Giai đoạn hiện nay, sau khi

chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu sụp

đổ, Chiến tranh lạnh kết thúc Chủ nghĩa xã hội,phong trào cộng sản và công nhân quốc tế tạmthời lâm vào tình trạng thoái trào Cục diện chínhtrị thế giới thay đổi bất lợi cho phong trào cáchmạng và tiến bộ Trật tự thế giới hai cực Xô - Mỹtan vỡ Quan hệ giữa các nước lớn trên thế giớicũng như khu vực châu Á - Thái Bình Dương trởnên phức tạp, điều chỉnh vì lợi ích chiến lược củamỗi nước Trong khi đó, cuộc cách mạng khoa học

và công nghệ thế giới tiếp tục phát triển, xu thếtoàn cầu hóa và tri thức hóa nền kinh tế đã vàđang diễn ra, tác động tích cực, tiêu cực đến mọiquốc gia dân tộc Hòa bình và hợp tác, vừa đấutranh vừa hợp tác đan xen, mọi quốc gia tùy thuộc

lẫn nhau cùng phát triển Những vấn đề toàn cầutiếp tục diễn ra gay gắt, đòi hỏi sự hợp tác của tất

cả các nước mới có thể giải quyết được Các nước

xã hội chủ nghĩa còn lại như: Trung Quốc, ViệtNam, Cuba kiên trì con đường đổi mới, cải cách

và thu được những thắng lợi quan trọng Phongtrào cộng sản và công nhân quốc tế từng bướcđược phục hồi và có nhiều khả năng phát triển.Chủ nghĩa xã hội thế giới qua những bài học thànhcông, thất bại, cùng với sự thức tỉnh của nhân dântiến bộ thế giới vẫn có điều kiện và khả năng pháttriển

Như vậy, thời đại hiện nay là thời đại quá độ từchủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, bắt đầu từCách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga, làthời kỳ lịch sử lâu dài, diễn ra đầy cam go, thửthách Điều đó đòi hỏi mỗi đảng cách mạng cầnnhận thức và vận dụng linh hoạt, sáng tạo dựa trênđặc điểm của mỗi quốc gia để có bước đi, hình thứcquá độ thích hợp, nhằm khẳng định giá trị thực tiễnchân lý của thời đại: chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩacộng sản nhất định thắng lợi

5 Đặc điểm và xu thế chủ yếu trong giai đoạn hiện nay của thời đại

Sau khi chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô vàĐông Âu sụp đổ, Chiến tranh lạnh kết thúc, tình

hình thế giới có nhiều biến động sâu sắc Cục diệnchính trị thế giới thay đổi với những đặc điểm và

xu thế mới Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứVIII (1996), Đảng ta nhận định tình hình thế giớitrong giai đoạn hiện nay nổi lên những đặc điểmchủ yếu sau đây:

- Chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và các nướcĐông Âu sụp đổ khiến chủ nghĩa xã hội tạm thờilâm vào thoái trào, nhưng điều đó không làm thayđổi tính chất của thời đại; loài người vẫn đangtrong thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủnghĩa xã hội Các mâu thuẫn cơ bản trên thế giớivẫn tồn tại và phát triển, có mặt sâu sắc hơn, nộidung và hình thức biểu hiện có nhiều nét mới Đấutranh dân tộc và đấu tranh giai cấp tiếp tục diễn radưới nhiều hình thức

- Nguy cơ chiến tranh thế giới hủy diệt bị đẩylùi, nhưng xung đột vũ trang, chiến tranh cục bộ,xung đột về dân tộc, sắc tộc và tôn giáo, chạyđua vũ trang, hoạt động can thiệp, lật đổ, khủng

bố vẫn xảy ra ở nhiều nơi

- Cách mạng khoa học và công nghệ tiếp tụcphát triển với trình độ ngày càng cao, tăng nhanhlực lượng sản xuất, đồng thời thúc đẩy quá trìnhchuyển dịch cơ cấu kinh tế thế giới, quốc tế hóanền kinh tế và đời sống xã hội

Các nước đều đứng trước những cơ hội để phát

triển Nhưng do ưu thế về vốn, công nghệ, thịtrường, v.v thuộc về các nước tư bản chủ nghĩaphát triển và các công ty đa quốc gia, cho nên cácnước chậm phát triển và đang phát triển đứngtrước những thách thức to lớn Chênh lệch giàunghèo giữa các nước ngày càng mở rộng Cuộccạnh tranh kinh tế, thương mại, khoa học - côngnghệ diễn ra gay gắt.

- Cộng đồng thế giới đứng trước nhiều vấn đề

có tính toàn cầu (bảo vệ môi trường, hạn chế sựbùng nổ về dân số, phòng ngừa và đẩy lùi nhữngbệnh tật hiểm nghèo ), không một quốc gia riêng

lẻ nào có thể tự giải quyết, mà cần phải có sự hợptác đa phương

- Khu vực châu Á - Thái Bình Dương đang pháttriển năng động và tiếp tục phát triển với tốc độcao Đồng thời khu vực này cũng tiềm ẩn một sốnhân tố có thể gây mất ổn định

Trong quan hệ quốc tế, đã và đang nổi lên

những xu thế chủ yếu sau đây:

- Hòa bình, ổn định và hợp tác để phát triểnngày càng trở thành đòi hỏi bức xúc của các dântộc và quốc gia trên thế giới Các nước dành ưutiên cho phát triển kinh tế, coi phát triển kinh tế có

ý nghĩa quyết định đối với việc tăng cường sứcmạnh tổng hợp của quốc gia

- Các quốc gia lớn, nhỏ tham gia ngày càng

nhiều vào quá trình hợp tác và liên kết khu vực,liên kết quốc tế về kinh tế, thương mại và nhiềulĩnh vực hoạt động khác Hợp tác ngày càng tăngnhưng cạnh tranh cũng rất gay gắt.

- Các dân tộc nâng cao ý thức độc lập tự chủ, tựlực tự cường, đấu tranh chống lại sự áp đặt và canthiệp của nước ngoài, bảo vệ độc lập chủ quyền vànền văn hóa dân tộc

- Các nước xã hội chủ nghĩa, các đảng cộng sản

và công nhân, các lực lượng cách mạng, tiến bộtrên thế giới kiên trì đấu tranh vì hòa bình, độc lậpdân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội

- Các nước có chế độ chính trị - xã hội khácnhau vừa hợp tác vừa đấu tranh trong cùng tồn tạihòa bình

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của ĐảngCộng sản Việt Nam diễn ra trong bối cảnh thế giớiđang ở thập niên thứ hai của thế kỷ XXI đầy nhữngbiến động bất trắc và khó lường Đảng ta tiếp tục,

dự báo tình hình thế giới thời gian tới: Cuộc cáchmạng khoa học và công nghệ, kinh tế tri thức vàquá trình toàn cầu hoá diễn ra mạnh mẽ, tác độngsâu sắc đến sự phát triển của nhiều nước Các mâuthuẫn cơ bản trên thế giới biểu hiện dưới nhữnghình thức và mức độ khác nhau vẫn tồn tại và pháttriển Hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ, hợp tác

và phát triển là xu thế lớn; nhưng đấu tranh dân

tộc, đấu tranh giai cấp, chiến tranh cục bộ, xungđột vũ trang, xung đột sắc tộc, tôn giáo, chạy đua

vũ trang, hoạt động can thiệp, lật đổ, khủng bố,tranh chấp lãnh thổ, biển, đảo, tài nguyên và cạnhtranh quyết liệt về lợi ích kinh tế tiếp tục diễn biếnphức tạp Khu vực châu Á - Thái Bình Dương vàĐông Nam Á phát triển năng động, nhưng cũngtiềm ẩn những nhân tố mất ổn định Tình hình đótạo thời cơ phát triển, đồng thời đặt ra những tháchthức gay gắt, nhất là đối với những nước đang vàkém phát triển

Đặc điểm nổi bật trong giai đoạn hiện nay củathời đại là các nước với chế độ xã hội và trình độphát triển khác nhau cùng tồn tại, vừa hợp tác, vừađấu tranh, cạnh tranh gay gắt vì lợi ích quốc gia,dân tộc Cuộc đấu tranh của nhân dân các nước vìhoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ, phát triển vàtiến bộ xã hội dù gặp nhiều khó khăn, thách thức,

nhưng sẽ có những bước tiến mới Theo quy luật tiến hoá của lịch sử, loài người nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa xã hội1.

Các đặc điểm và xu thế nêu trên đã làm nảysinh tính đa phương, đa dạng trong quan hệ quốc

tế và trong chính sách đối ngoại của các nước

1 Xem Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2011, tr.68-69.

II- QUAN HỆ GIỮA CÁC QUỐC GIA DÂN TỘC

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

1 Cơ sở lý luận và thực tiễn về mối quan hệ giữa các quốc gia dân tộc

Học thuyết mácxít về vấn đề dân tộc, giảiphóng dân tộc và độc lập dân tộc thực chất là lýluận về việc thực hiện quyền bình đẳng và dân chủcủa các quốc gia dân tộc trong đời sống quan hệquốc tế Gắn liền với quá trình hình thành và pháttriển của chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa đế quốc làquá trình thống trị, nô dịch các dân tộc khác, biếncác quốc gia dân tộc thành thuộc địa, nửa thuộcđịa của chúng Giai cấp vô sản thế giới ngay từ khibước lên vũ đài chính trị thế giới với tư cách mộtgiai cấp độc lập đã khẳng định sứ mệnh lịch sử củamình là giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc vàgiải phóng xã hội, muốn vậy trước hết và trên hếtphải thủ tiêu chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa đế quốc

và xây dựng xã hội mới, xã hội cộng sản chủ nghĩa.Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bảnchuyển dần sang chủ nghĩa đế quốc Chủ nghĩa đếquốc là chủ nghĩa tư bản độc quyền Sự thống trịcủa bọn đầu sỏ tư bản tài chính thống trị về kinh tế

và chính trị Chủ nghĩa đế quốc là sự phân chia,phân chia lại thế giới, độc chiếm thị trường và lãnh

thổ giữa các cường quốc đế quốc diễn ra gay gắtdưới tác động của quy luật phát triển không đều.

Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các cườngquốc đế quốc và sự hình thành hệ thống thuộc địa

và lệ thuộc là hai mặt của một quá trình Hầu hếtcác quốc gia trên thế giới trở thành thuộc địa, nửathuộc địa của một nhóm các cường quốc đế quốc.Đứng trước thực tiễn chính trị thế giới đó, V.I Lêninbảo vệ và phát triển sáng tạo lý luận tư tưởng của

C Mác và Ph Ăngghen trong giai đoạn chủ nghĩa

đế quốc, trong đó có vấn đề dân tộc và thuộc địa.Đấu tranh giải phóng dân tộc, thuộc địa và lệ thuộctrở thành vấn đề lý luận, thực tiễn của cách mạng

vô sản Giai cấp vô sản và Đảng Cách mạng phảiđứng lên nắm lấy quyền lãnh đạo cuộc đấu tranhgiải phóng dân tộc, giành độc lập cho dân tộc mìnhthoát khỏi sự thống trị của đế quốc Do vậy, đấutranh giải phóng dân tộc, giải phóng thuộc địa và

lệ thuộc do giai cấp vô sản lãnh đạo là cuộc cáchmạng dân tộc dân chủ kiểu mới

Quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc vàthuộc địa thực chất là đấu tranh thực hiện quyềnbình đẳng, dân chủ của các dân tộc trong đời sốngchính trị quốc tế Bằng thực tiễn và sự khái quát về

lý luận, V.I Lênin đã chỉ ra nguyên tắc có tínhnguyên lý trong quan hệ quốc tế giữa các quốc gia

dân tộc là: “Các dân tộc hoàn toàn bình đẳng; các

dân tộc được quyền tự quyết; liên hợp công nhân tất cả các dân tộc lại”1.

Những quan điểm cơ bản trên là cơ sở lý luậnkhoa học được kiểm nghiệm trong thực tiễn cáchmạng và dần dần trở thành nguyên tắc, thông lệquốc tế và tiêu chí xử sự trong đời sống quan hệquốc tế Đặc biệt, sau Chiến tranh thế giới thứ hai,nhân dân thế giới thoát khỏi thảm họa phátxít với

sự chiến thắng của Hồng quân Liên Xô và pheĐồng minh Tổ chức Liên hợp quốc ra đời, do đòihỏi bức xúc của nhân loại tiến bộ sau thảm họaphátxít cần có tổ chức quốc tế làm trung tâm điềuhòa quan hệ quốc tế, bảo vệ hòa bình và an ninhthế giới Tư tưởng cách mạng của V.I Lênin về mốiquan hệ giữa các dân tộc trở thành nguyện vọngchung của các dân tộc trong cộng đồng quốc tế vàđược thể hiện trong mục tiêu, nguyên tắc và tinhthần cơ bản của Hiến chương Liên hợp quốc

Mục tiêu của Liên hợp quốc, tổ chức quốc tế lớnnhất thế giới này là: duy trì hòa bình, an ninh quốc

tế, mở rộng quan hệ hợp tác, hữu nghị và pháttriển Nguyên tắc của Liên hợp quốc cũng được thểhiện trên tinh thần: bình đẳng về chủ quyền, tựnguyện thực hiện nhiệm vụ, giải quyết tranh chấpbằng hòa bình, không đe dọa hòa bình, an ninh và

1 V.I Lênin: Toàn tập, Sđd, t.25, tr.375.

đạo lý quốc tế; không đe dọa bằng vũ lực hoặc sửdụng vũ lực đối với nước khác, không can thiệp vàocông việc nội bộ nước khác Sau Chiến tranh thếgiới thứ hai, với sự phát triển mạnh mẽ của phongtrào giải phóng dân tộc và độc lập dân tộc, với sựtác động mạnh mẽ của các nhân tố thời đại, cácnước trong phong trào giải phóng dân tộc châu Á,châu Phi tổ chức Hội nghị quốc tế ở Băng Đung(Inđônêxia) năm 1955, có 29 nước tham gia Thểtheo nguyện vọng chung của các nước, Hội nghị đãthông qua 5 nguyên tắc cùng tồn tại hòa bình giữacác nước và ngày nay đã trở thành thông lệ quốc

tế, đó là: (1) tôn trọng sự lựa chọn chế độ chính trị

- xã hội của mỗi dân tộc; (2) tôn trọng độc lập chủquyền, toàn vẹn lãnh thổ; (3) không can thiệp vàocông việc nội bộ của nước khác; (4) không đe dọa

và sử dụng vũ lực đối với nước khác, giải quyếttranh chấp bằng thương lượng hòa bình; (5) hợptác bình đẳng, cùng có lợi giữa các nước có chế độchính trị - xã hội khác nhau Hội nghị Băng Đung làtiền thân của sự ra đời Phong trào Không liên kết.Phong trào Không liên kết là tổ chức quốc tế rộnglớn, tập hợp lực lượng đấu tranh chống chủ nghĩa

đế quốc, chủ nghĩa thực dân của các nước trongphong trào giải phóng dân tộc, có vị trí quan trọngtrong đời sống quan hệ quốc tế và cục diện chínhtrị thế giới

Những quan điểm nêu trên trở thành cơ sở,nguyên tắc chỉ đạo trong sinh hoạt quốc tế Nhất làtrong bối cảnh hiện nay, chủ nghĩa đế quốc và cácthế lực thù địch đã và đang thực hiện âm mưu báchủ thế giới, áp đặt và can thiệp vào công việc nội

bộ của các nước Hòa bình, an ninh quốc tế và độclập chủ quyền của các dân tộc đang đứng trướcnhững thách thức mới

2 Mối quan hệ giữa các quốc gia dân tộc

Cộng đồng thế giới là một thể thống nhất trong

đa dạng, bao gồm các quốc gia có chủ quyền Cácquốc gia có độc lập chủ quyền là chủ thể chủ yếu, cơbản và quan trọng nhất trong đời sống chính trị quốc

tế Sự tác động, quan hệ song phương và đa phươngtrên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội giữa các quốcgia dân tộc là cơ sở hình thành đời sống chính trịthực tiễn quốc tế Vì vậy, quan hệ quốc tế cũng hìnhthành theo các nhóm quan hệ chính sau đây:

- Quan hệ giữa các nước xã hội chủ nghĩa là

mối quan hệ giữa các nước có chế độ chính trị - xãhội giống nhau; cùng chung hệ tư tưởng, mục tiêu

và lý tưởng cách mạng, xây dựng chủ nghĩa xã hội

và chủ nghĩa cộng sản Quan hệ này hình thànhtrên cơ sở nguyên tắc chủ nghĩa quốc tế vô sản

“vô sản tất cả các nước và các dân tộc bị áp bứcliên hợp lại”

- Quan hệ giữa các nước tư bản chủ nghĩa là

mối quan hệ giữa các nước lựa chọn con đường tưbản chủ nghĩa Xuất phát từ bản chất giai cấp, bảnchất chế độ tư bản chủ nghĩa là thống trị, bóc lột,nên mâu thuẫn trong lòng chủ nghĩa tư bản làthuộc tính căn bản có tính bản chất, thường xuyên

và gay gắt Mâu thuẫn giữa chủ nghĩa tư bản vớichủ nghĩa tư bản, đế quốc với đế quốc về lợi ích địa

- chiến lược, địa - kinh tế, địa - chính trị ngàycàng sâu sắc Sự thỏa hiệp, điều hòa mâu thuẫnchỉ là tạm thời Lịch sử thế giới trải qua hai cuộcchiến tranh đế quốc chủ nghĩa và ngày nay, mâuthuẫn giữa ba trung tâm tư bản chủ nghĩa: Mỹ -Tây Âu - Nhật Bản trên mọi lĩnh vực của đời sống

xã hội minh chứng cho điều đó

- Quan hệ giữa các nước đang phát triển với nhau là mối quan hệ giữa các nước trước kia vốn là

thuộc địa, phụ thuộc cùng chiến đấu chống chủnghĩa đế quốc, chủ nghĩa thực dân, giành độc lậpdân tộc Song những nước này tiếp tục bị chủnghĩa tư bản khống chế, bóc lột về kinh tế, đangtrong tình trạng nghèo nàn lạc hậu về kinh tế, vănhóa, xã hội, khoa học - công nghệ và có nguy cơtụt hậu, lệ thuộc kinh tế, đe dọa tới độc lập vềchính trị Quan hệ giữa các nước đang phát triển(Nam - Nam) được tập hợp trong Phong trào Khôngliên kết, tiếp tục đoàn kết đấu tranh chống chủ

nghĩa thực dân dưới mọi hình thức, nhằm giànhđộc lập về kinh tế, củng cố độc lập chính trị và lựachọn con đường phát triển cho dân tộc mình phùhợp với xu thế thời đại.

- Quan hệ giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản thể hiện mối quan hệ giữa hai chế độ chính trị

- xã hội khác nhau, đối lập nhau từ bản chất giaicấp, hệ tư tưởng đến bản chất chế độ xã hội Trong

xu thế cùng tồn tại hòa bình giữa các nước có chế

độ chính trị - xã hội khác nhau, hợp tác và pháttriển, giai cấp nào, chế độ nào đưa ra được mẫuhình tổ chức xã hội có năng suất cao hơn, vănminh hơn sẽ chiến thắng Thực chất đây là cuộcđấu tranh giai cấp, đấu tranh dân tộc tiếp tục diễn

ra gay gắt, với nội dung mới, hình thức mới bởi chủnghĩa đế quốc và các thế lực thù địch không baogiờ và khi nào từ bỏ âm mưu thủ tiêu chế độ xã hộichủ nghĩa Mâu thuẫn giữa chủ nghĩa xã hội và chủnghĩa tư bản là mâu thuẫn cơ bản, xuyên suốt thời

kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội

- Quan hệ giữa các nước xã hội chủ nghĩa với các nước đang phát triển Mối quan hệ được bắt

nguồn từ mục tiêu chung chống chủ nghĩa đếquốc, chủ nghĩa thực dân dưới mọi hình thức.Thực tiễn cho thấy, hầu hết các nước xã hội chủnghĩa ra đời là kết quả của cuộc đấu tranh cáchmạng giữa giai cấp vô sản và tư sản, từ cuộc đấu

tranh chống chủ nghĩa đế quốc giành độc lập dântộc và tiến lên chủ nghĩa xã hội Mặt khác, cácnước xã hội chủ nghĩa đều xuất phát là nướcnghèo nàn, lạc hậu, bị đế quốc thống trị và bóclột Sự tương đồng về mục tiêu chống chủ nghĩa

đế quốc, chủ nghĩa thực dân thể hiện sự đoàn kếtchống kẻ thù chung Đồng thời, xuất phát từ bảnchất của chế độ xã hội chủ nghĩa là quan hệ hợptác, bình đẳng, cùng có lợi với tất cả các nướctheo tinh thần quốc tế xã hội chủ nghĩa, do vậy,quan hệ giữa các nước xã hội chủ nghĩa với cácnước đang phát triển về bản chất là quan hệ hòabình, hợp tác, hữu nghị, tôn trọng độc lập, chủquyền, bình đẳng và cùng có lợi

- Quan hệ giữa các nước tư bản chủ nghĩa với các nước đang phát triển Trước kia mối quan hệ

này thực chất là mối quan hệ thống trị và bị trị,giữa đế quốc với các nước thuộc địa, lệ thuộc Hiệnnay, các nước đang phát triển tiếp tục nghèo nàn,lạc hậu, lệ thuộc vào chủ nghĩa tư bản về kinh tế.Đây trở thành mối quan hệ giữa ngoại vi và trungtâm của chủ nghĩa tư bản thế giới, quan hệ giữanước giàu và nghèo (Bắc - Nam), giữa mạnh vàyếu Chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa thực dân tiếptục dùng mọi thủ đoạn để duy trì sự thống trị,khống chế, vơ vét, bóc lột, can thiệp vào công việcnội bộ, đe dọa độc lập, chủ quyền của các dân tộc

này, biến các quốc gia này thành thuộc địa kiểumới của chủ nghĩa thực dân, đế quốc Đấu tranhbảo vệ độc lập chủ quyền về kinh tế và chính trị,tiếp tục phát triển tiến bộ là mục tiêu, phươngchâm cơ bản của các nước đang phát triển Do vậy,mâu thuẫn giữa các nước đang phát triển với chủnghĩa tư bản, chủ nghĩa đế quốc là một trongnhững mâu thuẫn cơ bản của thời đại.

Có thể thấy rằng, hệ thống quan hệ quốc tếgiữa các quốc gia dân tộc trong đời sống quan hệquốc tế ngày nay diễn ra hết sức phức tạp, đadạng và khó lường Song dân chủ, bình đẳng giữacác quốc gia dân tộc, lành mạnh hóa quan hệ quốc

tế vẫn là nhu cầu và là đòi hỏi tất yếu của nhânloại tiến bộ Hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ vàtiến bộ xã hội vẫn là mục tiêu đấu tranh, là xu thếtất yếu của thời đại ngày nay

CÂU HỎI ÔN TẬP

1 Phân tích các mâu thuẫn cơ bản của thế giớitrong giai đoạn hiện nay của thời đại ngày nay?

2 Phân tích những đặc điểm và xu hướng củathế giới trong giai đoạn hiện nay của thời đại ngàynay?

Bài 2

CHỦ NGHĨA XÃ HỘI HIỆN THỰC

VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG QUAN HỆ QUỐC TẾ HIỆN NAY

Chủ nghĩa xã hội hiện thực ra đời, tồn tại vàvận động với những đóng góp to lớn của mình đãtrở thành một chủ thể quan trọng trong đời sốngquan hệ quốc tế hiện đại Mặc dù chế độ xã hộichủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ là tổn thất

to lớn đối với phong trào cách mạng thế giới,nhưng một số nước xã hội chủ nghĩa vẫn kiên địnhcon đường của mình thông qua cải cách, đổi mới,giành được nhiều thành tựu to lớn để khẳng địnhchủ nghĩa xã hội luôn tồn tại và vận động cùng với

sự phát triển của nhân loại, hướng tới một tương lai

hoà bình, hợp tác và phát triển Khái niệm “chủ nghĩa xã hội hiện thực” có nội hàm là: chủ nghĩa xã

hội đã ra đời, đang vận động, phát triển chứ chưaphải đã hoàn thiện, phát triển đầy đủ

I- QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN

CỦA CHỦ NGHĨA XÃ HỘI HIỆN THỰC

1 Đặc điểm ra đời của chủ nghĩa xã hội hiện thực

Năm 1917, Cách mạng Tháng Mười Nga nổ ra

và thành công, nhà nước xã hội chủ nghĩa đầutiên trên thế giới xuất hiện - nước Nga Xôviết Chủnghĩa xã hội từ không tưởng đã trở thành hiệnthực Việc ra đời chủ nghĩa xã hội hiện thực là tấtyếu của phong trào cách mạng thế giới và thíchứng với xu thế phát triển của xã hội loài người.Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, một loạtnước xã hội chủ nghĩa ra đời, hình thành lên hệthống xã hội chủ nghĩa Sự ra đời của các nước xãhội chủ nghĩa trong thế kỷ XX có một số đặc điểmsau:

Một là, các nước xã hội chủ nghĩa ra đời là kết

quả của cuộc đấu tranh giai cấp, đấu tranh giảiphóng dân tộc diễn ra gay go, quyết liệt của giaicấp công nhân và nhân dân lao động chống lại giaicấp tư sản và các thế lực áp bức, bóc lột

Sự ra đời các nước xã hội chủ nghĩa là thànhquả kết tinh từ mồ hôi, xương máu, nước mắt củagiai cấp công nhân và người dân lao động dưới sựlãnh đạo của đảng cộng sản các nước Sự ra đờinày thể hiện tính phức tạp và quyết liệt của cuộc

đấu tranh nhằm khẳng định tính ưu việt, hấp dẫngiữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản trongđời sống quốc tế và tiến trình phát triển của xã hộiloài người.

Hai là, chủ nghĩa xã hội hiện thực ra đời ở

những quốc gia có trình độ phát triển trung bình vàkém phát triển của thế giới

Đây là một thực tế, một đặc điểm nổi bật trong

sự ra đời, vận động, phát triển của chủ nghĩa xãhội hiện thực trong thế kỷ XX Điều này cho thấy,giai cấp công nhân dưới sự lãnh đạo của ĐảngCộng sản đã chủ động, tích cực, sáng tạo thực hiệncuộc cách mạng vô sản trong thời kỳ đế quốc chủnghĩa Hơn 70 năm xây dựng chủ nghĩa xã hội ởLiên Xô, 30 - 40 năm xây dựng chủ nghĩa xã hội ởcác nước Đông Âu và quá trình cải cách, đổi mới ởmột số nước xã hội chủ nghĩa hiện nay cho thấy,chủ nghĩa xã hội có thể bắt đầu tiến hành xâydựng ở những nước có trình độ phát triển trungbình và kém phát triển

Tuy nhiên, xây dựng chủ nghĩa xã hội trong điềukiện chưa chín muồi đầy đủ về tiền đề cơ sở vậtchất đã đặt ra nhiều thách thức, khó khăn cho quátrình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở các nước Điềunày đòi hỏi các đảng cộng sản không những rènluyện bản lĩnh tư tưởng chính trị mà còn phải nâng

cao trình độ lãnh đạo phát triển kinh tế và trau dồikinh nghiệm quản lý xã hội Thành công của chủnghĩa xã hội trong thế kỷ XX phần nào đã khẳngđịnh tính đúng đắn và vượt qua khó khăn của cácđảng cộng sản ở một số nước xã hội chủ nghĩa

Ba là, các nước xây dựng chủ nghĩa xã hội đều

đã trải qua chiến tranh với những tổn thất nặng nềbởi các cuộc chiến tranh gây nên

Cách mạng Tháng Mười diễn ra trong bối cảnhnước Nga Sa hoàng đang tham gia cuộc Chiếntranh thế giới thứ nhất (1914 - 1918) Trong Chiếntranh thế giới thứ hai (1939-1945), Liên Xô là quốcgia đóng vai trò quan trọng hàng đầu cứu loàingười thoát khỏi thảm họa phátxít Tuy nhiên, Liên

Xô là quốc gia chịu nhiều tổn thất nhất, đặc biệt là

số người chết, chỉ riêng cuộc Chiến tranh Vệ quốc

1941 - 1945 chống phátxít đã có gần 27 triệungười hy sinh, 18,4 triệu người bị thương, 1.710thành phố, thị trấn bị tàn phá, 70.000 làng mạc,32.000 xí nghiệp, 100.000 nông trang, nôngtrường cùng 65.000km đường sắt, 16.000 đầu tàu

bị phá huỷ 1 Các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu

ra đời sau khi tham gia cuộc đấu tranh chống sự

1 Dẫn theo Trần Quang Nhiếp: “Chủ nghĩa xã hội

-Thách thức và triển vọng”, tạp chí Cộng sản, số 7, tháng

3-2002, tr.26.

xâm chiếm của chủ nghĩa phátxít trong Chiếntranh thế giới thứ hai Các nước xã hội chủ nghĩa ởchâu Á (Việt Nam, Trung Quốc, Cộng hòa Dân chủnhân dân Triều Tiên ) cũng đều trải qua các cuộcchiến tranh cách mạng lâu dài vì nền độc lập dântộc và sự thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ quốc gia.

Ra đời trong hoàn cảnh nêu trên, các nước xãhội chủ nghĩa phải gánh chịu hậu quả rất nặng nề,

cả về con người và hạ tầng kinh tế Không nhữngvậy, tư duy trong hoàn cảnh chiến tranh còn ănsâu, kéo dài, chậm được thay đổi để thích ứng vớiđiều kiện xây dựng phát triển trong thời bình Đây

là những khó khăn rất lớn cho các đảng cộng sảnlãnh đạo cách mạng ở các nước xây dựng chủnghĩa xã hội

2 Các giai đoạn vận động, phát triển của chủ nghĩa xã hội hiện thực

Qua quá trình ra đời, vận động và phát triển củachủ nghĩa xã hội hiện thực có thể chia thành 4 giaiđoạn:

nghĩa xã hội Từ một nước Nga tư bản còn chậmphát triển, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sảnLiên Xô, nhân dân Liên Xô đã anh dũng đấu tranhbảo vệ vững chắc Tổ quốc và tiến hành thành côngcông nghiệp hoá đất nước Năm 1941, Liên Xô trởthành cường quốc về kinh tế, quân sự, khoa học -

kỹ thuật của thế giới Đóng góp to lớn của Liên Xôtrong Chiến tranh thế giới thứ hai, cứu loài ngườithoát khỏi thảm họa phátxít đã khẳng định vị thế

Liên Xô - nhà nước xã hội chủ nghĩa, trên trườngquốc tế Thành công và thắng lợi đã đưa Liên Xôtrở thành trụ cột của hoà bình thế giới, chỗ dựa đểhàng loạt nước xã hội chủ nghĩa ra đời và các dântộc bị áp bức đứng lên giành độc lập

Năm 1921, nhân dân Mông Cổ với sự giúp đỡcủa nước Nga Xôviết tiến hành cách mạng thànhcông, từ xã hội tiền phong kiến tiến lên xây dựngchủ nghĩa xã hội

b) Giai đoạn từ năm 1945 đến đầu những năm

70 của thế kỷ XX

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, nhiều nướclàm cách mạng thành công và tiến hành xây dựngchủ nghĩa xã hội Đây là giai đoạn chủ nghĩa xã hộiphát triển trở thành hệ thống, bao gồm nhiều nước

ở châu Âu, châu Á, khu vực Mỹ Latinh Đến những