Tiến trình lịch sử Việt Nam

Tên đề tài: NHÀ HỒ TRONG LỊCH SỬ DÂN TỘC VIỆT NAM (1400 – 1407) NHÀ HỒ TRONG LỊCH SỬ DÂN TỘC VIỆT NAM (1400 – 1407) Lý do lựa chọn và tổng quan các công trình nghiên cứu về Hồ Quý Ly Hồ Quý Ly là nhân vật gây tranh cãi nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Trong lịch sử, ở mỗi một giai đoạn chuyển tiếp triều đại. Vương triều kế thừa luôn thực hiện những chính sách cải cách nhằm sửa đổi những thiếu sót của cựu triều, mong muốn đưa đất nước tiến vào thời kì lịch sử mới. Nhà Hồ với vị hoàng đế đầu tiên là Hồ Quý Ly cũng không ngoại lệ. Tuy nhiên vì cải cách quá dồn dập, nhiều ý tưởng lại vượt thời đại quá xa. Các chính sách ông đưa ra nhằm bảo vệ lợi ích Vương triều, phục vụ quân sự và chiến tranh là chính

BÀI TẬP TIẾN TRÌNH LỊCH SỬ VIỆT NAM (2+0)

NAM (1400 – 1407) NHÀ HỒ TRONG LỊCH SỬ DÂN TỘC VIỆT

lo cuộc sống vật chất và tinh thần của người dân, làm nhân dân bất an và sợ hãi, kết quả không được lòng dân Vô tình Hồ Qúy Ly đã đẩy Đại Việt vào thế hỗn loạn, để rồi nhà Minh đã chớp thời cơ xâm lược khiến nước ta chìm vào hơn 20 năm Minh thuộc đầy bi kịch Có lẽ nếu Hồ Quý Ly sinh ra đúng thời, ông sẽ trở thành một vĩ nhân nhờ đầu óc cải cách vượt thời đại Nay người viết chọn tổng quan các công trình nghiên cứu về Hồ Quý Ly để người đọc hiểu thêm về Vương triều này và có cái nhìn đa diện hơn về Hồ Quý Ly

Sơ lược quá trình ra đời nhà Hồ

Cuối thời nhà Trần, cuộc đấu tranh giữa khuynh hướng bảo thủ quân chủ quý tộc của tầng lớp quý tộc tôn thất nhà Trần và khuynh hướng quân chủ tập trung quan liêu của lực lượng quan liêu, tầng lớp nho sỹ, mà người đại diện tiêu biểu nhất là Hồ Quý Ly (HQL), đã diễn ra rất quyết liệt Cuối cùng HQL đã thắng thế, năm Canh Thìn 1400, HQL quyết định phế truất vua Trần Thiếu Đế, tự lên làm vua, lập ra một vương triều mới, đặt quốc hiệu là Đại Ngu, vương triều nhà Hồ chính thức được thành lập

Tháng 12 năm 1406, quân Minh sang xâm lược nước ta, vua tôi nhà Hồ đã kiên quyết chống lại quân xâm lược, nhưng do lực lượng yếu, đến tháng 6 năm Đinh Hợi 1407, cuộc kháng chiến chống quân Minh xâm lược do vương triều nhà

Hồ lãnh đạo đã thất bại hoàn toàn Cha con HQL cùng nhiều tướng lĩnh bị bắt giải về Kim Lăng (Trung Quốc) Như vậy vương triều nhà Hồ mới thành lập được 7 năm đã bị sụp đổ hoàn toàn, và trong thời gian 7 năm tồn tại đó, nhà Hồ truyền nối được hai đời đế vương, thế thứ cụ thể như sau:

1 Hồ Quý Ly (HQL) (1336-1407)

HQL sinh năm Bính Tý 1336, mất năm Đinh Hợi 1407, tự là Ly Nguyên, vốn thuộc dòng dõi Trạng nguyên Hồ Hưng Dật, ngụ ở làng Bào Bột, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An Tổ tiên từ bốn đời trước là Hồ Liêm rời ra hương Đại Lại, huyện Tống Sơn (nay thuộc xã Hà Đông, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa), làm con nuôi quan Tuyên úy hương Đại Lại là Lê Huấn, nên đổi sang họ Lê, vì thế sử sách vẫn quên gọi là Lê Quý Ly

HQL là người thông minh có tham vọng lớn, biết nhìn xa trông rộng, ông vốn

có hai người cô đều là cung nhân của triều nhà Trần Vì có hai người cô đều là cung nhân trong triều nhà Trần, cho nên khi lớn lên HQL đã được vào triều làm quan cho nhà Trần HQL được vua Trần Nghệ Tông gả công chúa Nhất Chi Mai

và trở thành phò mã của vương triều nhà Trần

HQL nhìn thấy triều đại nhà Trần ngày càng suy yếu, ông liền mưu toan gây dựng vây cánh, thế lực để tích cực giành lấy chính quyền về tay mình Dần dần

những chức vụ quan trọng chủ chốt trong triều đều nằm trong tay HQL Từ năm

1391, HQL đã thâu tóm hết binh quyền vào tay mình, một số quan lại không cùngphe cánh đã bị HQL tìm cách giết chết

Năm Mậu Dần 1398, HQL ép vua Trần Thuận Tông (1377-1399) phải nhườngngôi cho Thái tử Án mới 3 tuổi lên nối ngôi, hiệu là Trần Thiếu Đế HQL tự xưng

là Khâm Đức Hưng Liệt Đại Vương, và ngay sau đó sai người giết chết vua Trần Thuận Tông

Dòng dõi tông thất nhà Trần có những người như Thái Bảo Trần Nguyên Hãn (?-1429), và Thượng tướng Trần Khát Chân (1370-1399) lập hội kín để mưu diệt trừ HQL, việc bại lộ, bị HQL bắt giết chết hơn 370 người, Trần Nguyên Hãn trốn thoát, sau này trở thành một trong 5 danh tướng hàng đầu của nghĩa quân Lam Sơn, và trở thành công thần khai quốc của nhà Hậu Lê

Sau khi diệt trừ tông thất nhà Trần, HQL xưng là Quốc Tổ Chương Hoàng, ở cung Nhân Thọ, ra vào dùng nghi vệ Thiên tử, nhưng ông vẫn chưa dám cướp ngôi nhà Trần, chưa dám trắng trợn xưng là “trẫm” mà chỉ xưng là “dư”

Đến tháng 2 năm Canh Thìn 1400, HQL phế truất vua Trần Thiếu Đế, chính thức lên ngôi Hoàng đế, đổi lại họ Hồ như trước Sau khi lên làm vua, HQL lấy niên hiệu là Thánh Nguyên, cho tuyển chọn đề bạt và tổ chức thi cử nhanh chóng

để đào tạo đội ngũ quan liêu mới cho nhà nước, chế độ quân chủ quan liêu mới

đã hình thành

2 Hồ Hán Thương (1400-1407)

Là con thứ của HQL, em của Hồ Nguyên Trừng Năm 1399, xưng là NhiếpThái Phó Tháng 1 năm Canh Thìn (1400) được lập làm thái tử (dẫu lúc này vua Trần Thiếu Đế vẫn đang ở ngôi và họ Hồ chỉ là ngoại thích) Tháng 12 năm 1400,được cha là HQL nhường ngôi Hồ Hán Thương làm vua hơn 6 năm (từ tháng 12-

1400 đến 6-1407) Tháng 6 năm 1407, bị thua trận, rồi bị quân Minh bắt giải về Trung Quốc cùng với cha, anh và nhiều triều thần khác, sau không rõ mất năm nào Trong thời gian ở ngôi, Hồ Hán Thương đã đặt hai niên hiệu: Thiệu Thành (1401-1402) và Khai Đại (1403-1407)

Một số chính sách cải cách thể chế, kinh tế, văn hóa,

xã hội, giáo dục,

Thể chế:

Từ năm 1400 với cương vị đứng đầu bộ máy nhà nước quân chủ, Hồ Quý

Ly có toàn quyền hành động để thực thi những chủ trương chính sách mà ông đã, đang và sẽ ban hành

- Cải tổ hàng ngũ võ quan, thay thế dần các võ quan cao cấp do quý tộc tôn thất nhà Trần nắm giữ bằng những người không phải họ Trần nhưng có tài năng và thân cận với mình

- Đặt lệ cử các quan ở triều đình về các lộ thăm hỏi đời sống nhân dân và tìm hiểu tình hình làm việc của quan lại để thăng hay giáng chức

- HQL cho đổi tên một số đơn vị hành chính cấp trấn và quy định cụ thể, rõ ràng cách làm việc của bộ máy chính quyền các cấp.Việc sửa đổi quy chế hành chính được HQL đặt vào tháng Tư năm Đinh Sửu (1397), ba tháng sau khi quyết định xây thành An Tôn Nội dung sửa đổi gồm:

- Đổi tên một số lộ: Thanh Hoá - Thanh đô; Quốc Oai - Quảng Oai; Đà

Giang - Thiên Xương; Nghệ An - Lâm An; Trường Yên - Thiên Quan; Lạng Giang - Lạng Sơn; Diễn Châu - Vọng Giang; Tân Bình - Tây Bình

- Quy định chức quan trấn nhậm bên ngoài: Lộ đặt chức an phủ sứ và an phủ

phó sứ; Phủ đặt chức trấn phủ sứ và trấn phó phủ sứ; châu đặt chức Thông phán và thiêm phán; huyện đặt chức lệnh uý và chủ bạ để cai trị Lộ thống nhiếp phủ, phủ thống nhiếp châu; châu thống nhiếp huyện, lại đặt các phủ

đô đốc, đô hộ, đô thống, tổng quản và ty thái thú để trông coi Đặt các chứcgiáo thụ và giám thư khố ở các châu, trấn

- Bãi chức các đại tiêu tư xã, đại toát, còn quản giáp vẫn theo quy chế cũ

Việc bãi bỏ xã quan nhằm giảm bớt đội ngũ quan chức ở xã (đại tư xã hàn

từ ngũ phẩm trở lên, tiên tư xã hàm từ lục phẩm trở xuống) chắc chắn không phải là ít và đang là gánh nặng cho dân phải cung phụng vào lúc khókhăn buổi cuối thời Trần

Rõ ràng qua các chính sách lớn được ban hành và thực thi sau khi Nghệ Tông mất cho đến năm 1400 cho thấy rõ HQL không dừng bước: Đó là loại trừ vương hầu quý tộc hèn kém, bất lực, củng cố xây dựng một nhà nước quân chủ mạnh và tích cực chuẩn bị đối phó với nguy cơ xâm lược đang tới gần.

Kinh tế:

- Phát hành tiền giấy thay thế tiền đồng.

Sử chép "mùa hạ tháng Tư năm Bính Tý (1396), bắt đầu phát tiền giấy Thông bảo hội sao In xong, ra lệnh cho người đến đổi, cứ 1 quan tiền đồng đổi 2 quan tiền giấy Thể thức: Tờ 1 quan vẽ rồng, tờ 5 tiền vẽ phượng, tờ 3 tiền vẽ lân, tờ 2 tiền vẽ rùa, tờ 1 tiền vẽ mây, tờ 30 đồng vẽ sóng, tờ 10 đồng vẽ rồng Kẻ nào làm tiền giả bị tội chết, ruộng đất, tài sản tịch thu Cấm tiệt tiền đồng, không được dùng lén lút, tất cả thu hết về kho Ngao Trì ở kinh thành và trị sở các xứ, kẻ nào

vi phạm bị tội như trên"

Sự xuất hiện của tiền giấy lần đầu tiên ở nước ta là một sự thay đổi lớn, đáp ứng yêu cầu trao đổi thuận tiện trên thị trường, thuận tiện cho thương nhân đi buôn bán xa, vừa dễ vận chuyển, giảm nhẹ việc gửi tiền ở các trấn lộ Mặt khác đáp ứng nhu cầu chi tiêu của nhà nước và nhu cầu dùng đồng để chế tạo vũ khí chuẩn bị chống giặc ngoại xâm.

- Ban hành chính sách hạn điền.

Chính sách này được ban hành vào năm Đinh sửu (1397), được nhắc lại, bổ sung vào năm sau: "Lại ra lệnh cho dân phải nêu rõ họ tên cắm ở trên ruộng Quan lộ, phủ, châu, huyện cùng khám xét, đo đạc, lập thành sổ sách, 5 năm mới xong Ruộng nào không có giấy khai báo cam kết thì lấy làm quan điền"

Chính sách hạn điền của HQL nhằm nhiều mục tiêu: Trước hết là đánh vào tiềm lực kinh tế theo đó là nhân lực của tầng lớp quý tộc đang là đối thủ của ông Tiếp đến là hạn chế sở hữu lớn về ruộng đất của tầng lớp địa chủ quan tước Số đất dôi ra được chuyển vào quan điền do nhà nước sử dụng và quản lý.

- Quy định lại biểu thuế đinh, thuế ruộng: Mức thuế đối với ruộng đất công

làng xã khoảng 1/3 sản lượng Đó là mức thuế nhẹ mà nông dân các làng xã có thể chịu được Đối với ruộng đất tư hữu, nhà Hồ đã tăng mức thuế từ 3 thăng/1 mẫu (thời Trần) lên 5 thăng/1 mẫu

Trong tầm nhìn HQL, cải cách kinh tế là trọng tâm của cuộc cải cách vì đây

là điểm nút của cuộc khủng hoảng Cải cách quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất, chủ yếu là quan hệ ruộng đất bằng chính sách “hạn điền” nhằm hạn chế chiếm hữu lớn về đất đai của quý tộc phong kiến Chính sách này đã đánh đúng nền tảng kinh tế quyền uy chính trị của tầng lớp quý tộc Tuy vậy, chính sách này vẫn ở mức nửa vời vì số đất lấy ra lại tiếp tục bị sung công, biến thành công điền, có tác dụng củng cố chính quyền nhà nước chứ không phát triển kinh tế, cải thiện dân sinh được bao nhiêu.

HQL được đánh giá là một nhà cải cách kinh tế lớn Những cải cách của ông

có tính chất toàn diện, có những chính sách đi trước thời đại Nhưng tiếc rằng, vì tội giết vua và các hơn 300 quan lại nhà Trần nên ông bị lòng dân oán hận, không ủng hộ Khi giặc Minh sang xâm lược, do không tập hợp được toàn dân đánh giặc, cha con ông đã bị bắt đem về Trung Quốc (Theo Dương Tuấn)

Quân sự: thực hiện một số biện pháp nhằm tăng cường củng cố quân sự và

quốc phòng

Lực lượng vũ trang nhà Hồ

- Quân đội nhà Hồ thực chất là Quân đội nhà Trần chuyển sang, đã được

HQL - người nắm hầu hết quyền hành nhà Trần 30 năm cuối của triều đại này - cải cách một cách mạnh mẽ

- Quân đội nhà Hồ được tổ chức thành hai lực lượng: quân triều đình và

hương quân HQL bãi bỏ quân của các vương hầu (lực lượng vũ trang địa phương) được tổ chức dưới thời nhà Tiền Lê, nhà Lý và nhà Trần

- Quân triều đình đóng ở kinh đô và các lộ trong cả nước Được biên chế và

tổ chức thành các đơn vị như quân, vệ, đội Tùy theo tính chất và nhiệm vụ

cụ thể, mỗi vệ biên chế gồm 16 đội; mỗi đội biên chế có 18 người Nhưng các đơn vị trung quân thì được biên chế đến 20 đội, còn đại quân tới 30 đội

- Quân triều đình được tổ chức thành hai lực lượng bộ binh và thủy binh như

dưới thời nhà Trần song được chuyên hóa sâu hơn, đã đặt các chức chỉ huychuyên hóa hai loại quân này, như thủy quân tướng và bộ quân tướng Nhưng sự chuyển hóa này vẫn chưa đạt tới mức độ phân chia thành hai binh chủng rõ rệt Nhìn chung Quân đội nhà Hồ vẫn là một quân đội hỗn hợp thủy - bộ, trong đó quân thủy ngoài chức năng tác chiến thủy - bộ còn làm nhiệm vụ cơ động cho quân triều đình bằng các đội thuyền binh

- Hương quân, còn gọi là Hương binh (bán vũ trang), đóng quân ở các làng

xã, nhưng lực lượng này không được tổ chức chặt chẽ, triều đình chỉ định những người có chức sắc tại địa phương để trông coi

- Nhà Hồ thực hiện chế độ đăng ký nhân khẩu từ 2 tuổi trở lên và đăng ký

dân đinh từ 15 - 60 tuổi trong cả nước Lực lượng quân triều đình lúc cao điểm lên tới trên 200.000 người (1402)

- Trang bị Quân đội nhà Hồ như thời Trần; riêng quân thủy được trang bị

một số thuyền chiến lớn, trong đó có một số thuyền gắn súng thần cơ - mộtloại vũ khí đúc bằng đồng hoặc sắt, có nhiều cỡ, cỡ lớn để trên giá đỡ đặt trên hai bánh xe thuận tiện cho cơ động gọi là súng thần công, loại nhỏ mang vác vai hay trên giá gỗ gọi là súng hỏa mai; đạn của loại súng này hình cầu làm bằng đá, gang đúc hoặc đồng, nạp phía trên miệng súng, uy lực công phá lớn có khả năng xuyên phá và sát thương cao

Nhìn chung, quân Đại Việt thời Hồ có thể nói là đội quân đông đảo, đã trang

bị tốt, có thành trì vững chắc Thế nhưng, đội quân này lại có những điểm yếu cốt tử Những tướng lĩnh chỉ huy chủ chốt của quân đội nhà Hồ chỉ có năng lực trung bình hoặc yếu kém, thường hay có những quyết định sai lầm Vì chú trọng chiều rộng nên không có đủ thời gian huấn luyện bài bản, quân đội thời này kém

xa quân Đại Việt nhà Trần lúc cực thịnh về độ tinh nhuệ, tinh thần chiến đấu Đường hướng chiến thuật thiên nhiều về phòng ngự, thủ thành vốn không phải là

sở trường của một đạo quân người Việt truyền thống.

Các chiến thắng oanh liệt của Đại Việt đời trước đều dựa nhiều vào dã chiến, giao tranh ngoài thành trì, chủ động đánh và rút, cơ động nhanh bằng thuyền nhẹ Triết lý xây dựng quân đội của HQL hoàn toàn trái với lời dạy của Hưng Đạo vương xưa là “giặc cậy trường trận, ta có đoản binh” Do nhà Hồ thành lập không được chính danh, lại thêm vội vàng tiến hành cải cách trái với ý nguyện của nhiều tầng lớp nhân dân, quân đội vì thế mà thiếu đi sự ủng hộ của dân chúng và giới tinh hoa Đúng như Nguyễn Trãi đã nói trong Bình Ngô Đại Cáo

là “chính sự phiền hà”, quân đội nhà Hồ do đó mất đi khả năng tiến hành chiến

tranh nhân dân Đó cũng là điểm yếu lớn nhất của quân đội nhà Hồ (Theo Quốc

Huy)

Văn hóa:

Về văn hóa, HQL phản đối học sáo rỗng, nhắm mắt học vẹt lời nói của cổ nhân để xét việc trước mắt Năm Nhâm Thân (1392), HQL soạn sách “Minh Ðạo” gồm 14 thiên đưa ra những kiến giải xác đáng về Khổng Tử và những nghi vấn có căn cứ về sách “Luận ngữ”, một trong những tác phẩm kinh điển của nho gia

HQL cũng có hoài bão xây dựng một nền văn hoá dân tộc Ông trọng dụng chữ Nôm, dịch Kinh Thi ra nôm để dạy hậu phi và cung nữ Ông còn quan tâm đến việc mở thêm trường học ở các lộ phủ Sơn Nam, Kinh Bắc, Hải Ðông và định lại phép thi cho có quy củ

Nhà Hồ không tôn sùng đạo Phật như trước mà tôn trọng Nho giáo hơn Năm

1396, theo lời HQL, vua Trần Thuận Tông đã xuống chiếu sa thải các tăng đạo chưa đến 50 tuổi trở xuống, bắt phải hoàn tục Lại thi những người thông hiểu kinh giáo, ai đỗ thì cho làm Đường đầu thủ (Tăng đường đầu mục), tri cung, tri quán, tri tự, còn thì cho làm kẻ hầu của người tu hành

Xã hội

Về mặt xã hội, HQL mở “Quảng Tế Thư” một loại bệnh viện công, chữa bệnhbằng châm cứu và lập một kho bán thóc rẻ cho người nghèo Việc ông cho ban hành cân, thước, đấu, nhưng để thống nhất đo lường cũng làm tăng thêm giá trị văn minh của đời sống xã hội

HQL đã thực hiện những cuộc cải cách ấy với một quyết tâm cao, một tài năng xuất chúng và một bản lĩnh phi thường Và dù những cải cách đó có ý nghĩa tích cực, nhưng nhìn chung toàn bộ chưa đáp ứng yêu cầu phát triển của

xã hội và những đòi hỏi cấp thiết của dân tộc.

Giáo dục:

- HQL bắt tay vào cải cách giáo dục từ các cuốn sách như “Thi nghĩa” (dùng dạy hậu phi và cung nhân), dịch thiên Vô Dật ra quốc âm để dạy vua và Hoàng tử

- Từ năm 1393 HQL đã có lập một thư viện trên núi Lạn Kha và dùng Trần Tôn làm viện trưởng để dạy học trò Năm 1396 ông định lại phép thi, bãi bỏ những gì thiếu sáng tạo Đến năm 1402 lại thay đổi một lần nữa Trước đó, lệ thi chỉ 3 đến 4 kỳ, nay thêm kỳ thứ 5 phải viết tập và làm toán Sự mở đường cho toán học bắt đầu từ đây Việc tổ chức các kỳ thi như vậy là khá toàn diện, có thi Thái học sinh (chữ nghĩa), có thi lại viên (sự vụ hành chính) chứ không thiên về

lý thuyết như xưa

-Chú ý yêu cầu mở rộng giáo dục cơ sở Năm 1397 đã xuống chiếu: “Các lộ Sơn Nam, Kinh Bắc, Hải Đông mỗi phủ đều đặt một học quan, ban cho ruộng công cho phủ, châu lớn 15 mẫu, vừa 12 mẫu và nhỏ 10 mẫu để chỉ dụng dạy học

ở lộ, phải đốc thúc học quan dạy dỗ học trò để cho thành tài nghề Mỗi cuối năm

phải chọn kẻ học giỏi tiến vào triều Trẫm sẽ thân ra thi và cất vào dùng làm quan” Các mặt hoạt động giáo dục khác, như dạy võ, dạy nghề thuốc cổ truyền cũng triệt để chống mê tín và hành động này được chứng minh bằng sự kiện giết phù thuỷ Trần Đức Huy năm 1403.

- Mặc dù triều Hồ không mấy dài, nhưng một lớp nhân tài của đất nước cũng

đã được xuất hiện: Nguyễn Trãi, Nguyễn Mộng Tuân, Lý Tử Tấn, Hồ Nguyên Trừng…

Giáo dục thời HQL, riêng những thành quả trên cũng đáng được ghi công trong lịch sử

Những cải cách giáo dục của HQL nằm trong một chương trình cải cách cực

kỳ lớn của ông và có thể khẳng định là mang nhiều nội dung tích cực, tiến bộ Tiếc thay, triều Hồ ngắn ngủi không đủ để cho những cải cách của ông thực thi

và kiểm nghiệm qua thực tế.

Nếu được phép nhìn nhận tổng quát về HQL, nhiều nhà sử gia cho rằng ông không thuần tuý là một nhà chính trị cầm quyền Ông nghiêng về phía là một học giả, một lý thuyết gia có tầm xây dựng những đề án chiến lược mang tính cách mạng Ở thế kỷ XIV – XV, Việt Nam có một con người như vậy cũng đáng xếp vào hàng ngũ nhân vật nổi tiếng.

NHẬN ĐỊNH:

Công cuộc cải cách của nhà Hồ thực hiện chỉ được trong thời gian quá ngắn ngủi Cũng như nhiều cuộc cải cách khác trong lịch sử, cuộc cải cách của HQL vấp phải sự phản đối trong nước, nhưng không phải vì vậy mà nhìn nhận cuộc cảicách hoàn toàn tiêu cực Như trường hợp "Biến pháp Thương Ưởng" đời Chiến quốc ở nước Tần trong lịch sử Trung Quốc, thời kỳ đầu cũng gây sốc mạnh trong

xã hội nước Tần, nhưng sau đó vẫn được duy trì và nhờ vậy mà nước Tần trở thành một nước hùng mạnh, tạo tiền đề cho sự thống nhất toàn quốc Sự phản ứngcủa dân chúng nước Tần cũng lắng dần theo thời gian Vấn đề của cuộc cải cách nhà Hồ là nó chưa đủ thời gian để phát huy tác dụng Mặt khác, các nhà nghiên