nhập môn quan hệ quốc tế

Từ những lý do trên, em chọn đề tài “Quốc gia” để nghiên cứu cũng như học tập thêm về các tiêu chí để được công nhận là một quốc gia cũng như là các cách phân loại quốc gia... Về mặt hìn

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

 KHOA LỊCH SỬ 

TIỂU LUẬN QUỐC GIA HỌC PHẦN: HIST106401 – Nhập môn quan hệ quốc tế

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 30 tháng 6 năm 2021

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

 KHOA LỊCH SỬ 

TIỂU LUẬN QUỐC GIA HỌC PHẦN: HIST106401 – Nhập môn quan hệ quốc tế

Họ và tên: Nguyễn Ngọc Minh Châu

Mã số sinh viên: 46.01.608.011

Lớp học phần: Nhập môn quan hệ quốc tế

Giảng viên hướng dẫn: TS Nguyễn Minh Mẫn

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 30 tháng 6 năm 2021

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 2

1 KHÁI NIỆM QUỐC GIA 2

1.1 KHÁI NIỆM “QUỐC GIA” 2

1.2 Một số trường hợp khác 4

2 PHÂN LOẠI QUỐC GIA 6

KẾT LUẬN 9

TÀI LIỆU THAM KHẢO 10

LỜI MỞ ĐẦU

Sau khi tìm hiểu thì em biết được mô hình quốc gia hiện đại được coi là bắt đầu từ sau Hiệp ước Westphalia năm 1648 – văn kiện pháp lý quốc tế đầu tiên ghi nhận mô hình quốc gia độc lập, bình đẳng, có chủ quyền theo kiểu quốc gia – dân tộc Quốc gia

là một hình thức tổ chức chính trị của con người phổ biến trên khắp thế giới Quốc gia hình thành với mục đích là liên kết con người lại thành một nhóm để thõa mãn các nhu cầu ngày càng tăng Mục đích của việc hình thành quốc gia còn để đáp ứng được yêu cầu hoạt động quy môn lớn về số lượng, chất lượng, không gian, thời gian Quốc gia hình thành trong quá trình định cư, phân công lao động, sự hình thành cơ cấu tổ chức có chức năng quản lý và sự tập trung cơ cấu này vào tay giai cấp hay tầng lớp xã hội nào

đó Xét các yếu tố trên cho thấy việc hình thành quốc gia là một quá trình hết sức quan trọng

Từ những lý do trên, em chọn đề tài “Quốc gia” để nghiên cứu cũng như học tập thêm về các tiêu chí để được công nhận là một quốc gia cũng như là các cách phân loại quốc gia

NỘI DUNG

1 KHÁI NIỆM QUỐC GIA

1.1 KHÁI NIỆM “QUỐC GIA”

Là chủ thể quan hệ quốc tế, một quốc gia có những dấu hiệu chung về hình thức

và bản chất trên phương diện pháp lý quốc tế Về mặt hình thức, để được xem là một quốc gia phải có một vùng lãnh thổ xác định, một tập hợp dân cư và một nhà nước cai quản dân cư sống trong vùng lãnh thổ đó Bên cạnh đó còn có các dấu hiệu phụ như quốc kỳ, quốc ca là những biểu tượng của quốc gia, thủ đô nơi có chính phủ… Mặt bản chất của một quốc gia thường được thể hiện qua chức năng đối nội và đối ngoại của nhà nước, đối nội là quyền tối cao trong phạm vi lãnh thổ, đối ngoại là mặt độc lập, tự chủ đối với các mối quan hệ bên ngoài quốc gia Đây chính là nội dung cơ bản của chủ quyền quốc gia, là cơ sở quan trọng trong việc xác định một quốc gia

Ngoài ra, một quốc gia thường có tư cách pháp lý – mang lại tính hợp pháp và vai trò chủ thể của Công pháp quốc tế cho quốc gia đó, qua sự công nhân của nước khác hoặc là thành viên của Liên hợp quốc Có hai loại công nhận quốc gia là công nhận mặc thị với sự công nhận được thể hiện rõ rang trong các văn kiện chính thức và công nhận minh thị, một sự công nhận trên thực tế nhưng không được thể hiện trong văn kiện cụ thể Trong đó, việc trở thành thành viên của Liên hợp quốc là một yếu tố rất quan trọng trong việc công nhận một quốc gia đối với các cộng đồng quốc tế

Theo Công ước Montevideo về Quyền và Nghĩa vụ của Quốc gia (1933), quốc gia

được định nghĩa là: “Một thực thể pháp lý quốc tế và phải có các đặc tính sau: Một dân

cư thường xuyên, một lãnh thổ xác định và một chính phủ có khả năng duy trì sự kiểm soát hiệu quả trên lãnh thổ của nó và tiến hành quan hệ quốc tế với quốc gia khác.” Đây

được coi là định nghĩa cổ điển về quốc gia Công ước này không phải là một điều ước

đa phương phổ quát, mà chỉ là một điều ước gồm thành viên là 16 quốc gia ở khu vực châu Mỹ.1 Mặc dù hạn chế về tính phổ quát, nhưng, cho đến hiện nay, Công ước Montevideo năm 1933 là văn bản pháp lý duy nhất trong luật pháp quốc tế đưa ra một định nghĩa quốc gia

1 Tổ chức Liên Mỹ (OAS), Convention on Rights and Duties of States 1933

Dân cư là tiêu chí cần thiết đầu tiên Không thể có một quốc gia mà không có một cộng đồng dân cư Điều 1 Công ước Montevideo yêu cầu công đồng dân cư phải mang tính “thường trú” theo nghĩa cộng đồng dân cư đó phải sinh sống một cách lâu dài trên

lãnh thổ quốc gia đó, tạo thành một cộng đồng ổn định (James Crawford, tr.128) Cộng

đồng ổn định và thường trú không có nghĩa phải mang tính định cư Tuy nhiên, không

có bất kỳ quy định nào về dân số tối thiểu (James Crawford, tr.129) Do vậy, một số

quốc gia có dân số rất ít như Tuvalu và Nauru chỉ có khoảng 10.000 người

Kế tiếp là một lãnh thổ xác định Lãnh thổ xác định không phải là lãnh thổ có đường biên giới rõ ràng với các quốc gia xung quanh; lãnh thổ với tất cả các biên giới

đang tranh chấp với quốc gia khác vẫn thoả mãn tiêu chí này (James Crawford, tr.129)

Điều quan trọng là phải có một khu vực lãnh thổ nào đó với một cộng đồng ổn định và chính quyền quản lý; có thể biên giới của khu vực đó đang tranh chấp nhưng phải có một bộ phận cốt lõi bên trong không tranh chấp – bộ phận không nghi ngờ gì là lãnh thổ quốc gia đó Sự tồn tại của một lãnh thổ thuộc một quốc gia là vấn đề tách biệt với việc phạm vi và ranh giới của lãnh thổ đó Giống với tiêu chí dân cư, không có quy định về diện tích tối thiểu của một quốc gia Điều này dẫn đến sự tồn tại của “các tiểu-quốc gia”

như Liechsteinten, Marino, Monaco và Andora tại Châu Âu hiện nay (James Crawford,

tr.129)

Chính phủ là một điều kiện cần thiết để được xem là một quốc gia Một chính quyền với các cơ quan hành chính và lập pháp trung ương đầy đủ đôi khi không phải là cần thiết trong mọi trường hợp Đây là một tiêu chí với sự tồn tại của một dạng nhà nước

có cấu trúc chính trị và xã hội thống nhất (Malcom N Shaw, tr.200) Một chính quyền

hữu hiệu là tiêu chí cần để được xem là một quốc gia nhưng không phải là tiêu chí cần

để qốc gia đó tồn tại trong tương lai (James Crawford, tr.129) Quốc gia đã hình thành

sau đó không còn chính quyền hữu hiệu do một vài lý do như nội chiến hay bất ổn chính trị, bị xâm lược vẫn được xem là một quốc gia mà không bị mất đi tư cách này

Cuối cùng là khả năng duy trì sự kiểm soát hiệu quả trên lãnh thổ của nó và tiến hành quan hệ quốc tế với quốc gia khác Nội dung chính của tiêu chí này chính là tính độc lập của vùng lãnh thổ đó Một quốc gia độc lập là một quốc gia không phụ thuộc vào quyền của quốc gia khác Tuy nhiên đây là độc lập về mặt pháp lý, việc phụ thuộc

vào quốc gia khác về mặt kinh tế hay chính trị của quốc gia khác không được xem là mất độc lập về pháp lý

Ngoài các tiêu chí chính được nêu trong Công ước Montevideo còn có tiêu chí

khác cũng quyết định việc hình thành một quốc gia là tác động của việc thực thi quyền

dân tộc tự quyết Sau thế chiến thứ hai, với việc ghi nhận và phát triển của quyền dân

tộc tự quyết, phong trào giải phóng dân tộc hay quá trình phi thực dân hóa phát triển mạnh cũng có tác động đến các tiêu chí hình thành quốc gia Quyền dân tộc tự quyết đã làm suy giảm vai trò của chính quyền thông qua việc yêu cầu rất tối thiểu về mức độ

hữu hiệu (Malcom N Shaw, tr.205) Sau khi thoát khỏi chế độ thực dân, các lãnh thổ đã

từng là thuộc địa thường có bất ổn về chính trị hay nội chiến hoặc không có chính quyền hữu hiệu để quản lý lãnh thổ Do đó, nếu xét theo tiêu chí chính quyền thì sẽ dẫn đến việc phủ nhận sự tồn tài của quốc gia đó

1.2 Một số trường hợp khác

Về mặt khái niệm, để được xem là một quốc gia thì phải hội tụ những yếu tố trên Tuy nhiên trên thực tế, nhiều quốc gia vẫn được công nhận dù thiếu một vài dấu hiệu, phụ thuộc vào quan niệm hay lợi ích của nước công nhận Ví dự như trong ý kiến tư vấn của Cộng đồng Châu Âu gửi cho Hội nghị Nam Tư, Ủy ban trọng tài đã định nghĩa

“Quốc gia thường được định nghĩa là một cộng đồng bao gồm lãnh thổ và dân cư chịu

Việt Nam trước năm 1977 vẫn chưa là thành viên của Liên hợp quốc nhưng vẫn được xem là một quốc gia Hay tình trạng xung đột lãnh thổ dẫn đến việc chưa có biên giới xác định đối với quốc gia Israel, tuy không được công nhận ở một số nước ở Trung Đông nhưng lại được Liên hợp quốc công nhận Ngoài quốc gia ra, trên thế giới còn có các vùng lãnh thổ với quy chế quốc gia chưa rõ rang nằm dưới sự quản lý của các nước khác Ví dụ là các vùng Puerto Rico, Guam, đảo Virgin, đảo Midway, Samoa đang được

Mỹ quản lý; Anh quản lý Anguilla, Bermuda, Gibrantar…, Hà Lan kiểm soát Aruba,

Netherland Antilles

Bên cạnh đó cũng có những trường hợp vẫn còn đang gây tranh cãi về tư cách

quốc gia hay vùng lãnh thổ Có trường hợp kiểm soát một phần lãnh thổ và được một

2 Arbitration Commission of the European Conference on Yugoslavia, Opinion No 1

phần quốc tế công nhận nhưng vẫn không có sự thống nhất tư cách quốc gia, ví dụ như trường hợp Tây Sahara, Mặt trận Poliario đã tuyên bố thành lập Cộng hòa Dân chủ Arab Sahrawi sau khi Tây Ban Nha rút năm 1976 Chính quyền này được gần 50 quốc gia công nhận và được Liên minh châu Phi coi như thành viên đầy đủ Tuy nhiên, hiện nay

Ma Rốc vẫn kiểm soát một phần lớn lãnh thổ ở đây và Liên hợp quốc vẫn coi đây là vùng lãnh thổ phi tự trị Có những vùng lãnh thổ mang đầy đủ tất cả các dấu hiện về hình thức lẫn bản chất nhưng vẫn được xem là vùng lãnh thổ ly khai nhiều hơn là được công nhận như quốc gia – dân tộc vì có ít sự công nhận quốc tế, như trường hợp Đài Loan tuy được 20 nước công nhận, Cộng hòa Bắc Síp chỉ được Thổ Nhĩ Kỳ công nhân…Còn có những vùng lãnh thổ đủ dấu hiệu về hình thức và được công nhận là quốc gia một cách rộng rãi nhưng bị hạn chế về mặt bản chất nên vẫn gây tranh cãi với trường hợp của Vatican, tuy có vùng lãnh thổ, dân cư và có bộ máy riêng, chủ quyền được xác nhận theo Hiệp ước Lateran ký với Italy ngày 11/01/1929, có quyền đối ngoại riêng và được hơn 170 nước công nhận Tuy nhiên Hiệp ước này vẫn cho Italy quyền tư pháp nhất định đối với Vatican, trên thực tế Vatican vẫn phải phụ thuộc vào Italy nhiều mặt

Theo luật Vatican, quốc tịch Vatican chỉ dành cho ba nhóm người: các hồng y cư trú tại

Vatican, các nhà ngoại giao của Vatican và những người cư trú tại Vatican để làm việc

3 Tina Gheen (2012), The current legislation on citizenshipin the Vatican

2 PHÂN LOẠI QUỐC GIA

Các quốc gia khác nhau sẽ đa dạng về mọi phương diện về địa lý như diện tích, dân số, tài nguyên hay các đặc điểm văn hóa – xã hội, quân sự Về diện tích, có những quốc gia rất lớn như Nga, Trung Quốc, Mỹ, Canada…hay những nước rất nhỏ như Tuvalu, San Marino…Về dân số cũng có những quốc gia rất đông dân như Trung Quốc

và những quốc gia rất ít dân như Tuvalu (xem ảnh 2.1) …Và còn rất nhiều mặt khác nhau

Hình 2.1: Quốc gia Tulavu

Nguồn: vnexpress.net

Do tính đa dạng dẫn đến nhiều cách phân loại khác nhau Có một số cách phân loại được áp dụng trong quan hệ quốc tế:

Cách phân loại dựa trên địa lý: Các quốc gia được phân loại theo vùng địa lý như

châu lục hay khu vực như quốc gia Châu Á, Châu Âu, Châu Phi… (xem hình 2.2) Chia thành các vùng nhỏ hơn như vùng Đông Nam Á (Việt Nam, Lào, Thái Lan, Indonesia…), Trung Đông, Bắc Phi… Bên cạnh đó, sự phân hóa này còn hình thành nên một sự khác nhau về văn hóa và chủng tộc, tuy nhiên điều này đã giảm đáng kể ở thời điểm hiện nay Cách phân chia này được sử dụng rộng rãi trong quan hệ quốc tế từ lâu,

thể hiện rõ qua các tổ chức trong khu vực được thành lập dựa trên cơ sở địa lý hay chế

độ bầu ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc vẫn đại diên theo

khu vực (Hoàng Khắc Nam, tr.53)

Hình 2.2: Bản đồ các châu lục

Nguồn: batdongsanonline.vn

Cách phân loại dựa theo chính trị: Để phân biệt các quốc gia đi theo chế độ chính

trị khác nhau Cách phân biệt này chủ yếu sử dụng trong thời hiện đại Có thể là chế độ chính trị như quốc gia Xã hội chủ nghĩa, quốc gia Tư bản chủ nghĩa hoặc mức độ tự do dân chủ như quốc gia dân chủ hay chuyên chế Tiêu chí đầu tiên của cách phân biệt này được sử dụng phổ biến trong thời Chiến tranh lạnh và giảm hẳn sau sự sụp đổ cửa hệ thống Xã hội chủ nghĩa Đông Âu Tiêu chí sau thì lại được ưa chuộng hơn sau Chiến

tranh lạnh khi vấn đề dân chủ và nhân quyền được đề cao trong quan hệ quốc tế (Hoàng

Khắc Nam, tr.53)

Cách phân loại theo quyền lực của quốc gia trong quan hệ quốc tế: Dựa theo cách

này, các quốc gia được chia thành ba loại là cường quốc chủ yếu, cường quốc hạng trung

và các quốc gia khác Trong dó cường quốc chủ yếu có siêu cường là quốc gia mạnh hơn hẳn và có khả năng chi phối các cuồng quốc chủ yếu khác Một số cường quốc hiện

nay là Mỹ, Nga, Anh, Đức, Trung Quốc, Pháp, Nhật Bản…trong đó siêu cường là Mỹ Các cường quốc hạng trung là Canada, Australia, Brazil, India…

Cách phân loại dựa trên trình độ phát triển kinh tế: Cách phân loại này chia quốc

gia thành hai nhóm chính là các nước phát triển và các nước đang phát triển, dựa trên những tiêu chí như mức độ công nghiệp chi phối kinh tế hay còn gọi là quốc gia công nghiệp hóa, chỉ số phát triển con người và GDP bình quân đầu người Theo đó, các quốc gia còn được chia nhỏ hơn thành nhóm các nước phát triển hơn, phát triển ít và kém phát triển nhất Ví dụ như các nước trong Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế hầu hết đều

là các nước phát triển, còn những nước có GDP bình quân đầu người dưới 2 đô la Mỹ mỗi ngày được xem là các nước kém phát triển Cách phân loại này được sử dụng càng nhiều sau Chiến tranh lạnh do sự nổi lên của các yếu tố kinh tế trong quan hệ quốc tế và được các tổ chức lớn như Liên hợp quốc, Ngân hang Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế sử

dụng (Hoàng Khắc Nam, tr.53)

KẾT LUẬN

Để được công nhận là một quốc gia cần đáp ứng nhiều tiêu chí Ngoài các tiêu chí chính về dân cư, chính quyền, lãnh thổ, khả năng duy trì sự kiểm soát hiệu quả trên lãnh thổ của nó và tiến hành quan hệ quốc tế với quốc gia khác còn phụ thuộc vào nhiều yếu

tố khác nhau Bên cạnh đó các quốc gia cũng được phân loại theo nhiều cách, ngoài cách phân loại dựa trên vị trí địa lý thì hầu hết đều phân loại theo quyền lực của một nước Sau khi nghiên cứu đề tài này, em đã biết được tầm quan trọng của kinh tế, chính trị, quyền lực một quốc gia Từ đó có thể góp phần phấn đấu để đưa quốc gia lên một phân loại cao hơn

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Hoàng Khắc Nam (2016), Giáo trình Nhập môn quan hệ quốc tế, NXB Đại học

Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

James Crawford (2019), Brownlie’s Principles of Public International Law (9th

Edition), NXB Oxford

Malcom N Shaw (2008), International Law (6th Edition), NXB Cambridge