HỆ THỐNG VERSAILLE WASHINGTON

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH KHOA LỊCH SỬ TIỂU LUẬN TRẬT TỰ VERSAILLES WASHINGTON TRONG LỊCH SỬ QUAN HỆ QUỐC TẾ HIỆN ĐẠI Nhóm sinh viên thực hiện Võ Lập Phúc 46 01 608 065 Nguyễn Ngọc Minh Châu 46 01 608 011 Nguyễn Tâm Bình 46 01 608 007 Lương Mỹ Duyên 46 01 608 015 Đỗ Nam Phương 46 01 608 067 Lê Hoàng Phương Yến 46 01 608 113 Giảng viên hướng dẫn Thạc sĩ Cao Nguyễn Khánh Huyền Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 20 tháng 10 năm 2021 TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH KHOA LỊCH.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

KHOA LỊCH SỬ

TIỂU LUẬN TRẬT TỰ VERSAILLES WASHINGTON TRONG LỊCH SỬ QUAN HỆ QUỐC TẾ HIỆN ĐẠI

Nhóm sinh viên thực hiện:

Lê Hoàng Phương Yến - 46.01.608.113

Giảng viên hướng dẫn: Thạc sĩ Cao Nguyễn Khánh Huyền

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 20 tháng 10 năm 2021

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

KHOA LỊCH SỬ

TIỂU LUẬN TRẬT TỰ VERSAILLES WASHINGTON TRONG LỊCH SỬ QUAN HỆ QUỐC TẾ HIỆN ĐẠI

Nhóm sinh viên thực hiện:

Lê Hoàng Phương Yến - 46.01.608.113

Giảng viên hướng dẫn: Thạc sĩ Cao Nguyễn Khánh Huyền

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 20 tháng 10 năm 2021

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 4

CHƯƠNG 1 HỆ THỐNG HÒA ƯỚC VERSAILLES VÀ HỆ THỐNG HIỆP ƯỚC WASHINGTON 4

1 Hệ thống Hòa ước Versailles 4

1.1 Bối cảnh ký kết Hệ thống Hòa ước Versailles 4

1.2 Nội dung Hệ thống Hòa ước Versailles 6

2 Hệ thống Hiệp ước Washington 9

CHƯƠNG 2 HỆ THỐNG TRẬT TỰ VERSAILLES-WASHINGTON 13

1 Đặc điểm của Hệ thống trật tự Versailles-Washington 13

2 Tác động của Hệ thống trật tự Versailles-Washington đối với quan hệ quốc tế 18

CHƯƠNG 3 BÀI HỌC TỪ HỆ THỐNG TRẬT TỰ VERSAILLES-WASHINGTON VÀ SỰ VẬN DỤNG THỰC TIỄN VÀO ĐƯỜNG LỐI ĐỐI NGOẠI CỦA VIỆT NAM 22

1 Bài học từ Hệ thống trật tự Versailles-Washington áp dụng vào việc đàm phán tại Hội nghị Yalta trước kết thúc chiến tranh thế giới lần hai 22

2 Sự vận dụng thực tiễn vào đường lối đối ngoại của Việt Nam 23

KẾT LUẬN 26

TÀI LIỆU THAM KHẢO 27

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Quan hệ quốc tế là một quá trình diễn biến phức tạp, với những giai đoạn đắp chồng lên nhau, thể hiện sự phụ thuộc, tự chủ và tương quan giữa các chủ thể trong từng thời kỳ, giai đoạn khác nhau Quan hệ quốc tế tại bất kỳ thời điểm nào cũng không phải

là sự biểu hiện đơn nhất, biệt lập, mà nó là kết quả của các phép tính từ sự tương giao trong mạng lưới quan hệ có được từ các thời điểm trước đó Nói cách khác, thực tiễn mối quan hệ quốc tế là sự biểu hiện cụ thể có được từ những diễn biến trước đó

Chính bởi đặc trưng này của quan hệ quốc tế mà người ta có thể nhận định rằng biến cố tại một cột mốc thời gian này sẽ dẫn tới sự chuyển biến đáng kể trong đời sống chính trị giữa các quốc gia tại các cột mốc thời gian sau đó Sự cạnh tranh và diễn biến phức tạp trong thời gian dài khiến làm kiệt quệ nguồn lực của mỗi chủ thể, sau đó, như

sự tất yếu của hiện thực khách quan, các chủ thể ấy tiến tới sự thống nhất về lập trường

và được bảo đảm thông qua việc ký kết các văn bản ngoại giao Các văn bản này là cơ

sở quan trọng để định hình nên cục diện quan hệ quốc tế tại phạm vi giữa số ít quốc gia, phạm vi khu vực hay thậm chí là phạm vi quốc tế, và chúng cũng là cơ sở, tác nhân thúc đẩy sự chuyển biến quan hệ quốc tế ở các giai đoạn sau đó

Trong phạm vi lịch sử hiện đại (kể từ năm 1901), hai trong số các văn bản ngoại giao có tính chi phối đáng kể bậc nhất cần kể đến là hòa ước Versailles và hiệp ước Washington Đặt vào tiến trình lịch sử khách quan, hai văn bản này được ký kết vào thời điểm kết thúc Đệ Nhất Thế chiến khi thắng lợi thuộc về phe Hiệp ước, nội dung của hai văn bản này là sự phản ánh tính cạnh tranh gay gắt về quyền lợi giữa bên thắng và bên thua, thậm chí là giữa các nước thắng trận với nhau Đồng thời, bản hòa ước Versailles

và hiệp ước Washington đã định hình nên trật tự thế giới kể từ năm 1919 - trước năm

1936, đó là hệ thống trật tự Versaill-Washington Song, với tính chất nội tại vốn hàm chứa đồng thời hàng loạt các mâu thuẫn cùng với sự áp chế gay gắt giữa bên thắng với bên thua, hệ thống trật tự này đã trở thành tác nhân sâu xa bắt cầu cho sự bùng phát của một cuộc Đại Thế chiến khác không nhằm gì hơn là giải quyết thứ mâu thuẫn to lớn này, hướng tới một sự chuyển biến của trật tự thế giới theo hướng bình đẳng hơn về quyền lợi giữa các quốc gia

Ý nghĩa to lớn của hệ thống Versailles-Washington không chỉ nằm ở khuôn khổ nhất thời, mà nó là điểm nút cấu kết các biến động lịch sử quan hệ quốc tế, góp phần phác thảo nên cả một thời đại của nhân loại và còn mang giá trị thực tiễn to lớn đối với hiện tại Việc tái hiện hoàn cảnh trước, trong và sau khi ký kết hai văn bản này, kết hợp với việc mô tả diễn biến, phân tích bản chất, đánh giá sức tác động của hệ thống trật tự

thế giới có được từ hai văn bản này là công việc có tính cần kíp Bởi lẽ, điều này giúp các chủ thể quan hệ quốc tế hiện nay có được các cái nhìn tiếp thu trong nỗ lực giải quyết thỏa đáng các xung đột quốc tế, hiểu được bản chất và xu hướng thỏa hiệp của các quốc gia Trên cơ sở đó, vận dụng hợp lý và hiệu quả vào bối cảnh thời đại để đảm bảo duy trì sự ổn định và định hình trật tự thế giới đương đại theo hướng hòa bình, hợp tác

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Bài tiểu luận định hướng đến việc khái quát diễn biến của lịch sử trong giai đoạn trước, trong và sau khi ký kết hòa ước Versailles và hiệp ước Washington; nỗ lực đánh giá động thái của một số quốc gia trong quá trình đấu tranh, thỏa hiệp; phân tích bản chất và mô tả đặc điểm của hệ thống trật tự Versailles-Washington Từ đó, nhằm có được góc nhìn khách quan, khoa học đối với một khuôn khổ quan hệ quốc tế quan trọng bậc nhất lịch sử nhân loại; đồng thời góp phần đưa ra một số kiến nghị, bài học đối với công tác giải quyết mâu thuẫn về lợi ích giữa Việt Nam với các nước trên thế giới theo

xu hướng hòa bình, tiến bộ, hạn chế mâu thuẫn và cạnh tranh bằng vũ trang quân sự

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tại

Từ mục đích cụ thể được định hướng như trên, bài tiểu luận này hướng tới đối tượng chủ yếu là hệ thống Versailles-Washington và các nhân tố liên quan đến việc hình thánh hệ thống này xét trong phạm vi từ năm 1919 đến trước năm 1939 Đồng thời, bài viết còn đưa một số bài học vận dụng từ hệ thống Versailles-Washington trong đường lối đối ngoại xét ở phạm vi 02 thập niên đầu thế kỷ XXI

4 Phương pháp nghiên cứu

Nhằm giải quyết được yêu cầu nghiên cứu và mục đích nghiên cứu đã được đề ra, bài tiểu luận kết hợp sử dụng các phương pháp: phương pháp lịch sử, phương pháp logic, phương pháp nghiên cứu tài liệu, phương pháp tiếp cận định tính, phương pháp phân tích trường hợp điển hình, phương pháp phân tích nội dung, phương pháp phân tích sự kiện Sự kết hợp và vận dụng phù hợp các phương pháp này là điều kiện quan trọng đảm bảo tính khoa học và thực hiện đề tài một cách logic

5 Cấu trúc của đề tài

Bên cạnh phần MỤC LỤC, MỞ ĐẦU, KẾT LUẬN và TÀI LIỆU THAM KHẢO, thì trong phần NỘI DUNG, bài tiểu luận được thực hiện theo cấu trúc như sau:

CHƯƠNG 1 HỆ THỐNG HÒA ƯỚC VERSAILLES VÀ HỆ THỐNG HIỆP ƯỚC WASHINGTON

1 Hệ thống Hòa ước Versailles

2 Hệ thống Hiệp ước Washington

CHƯƠNG 2 HỆ THỐNG TRẬT TỰ VERSAILLES-WASHINGTON

1 Đặc điểm của Hệ thống trật tự Versailles-Washington

2 Tác động của Hệ thống trật tự Versailles-Washington đối với quan hệ quốc tế

CHƯƠNG 3: BÀI HỌC TỪ HỆ THỐNG TRẬT TỰ VERSAILLES-WASHINGTON

VÀ SỰ VẬN DỤNG THỰC TIỄN VÀO ĐƯỜNG LỐI ĐỐI NGOẠI CỦA VIỆT NAM

1 Bài học từ Hệ thống trật tự Versailles-Washington áp dụng vào việc đàm phán tại Hội nghị Yalta trước kết thúc chiến tranh thế giới lần hai

2 Sự vận dụng thực tiễn vào đường lối đối ngoại của Việt Nam

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 HỆ THỐNG HÒA ƯỚC VERSAILLES VÀ

HỆ THỐNG HIỆP ƯỚC WASHINGTON

Tuy đồng thời là hai nhân tố góp phần định hình cục diện quan hệ quốc tế kể từ sau Đệ Nhất Thế chiến, tạo lập nên hệ thống Versailles-Washington, song, bối cảnh ký kết các văn bản ngoại giao này lại diễn ra độc lập, bắt nguồn từ những nguyên do khác nhau và điều kiện ký kết cũng không đồng nhất

1 Hệ thống Hòa ước Versailles

1.1 Bối cảnh ký kết Hệ thống Hòa ước Versailles

Chiến tranh Thế giới thứ nhất kết thúc với 101 phát đại bác nổ vang vào lúc 11 giờ ngày 11/11/ 1918 Thắng lợi đã thuộc về phe Hiệp ước nhưng chiến thắng đó có được đồng nghĩa với những mất mát to lớn, đã xoáy sâu vào sự khủng hoảng của các quốc gia, làm lung chuyển mối quan hệ quốc tế sẵn đã lỏng lẻo và thiếu ổn định Bối cảnh sau thời kỳ chiến tranh đã đặt ra yêu cầu về việc phải thiết lập nên cơ chế mới để đảm bảo khắc phục hậu quả của chiến tranh và làm giảm thiểu nguy cơ những tổn thất tương tự

có thể xảy ra lần nữa Đồng thời, ngay từ bên trong bối cảnh hậu kỳ chiến tranh cũng đã phát lộ các mâu thuẫn mới

Thứ nhất, lúc này ở Nga, sau cuộc cách mạng thế kỉ - cách mạng Tháng Mười năm

1917, thực tế này không những dẫn tới sự sụp đổ của đế quốc Nga phong kiến mà còn làm xuất hiện một cục diện mới gây biến chuyển tình hình thế giới sau này và tạo ra tiền

đề cho sự mâu thuẫn cao độ về thể chế Các mạng Tháng Mười theo định hướng Xã hội Chủ nghĩa đã kéo theo cao trào cách mạng lần lượt diễn ra ở Đức, Áo Hung, một số nước Đông Âu Sự tồn tại của Chủ nghĩa Tư bản giờ đây không còn là nhất thể duy nhất thống trị thế giới nữa Sự ra đời của nhà nước Chủ nghĩa Xã hội đầu tiên, nhà nước Nga

Xô viết, xác lập nên hệ thống chính trị-kinh tế đối lập với Chủ nghĩa Tư bản, trực tiếp thách thức quyền lợi và đục lỗ mạng lưới Tư bản đương ngang nhiên bao phủ toàn thế giới lúc bấy giờ Từ đây, quan hệ quốc tế từng bước chuyển sang một giai đoạn mới, trọng tâm là giải quyết các mối mâu thuẫn mới nảy sinh giữa hai hệ thống mâu lập, giữa phong trào công nhân với giai cấp tư sản, giữa phong trào giải phóng dân tộc với chủ nghĩa đế quốc Bên cạnh đó là sự tranh chấp quyết liệt giữa các nước đế quốc khi sự tương quan lực lượng giữa các cường quốc thay đổi rõ rệt mà bất lợi lại thuộc về các nước tư bản châu Âu Trong bối cảnh đó, để giải quyết những vấn đề do chiến tranh để lại, Hội nghị hoà bình được triệu tập (Vũ Dương Ninh, 2012) Tại Hội nghị này, cụ thể

là Hội nghị Versailles, do nguy cơ bị xâm hại vào quyền lợi của mình, các nước tư bản

đều mang cùng mục đích thủ tiêu chế độ Xã hội Chủ nghĩa ở Nga và tìm cách cô lập Nga về quyền lợi kinh tế lẫn chính trị

Thứ hai, cuộc chiến tranh thế giới đã đặt ra bối cảnh mà các giai tầng trong xã hội

rơi vào sự bế tắc, cùng cực, đặc biệt là giai cấp công nhân Điều này tạo sức ảnh hưởng đến phong trào công nhân trên thế giới, trong đó, đã góp phần phát triển nên Quốc tế Cộng sản với vai trò lãnh đạo phong trào công nhân theo hướng phát triển mạnh mẽ, vực dậy quyền lợi và tiếng nói của giai cấp và nhân dân lao động Chiến tranh do giới cầm quyền tư bản tạo ra đã khiến giai cấp công nhân các nước bị cưỡng bức, từ đời sống lao động, họ rời vào đời sống chiến tranh, bị cuốn vào các cuộc chiến, chém giết lẫn nhau vì lợi ích của chủ nghĩa đế quốc, vốn không phải là lợi ích dành cho họ Khi chiến tranh đi đến hồi kết, dưới sự lãnh đạo của Quốc tế Cộng sản, họ từng bước nhận thức nhu cầu về bình đẳng, phong trào công nhân nổ ra với sự nới giãn về quy mô đã tác động đáng kể đến mối quan hệ giữa các quốc gia, bởi trong khi phía các nước tư bản cần phải tìm cách giải quyết làn sóng này để duy trì quyền lợi, phía Nga Xô viết lại coi trọng sự đấu tranh ấy và trực tiếp hỗ trợ

Thứ ba, các nước tham chiến đều bị ảnh hưởng nặng nề sau khi kết thúc chiến

tranh, dẫn đến sự chuyển dịch trong mối tương quan lực lượng giữa các cường quốc Cả các nước thắng trận ở phe Hiệp ước và các nước thua trận ở phe Liên Minh đều bị tác động đáng kể, chịu sự mất mát to lớn về người và của Nhưng duy chỉ có Mỹ là nước có lợi thế nhất sau cuộc chiến tranh Mỹ không chịu tổn thất lớn về cơ sở hạ tầng và nguồn nhân lực, nhanh chóng phát triển và vượt mặt các nước Châu Âu Về phía các nước Châu Âu, vì chiến trường trung tâm nằm ở khu vực này nên khi chiến tranh kết thúc, các cường quốc Châu Âu tham chiến đều bị suy yếu và kiệt quệ Tình hình cụ thể tại một số quốc gia có thể được khái lược như sau:

- Anh và Pháp là hai nước tư bản lâu đời và giành được chiến thắng trong cuộc chiến Tuy nhiên, chiến thắng lại đi cùng với sự kiệt quệ nền kinh tế, dẫn tới trở thành con nợ lớn của Mỹ, phụ thuộc vào nguồn hỗ trợ của Mỹ Về phía Anh, Anh đã luôn theo đuổi

ý muốn đạt được cán cân bình ổn về quyền lực trong quan hệ đối ngoại với các nước khác tại Châu Âu, việc hứng chịu hậu quả nặng nề từ chiến tranh và nhu cầu cấp bách trong việc khôi phục lại bộ máy tư bản đã khiến quốc gia này phải nuôi giữ những toan tính phần nào thu lại lợi ích trong tư cách là nước chiến thắng Lập trường của Anh trong Hội nghị Versailles được thể hiện chủ yếu ở vấn đề hải quân, cụ thể, Anh muốn thủ tiêu lực lượng hải quân hùng mạnh của Đức để xác lập lại sức ảnh hưởng của Anh trên biển như trước đây Về phía Pháp, do sức mạnh lục quân chiếm ưu thế bậc nhất vào thời điểm

đó, gắn với chủ trương hoạt động xuyên suốt của Pháp là xác lập vị thế ảnh hưởng tại Châu Âu nên Pháp nhân cơ hội này để đặt nặng vấn đề về lợi ích của mình, hạn chế tối

đa sức mạnh của Đức, đòi chuyển biên giới Đức đến tận sông Rhene, yêu cầu sự bồi thường khổng lồ từ Đức và hàng loạt các chế tài nặng nề nhằm mục đích thủ tiêu cơ hội bành trướng của Đức Không những vậy, với ý đồ tạo lập địa vị bá chủ châu lục, mở rộng tầm ảnh hưởng và tạo nguồn lợi tối đa, Pháp còn có chủ ý thôn tính và thuộc địa của Đức tại Châu Phi (Nguyễn Anh Thái, 2012, trang 70)

- Nước Ý có tiềm lực sức mạnh nhỏ nên sau khi cuộc chiến kết thúc, nội vụ đã bị buột chặt vào sự rối loạn, các cuộc nội chiến đã bùng lên trong nước, chủ yếu từ phía nhân dân lao động

- Ba đế quốc rộng lớn ở Châu Âu là Nga, Đức và Áo Hung lần lượt rơi vào cục diện khủng hoảng trầm trọng Đế quốc Đức và Áo Hung bại trận trong cuộc chiến, đất nước

bị tàn phá nặng nề, các cuộc cách mạng diễn ra sôi nổi và ngày càng nhiều đã đẩy tình hình chính trị, xã hội, kinh tế leo thang nghiêm trọng Tại Nga, bộ máy chính quyền đang có sự biến động lớn, Đảng Bonsevich đang nắm giữ quyền lãnh đạo nhưng vấp phải những tác động tiêu cực từ phía các phần tử phản động, nền kinh tế theo “Chính sách Cộng sản thời chiến” biểu lộ sự không phù hợp trong hoàn cảnh mới, đặt ra yêu cách khách quan về việc thực hiện cải tổ nền kinh tế theo hướng sản xuất mạnh mẽ, khôi phục chiến tranh và tạo vị thế xứng đáng trên trường quốc tế

1.2 Nội dung Hệ thống Hòa ước Versailles

Đứng trước các hoàn cảnh phức tạp như trên, Hội nghị Hòa bình Versailles đã được triệu tập Trong suốt thời gian tổ chức Hội nghị này, hàng loạt các văn bản liên quan đến nhiều vấn đề đã được đưa ra thảo luận và ký kết Sợi dây liên kết các văn bản này được gọi chúng là Hệ thống Hòa ước Versailles Hệ thống các văn bản là nỗ lực của các cường quốc nhằm thiết lập lại nền hòa bình thế giới, thống nhất các quan điểm để cân bằng quyền lực, và quan trọng hơn hết là giải quyết vấn đề quyền lợi sau chiến tranh Chính vì vậy, nội dung của các hòa ước Versailles là kết quả của sự cạnh tranh phức tạp trên bàn đám phán, nó là sự thỏa hiệp mà nhiều quốc gia cho là không thỏa đáng, mở đầu cho giai đoạn tích lũy mâu thuẫn giữa các quốc gia, và sau này bùng nổ thành những chiến tranh thế giới thứ hai

Một số nội dung trọng tâm của Hệ thống Hòa ước Versailles có thể được đề cập như sau:

Thứ nhất, tiến tới thành lập một tổ chức nhằm giám sát hoạt động giữa các nước,

đảm bảo duy trì sự ổn định và hạn chế nguy cơ bùng nổ chiến tranh, tổ chức được thành lập là Hội Quốc Liên Đây là công cụ của chủ nghĩa đế quốc nhằm dung hòa và bảo vệ những quyền lợi giữa chúng với nhau, che đậy bằng những danh từ đẹp đẽ và trang trọng như: “phát triển sự hơp tác, đảm bảo hòa bình và an ninh cho các dân tộc”, “không dùng

chiến tranh trong quan hệ giữa các nước”, “quan hệ quốc tế phải rành mạch và dựa trên đạo lí, phải thi hành những cam kết quốc tế”, v.v Hội Quốc Liên là tổ chức hình thành trên khuôn khổ các nội dung được thống nhất trong Hội nghị Versailles Trên danh nghĩa, nó được lập ra để duy trì ổn định và hòa bình, tăng cường sự hợp tác và đảm bảo hạn chế xung đột; nhưng về bản chất nó là thứ khuôn khổ được lắp ghép vào cục diện chung để kiềm thúc và o ép thứ cục diện đó, đảm bảo trật tự thế giới sau Hội nghị Versailles phục vụ cho lợi ích của các nước thắng trận, trong đó, các nước mang tính chi phối cao là: Mĩ, Anh, Pháp, Nhật

Thứ hai, quy định các điều khoản liên quan đến vấn đề nước Đức sau chiến tranh

Hòa ước quy định nước Đức buộc phải trả lại cho nước Pháp vùng đất Alsace - Lorraine, một vùng đất cho nước Bỉ, một mảnh ở Schleswig cho Đan Mạch Đó là những vùng

mà nước Đức đã tiến hành xâm lược và chiến tranh giành giật Với bản hòa ước này, nước Đức dù không bằng lòng cho người Ba Lan có được tự do nhưng Đức cũng phải trả lại một vài vùng đất tự để người Ba Lan có được một vùng đất riêng của mình Đây

là điều mà nước Đức vô cùng tức giận vì kể từ đây nước Đức chính thức bị chia cắt thành 2 miền Đông Đức và Tây Đức Đồng thời, nước Đức buộc phải bồi thường thiệt hại hậu chiến tranh cho các nước khác, số lượng và quy mô bồi thường nhiều và rộng lớn vô kể Trong giai đoạn 1919-1921, về mặt kinh tế, khoản bồi thường Đức phải trả là khoảng 5 tỷ USD, giao lại hiện vật như khoáng sản, tàu, vũ khí, gỗ, bò để thay cho tiền mặt Về mặt chính trị - quân sự, quân đội Đức phải đồng loạt thực hiện nghĩa vụ quân

sự dưới sự giám sát của các nước bên ngoài, không được sử dụng vũ khí và tập trận quân đội Bộ Tổng Tham mưu của quân đội phát xít Đức bị dẹp bỏ, không còn người cầm quyền đứng đầu; buộc phải giảm lực lượng quân đội, cấm chế tạo tàu ngầm, vũ khí hạng nặng Nước Đức bị phong tỏa trên phạm vi diện rộng (Việt Phương, 2020)

Hội nghị Versailles, như đã đề cập, là không gian ngoại giao được tổ chức để quyết định các vấn đề sau chiến tranh Trong đó, hàng loạt vấn đề được đưa ra để thảo luận,

và được đảm bảo thực hiện trên cơ sở pháp lý thông qua nhiều văn bản Mỗi văn bản này có những nội dung và định hướng khác nhau, xoay quanh các chủ đề cụ thể ở từng quốc gia, khu vực Sự tổng hợp nội dung của các văn bản được ký kết làm thành Hệ thống hòa ước Một số văn bản quan trọng và nội dung cơ bản của chúng có thể được khái quát như sau:

- Hòa ước Saint – German (10/9/1919) và Hòa ước Trianon (4/6/1920): đế quốc Áo -

Hung bị tách ra thành hai quốc gia: Áo và Hung Thành lập thêm các nước Tiệp Khắc, Nam Tư và Ba Lan trên phần lãnh thổ Áo - Hung trước đây Những vùng đất gồm vùng Bucôvina, Tơran Xinvania chia cho Rumani, vùng Tơrăngtanh và Ítxtria cho Ý Từ đó,

nước Áo chỉ còn khoảng 6 triệu dân người và 80000 km2 lãnh thổ, Hunggari chỉ còn được giữ 1/3 lãnh thổ

- Hòa ước Neuilly (27/10/1919): Bungari phải cắt lãnh thổ cho các nước làng giềng là

Nam Tư, Hi Lạp và Rumani lần lượt là biên giới phía Tây, vùng Thơrakia và tỉnh Đôbrútgia Do đó, lãnh thổ bị thu hẹp và mất đường ra biển Êgiê Đồng thời Bungari phải bồi thường chiến phí và 70000 con gia súc cho 3 nước kẻ trên

- Hòa ước Sèvres: Thổ Nhĩ Kỳ mất 4/5 lãnh thổ, thu hẹp về hai phía Âu-Á Anh là nước

chiếm phần trăm lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ nhiều nhất Xyry, Libăng, Palestin, Iraq tách ra khỏi Thổ Nhĩ Kỳ, đặt dưới quyền "bảo hộ"của Anh và Pháp nhưng mang danh nghĩa đặt dưới chế độ "ủy trị" của Hội Quốc Liên Một số khác là Ai Cập và Ả Rập đều đặt dưới phạm vi quyền lực của Anh Eo biển của Thổ Nhĩ Kỳ do đồng minh thắng trận kiểm soát làm tổn hại lợi ích của các nước ven bờ Biển Đen, nhất là nước Nga Xô Viết Sau Hội nghị Versailles và những văn bản của nó, bản đồ Châu Âu được vẽ lại với

sự thay đổi đáng kể về mặt địa-chính trị, các đường ranh giới đã không còn tồn tại như trước đây, khát vọng cường thịnh và bá chủ của nhiều quốc gia đã bị làm cho sụp đổ thông qua những phạm vi lãnh thổ vừa được tái lập Sự điều chỉnh biên giới theo lợi ích

cá biệt đã tạo nên tâm lý “bị sỉ nhục và mất mát” bao trùm nhiều dân tộc bại trận Đặc biệt là dân tộc Đức khi vừa gánh một khoản nợ khổng lồ hậu chiến tranh, vừa mất hết thuộc địa lẫn một phần lãnh thổ của mình Xét về bản chất, những nội dung trong Hệ thống Hòa ước Versailles có được vốn dĩ mang tính chất nô dịch, yêu cầu sự lệ thuộc của các nước bại trận Nhận xét về Hội nghị này, Lenin đã thẳng thắn chỉ ra:

“Đây là một thứ hòa ước kỳ quái, một thứ hòa ước ăn cướp, nó đẩy hàng chục triệu con người, trong đó có những người văn minh nhất, rơi vào tình cảnh bị nô dịch Đấy không phải là một hòa ước, đấy là những điều kiện mà bọn ăn cướp tay cầm dao, buộc một nạn nhân không có gì tự vệ phải chấp nhận” (Nguyễn Anh Thái, 2021, trang 72)

Trên thực tế, tác động của các văn bản ngoại giao ký kết tại Hội nghị Versailles đối với nền hòa bình thế giới là một mối nguy hiểm tiềm tàng Dù được nhận định là văn bản chính thức đầu tiên đặt lớp gạch cho con đường tái lập trật tự quốc tế, nhưng Hệ thống Hòa ước này lại mang nhiều mâu thuẫn, sự cạnh tranh và xâu xé mang đầy hiềm khích

Hệ thống Hòa ước Versailles khoác cho mình vỏ bọc là thiết lập một trật tự hòa bình, an ninh mới sau chiến tranh thế giới thứ nhất nhưng thực chất hòa ước là một bản cam kết ngầm giữa các quốc gia để phân chia lợi ích cho chính mình, đặt qua một bên những giá trị của sự công bình, dân chủ và tiến bộ

2 Hệ thống Hiệp ước Washington

Kết thúc cuộc chiến đàm phán tại Hội nghị Versailles, hệ thống các văn bản được

ký kết đều không đạt được sự đồng thuận cao từ phía các bên ký kết Điều này xuất phát

từ việc lợi ích mà các nước muốn hòng muốn chiếm hữu đều bị san lấp với quyền lợi các nước khác, quá trình thỏa hiệp không đem lại quyền lực chính trị, thế mạnh quân sự

và nguồn lực kinh tế cao dẫn tới các nước đều xem các văn bản tại Hội nghị Versailles

là đồng nghĩa với thất bại

Một trong những điều cần được ra ra nhìn nhận ở đây là vai trò của Mỹ trong Hội nghị Versailles Mỹ là quốc gia thu lại được nguồn lợi to lớn nhất trong trong và sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất, nâng vị thế của Mỹ từ một quốc gia tư bản tầm trung thành một nước tư bản hùng mạnh nhất thế giới, vượt mặt các nước tư bản kỳ cựu như Anh, Pháp Chính bởi vị thế và nguồn lực to lớn như vậy mà sức ảnh hưởng trong quan

hệ quốc tế và tiếng nói chính trị của Mỹ mang tính quyết định trong các cuộc đối thoại Tại Hội nghị Versailles, Mỹ bày tỏ thái độ đồng tình với quan điểm của Anh về việc cắt giảm tối đa hải quân của Đức để duy trì cán cân quyền lực giữa các nước Châu Âu Thông qua các văn bản được ký kết, dù là quốc gia có vai trò lớn mạnh nhất tại thời điểm bấy giờ, song, Mỹ lại là nước không chấp nhận ký kết bất kỳ bản hòa ước này, thậm chí là văn bản quy định về vai trò, chức năng và cách thức hoạt động của Hội Quốc Liên Trên quan điểm nghiên cứu của nhóm tác giả, bài luận xin được trình bày hai lý

do chủ yếu cho động thái này của Mỹ:

- Thứ nhất, Mỹ nhận ra rằng Hội nghị Versailles, trên thực tế, không đem lại lợi

ích chính đáng cho các bên tham gia dù đó là các nước thắng trận hay các nước bại trận Ngược lại, các văn bản được ký kết trong Hội nghị còn hạn chế quyền lực giữa các nước lẫn nhau để đảm bảo cắt đứt ý định gây chiến tranh lần nữa Vì vậy, Mỹ không tham gia việc ký kết để đảm bảo quyền lợi về kinh tế, chính trị và tránh trường hợp các hành động của mình sẽ bị hạn chế trên phương diện pháp lý

- Thứ hai, xuất phát từ nguồn lực kinh tế và sức ảnh hưởng chính trị bậc nhất tại

thời điểm bấy giờ, Mỹ nuôi tham vọng trở thành bá chủ thế giới, đặt cục diện quốc tế dưới tầm quản thúc của Mỹ và đưa vị thế của nước mình trở thành độc nhất Để thực hiện tham vọng này, Mỹ nhận thấy không thể tham gia ký kết các văn bản tại Hội nghị Versailles vì điều đó sẽ đưa vị thế của Mỹ rơi vào sự hỗn loạn tại Châu Âu Thay vào

đó, Mỹ để các nước Châu Âu tự thỏa thuận, tự xâu xé lẫn nhau nhằm tạo điều kiện cho chính các nước này hạn chế quyền lực của nhau, tận dụng thời cơ đó, Mỹ sẽ buột chặt các nước vào cơ chế viện trợ của mình, khiến họ bị lệ thuộc vào Mỹ và thực hiện theo các yêu cầu mà từ phía đơn phương Mỹ đặt ra

Để từng bước thực hiện kế sách này, Mỹ đã chủ động triệu tập Hội nghị Washington, coi đây là bước đi chính thức đầu tiên để hiện thực hóa khát vọng bá chủ thế giới trong giai đoạn sau Đê Nhất Thế chiến Năm 1921, Mỹ triệu tập Hội nghị Washington gồm 9 nước (Anh, Mỹ, Nhật, Pháp, Ý, Bỉ, Hà Lan, Bồ Đào Nha và Trung Quốc) ngồi xuống và ký kết các hiệp ước quan trọng Tương tự như Hội nghị Versailles, Hội nghị Washington không phải được tổ chức chỉ để ký kết vỏn vẹn 01 văn bản liên quan đến đơn nhất 01 vấn đề, mà hàng loạt các văn bản đã được Mỹ đưa

ra để lôi kéo các nước tham gia thực hiện ký kết Tổng hợp nội dung của những hiệp ước làm nên Hệ thống Hiệp ước Washington

Trong hội nghị, một số hiệp ước quan trọng cùng với nội dung khái quát của chúng

có thể được đề cập như sau:

- Hiệp ước bốn cường quốc (13/12/1921): Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, Nhật Bản và Pháp

đã tham gia vào một thỏa thuận nhằm bảo đảm vị trí bình đẳng của họ ở Thái Bình Dương, cũng như sự kết hợp của các đồng minh chống lại phong trào giải phóng dân tộc đang bắt đầu trên đảo nhằm giữ nguyên hiện trạng và chỉ giải quyết tranh chấp bằng các biện pháp hoà bình Thực ra, Hiệp ước này chỉ xác nhận giá trị pháp lý của Hội nghị Versailles trước đó và còn để gây áp lực với Anh Việc Mỹ tạo ra sức ép với Anh là phục vụ mục đích vô hiệu hóa hiệu lực của liên minh Anh-Nhật Với Hiệp ước này, Mỹ không chỉ cắt đứt một phần quan hệ giữa Anh với Nhật, mà còn tạo dựng nên thế tương quan vượt trội về mặt hải quân so với các cường quốc khác, trở thành quốc gia đóng vai trò chủ đạo ở Thái Bình Dương

- Hiệp ước năm cường quốc, hoặc Thoả thuận hàng hải của Washington (01/12/1921)

đã được ký kết giữa Hoa Kỳ, Anh, Nhật Bản, Pháp và Ý nhằm thiết lập các hạn chế hàng hải giữa các quốc gia này Thỏa thuận đã thiết lập tỷ lệ trọng tải của tàu chiến mà các nước ở khu vực Thái Bình Dương có thể sở hữu theo tỷ lệ sau: 5: 5: 3: 1,75: 1,75 (Hoa

Kỳ : Anh : Nhật Bản : Pháp : Ý) Đồng thời các nước này cũng qui định tỉ lệ hại loại tàu sân bay và tuần dương hạm Từ Hiệp định này, từ một quốc gia chi phối nguồn lực kinh

tế trên đất liền, Mỹ đã nghiễm nhiên sánh vai cùng với Anh làm bá chủ trên mặt biển Điều này là một nỗi nhục với vương quốc Anh khi mà từ trước đây, Anh đều nắm trong tay quyền làm chủ đường thương mại trên biển và giữ vai trò quyết định trong vấn đề địa-chính trị đường biển Về phía Nhật, Nhật đã chiếm được một phần ưu thế đáng kể sau hiệp ước này khi 5 nước tham gia tuyên bố không xây dựng căn cứ quân sự ở Thái Bình Dương Nội dung này mở rộng phạm vi hoạt động của Nhật tại khu vực Thái Bình Dương, hạn chế sự giám sát và cạnh tranh từ phía các nước lớn và tạo tiền đề thực tiễn

để nâng cao vị thế, sức ảnh hưởng của Nhật Bản, đưa Nhật trở thành quốc gia chiếm ưu thế quan trọng bậc nhất tại Châu Á, xét trên phạm vi đất liền lẫn trên biển

- Hiệp ước chín cường quốc (06/02/1922) được ký kết và đạt được thống nhất bởi tất cả

những bên liên quan tham dự trong hội nghị, nội dung này đưa ra nguyên tắc “hoàn chỉnh về lãnh thổ và tôn trọng chủ quyền của Trung Quốc”, trên thực tế, nó liên quan đến việc phân bổ lãnh thổ của Trung Quốc theo hướng có lợi cho các nước cường quốc

tư bản (xem hình 1) Cụ thể, Hiệp ước này gồm 9 điều, công nhận nguyên tắc “mở cửa”

và “khả năng đồng đều” cho các nước trong hoạt động thương mại và công nghiệp trên lãnh thổ Trung Quốc Ngoài ra, một công ước đặc biệt được kí kết thống nhất thuế hải quan của Trung Quốc với tỉ lệ bằng 5% giá trị hàng hoá, và Trung Quốc không được đơn phương tăng thuế lên vượt mức 12,5% Hiệp ước này vốn dĩ là nỗ lực hẹp hòi của

bè lũ các nước đề quốc với mục tiêu phân chia Trung Quốc như một thị trường màu mỡ, phục vụ cho nhu cầu tăng trưởng kinh tế và tiêu dùng hàng hóa, kích thích dòng lưu thông các sản phẩm, gây sức ép để mở cửa Trung Quốc, tạo điều kiện thuận lợi để thu lợi cho các nước tư bản ở nhiều phương diện khác nhau Bên cạnh đó, bản Hiệp ước 9 nước còn cho thấy nỗ lực của các nước tư bản trong việc thúc đẩy quá trình ngăn chặn

nỗ lực giải phóng dân tộc tại Trung Quốc (Nguyễn Anh Thái, 2012, trang 74-75), coi đây là điều kiện để đảm bảo hạn chế “làn sóng Cộng sản” từ Nga xuống các nước phía Nam Châu Á

- Hiệp ước hạn chế vũ trang và hải quân (06/02/1922) là văn bản được ký kết bởi 05

nước gồm: Mỹ, Anh, Pháp, Nhật, Italia Về căn bản, nội dung của hiệp ước này xoay quanh vấn đề chế định tỉ lệ trọng tải tàu chiến có mặt trên biển Nó là sự phát triển lên đến chi tiết của bản “Thỏa thuận hàng hải của Washington”, nó thắt chặt hơn nữa quy

Hình 1: Các nước đế quốc “chia xẻ” Trung Quốc

(Nhận từ: Sách Giáo khoa lớp 8, NXB Giáo dục Việt Nam)

định về nguồn lực hải quân, việc định lượng cụ thể trọng tải tàu chiến do phía Mỹ tiên phong đề xướng (một cách ngang nhiên) là động thái rõ ràng làm chuyển lệch cán cân quyền lực theo hướng có lợi cho Mỹ, vừa phá vỡ thế độc quyền của Anh trên biển, vừa khoáy sâu khoảng cách chênh lệch về quyền lực giữa Mỹ và các nước đế quốc khác

Hội nghị Washington là tiếng nói độc tài của Mỹ với nỗ lực cường hóa sức ảnh hưởng và xác lập địa vị thống trị, buộc chặt các nước khác vào ý chí của riêng Mỹ Hệ thống Hiệp ước Washington đều mở ra cánh cửa cho sự bành trướng thế lực Mỹ ở phạm

vi toàn cầu, diễn ra ở nhiều lĩnh vực (kinh tế, chính trị, quân sự), trên cả mặt đất lẫn mặt biển Nhật phải từ bỏ một phần lớn ưu thế của mình có được sau chiến tranh thế giới thứ nhất Anh chấp nhận từ bỏ vị thế thống trị trên biển, trở thành một đế quốc đồng đẳng

về quyền lực với Mỹ xét ở phạm vi mặt biển, chấp nhận từ bỏ liên minh Anh-Nhật để chiều theo ý muốn của Mỹ Từ các văn bản được ký kết tại Hội nghị Washington, Mỹ

đã thao túng trong tay một phần lớn thị trường ở Viễn Đông, Trung Quốc, xác lập đường phạm vi ảnh hưởng quy mô toàn cầu, cố định vị thế đầu não của đoàn tàu tư bản Đặt ra câu hỏi: Vì sao các nước đế quốc vốn đã phát triển từ lâu, một thời được xem là chuẩn mực của văn minh và quyền lực như Anh, Pháp giờ đây lại phải chấp nhận không điều kiện các ràng buộc quyền lợi do Mỹ kiến nghị? Điều này xuất phát từ kết quả trực tiếp trong sự thay đổi đáng kể tương quan lực lượng giữa Mỹ với các nước tham chiến, nguồn thu bạc tỷ đô-la đã phát triển nền kinh tế của Mỹ một cách chắc chắn, tạo tiền đề vật chất để xây dựng xã hội, củng cố bộ máy chính quyền và thể hiện tiếng nói quyền lực của Mỹ trong quan hệ quốc tế Những nhân tố này đã đưa Mỹ trở thành quốc gia có sức

áp đảo, trong khi các nước như Anh, Pháp, Nhật lại bị tác động nặng nề của cuộc chiến tranh, buộc họ phải thực hiện “sự lùi bước tạm thời”, tạo ra khe hỡ để Mỹ vươn lên vị trí dẫn đầu Họ nhận thấy rằng khả năng phục hồi kinh tế và bình ổn xã hội mới là mục tiêu trọng yếu ở thời điểm hiện tại, sự cứng rắn và động thái phủ nhận quan điểm của

Mỹ ở thời điểm này không những đưa vào vào thế cô lập mà còn có thể khiến cho lợi ích mong mang đang có được bị phủ bỏ Do vậy, họ không còn lựa chọn khác ngoài phải luồng lách đi tìm tiếng nói của mình dưới sự áp chế chủ động của Mỹ

Hội nghị Washington cùng với hệ thống hiệp ước do nó sản sinh ra đã xác lập nên một hệ thống trật tự thế giới bị chi phối đơn phương theo hướng lợi ích từ Mỹ Trật

tự thế giới có được thông qua hội nghị này một mặt đã nỗ lực đạp đổ hệ thống trật tự Versailles có từ trước đó, làm cho tác dụng thực tiễn của hệ thống Versailles bị suy yếu; mặt khác, nó đã lồng ghép bổ sung một thứ khuôn khổ mới vào khuôn khổ sẵn có của

hệ thống Versailles, góp phần đưa đến hoàn chỉnh trật tự thế giới sau Đệ Nhất Thế chiến:

Hệ thống trật tự Versailles-Washington (Nguyễn Anh Thái, 2012, trang 75)