chủ nghĩa duy vật lịch sử

Chủ nghĩa duy vật lịch sử không nghiên cứu những mặt riêng biệt của sinh hoạt xã hội, mà nghiên cứu toàn bộ xã hội như một thể thống nhất với tất cả các mặt, các quan hệ xã hội, các quá trình có liên hệ nội tại và tác động lẫn nhau của xã hội. Khác với những khoa học xã hội cụ thể, chủ nghĩa duy vật lịch sử không nghiên cứu những quy luật cục bộ, riêng biệt, chi phối sự phát triển của các quá trình về kinh tế, chính trị hay tư tưởng, mà nghiên cứu những quy luật chung nhất phổ biến nhất của sự phát triển xã hội.

­Chñ­nghÜa­duy­vËt­lÞch­sö

1 Sản xuất vật chất là cơ sở của sự tồn tại và phát triển của xã hội

I Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội

a Khái niệm sản xuất vật chất

Sản xuất vật chất

Sản xuất tinh thần

Chùa­Thiên­mụ

Múa Chăm

Sản xuất con người

Sức lao

động

Đối tượng lao động

Tư liệu lao động

Sản xuất vật chất

Thể lực Trí lực

Công cụ lao động Nhà máy

Đá Than

b.­Vai­trò­của­sản­xuất­vật­ chất­và­phương­thức­sản­

nhất

Biến đổi tự nhiên, xã hội và bản thân con người

Cải tạo tự

nhiên

Miệt­vườn­Bến­tre

Vai­trò­của­sản­xuất­vật­chất­ và­phương­thức­sản­xuất

nhất

Biến đổi tự nhiên, xã hội và bản thân con người

Biến đổi tự nhiên, xã hội và bản thân con người

Thúc đẩy

xã hội phát triển từ thấp đến

cao

nguyên­thủy

Chế­độ CHNL

Chế­độ phong­kiến

Chế­độ TBCN

Chế­độ XHCN,CSCN

Sự­phát­triển­của­xã­hội­

loài­người

Mỗi­giai­ đoạn­LS­ được­đặc­ trưng­ bằng­một ­

PTSX ­ chủ­ đạo

2.­Biện­chứng­giữa­lực­lượng­ sản­xuất­và­quan­hệ­sản­xuất

Phương thức sản

xuất

Người lao động

Tư liệu sản xuất

Tư liệu lao động

Đối tượng lao động

Công cụ lao động

Phương tiện lao động

Có sẵn trong tự nhiên

Đã qua chế biến

Các yếu tố tạo thành LLSX: T liệu sản xuất (đối t ợng Lđ, công cụ Lđ, T liệu phụ trợ ) và Ng ời lao

động (Sức lao động vật chất và tinh thần của

họ) Các yếu tố đó đ ợc kết hợp với nhau trong quá trinh SX

Tính chất và trình độ của LLSX

- Tính chất cá nhân

tÝnh chÊt XHH cña LLSX

- Trình độ phát triển của LLSX

Quan­ hÖ­ trong­ ph©n­ phèi­ s¶n­ phÈm

Quan hÖ s¶n xuÊt

Các lớp quan hệ tạo thành QHSX bao gồm: QHSH các TLSX; QH tổ chức-quản lý QTSX; QH phân phối kết quả QTSX Trong các điều kiện LS khác nhau, có sự biến đổi rất lớn về chủ thể của các quan hệ SX.

b Quy luật quan hệ sản xuất phự hợp với trỡnh độ phỏt triển của lực lượng

sản xuất

Mối quan hệ giữa LLSX và QHSX là mối quan hệ thống nhất biện chứng, trong đó LLSX quyết định QHSX và QHSX tác động trở lại LLSX

* LLSX quyết định QHSX:

-Tính chất và trình độ của LLSX thế nào thì đòi hỏi QHSX phải nh thế để đảm bảo sự phù hợp

- Khi LLSX đã thay đổi về tính chất và trình độ

thì QHSX cũ cũng phảI thay đổi theo, khi LLSX phát triển đến một mức độ nhất định làm cho QHSX cũ không còn phù hợp nó sẽ cản trở LLSX phát triển

- Khi LLSX phát triển đến một trình độ nhất định thì QHSX cũ trở nên lỗi thời vì vậy tất yếu phải thay thế QHSX cũ bằng QHSX mới mở đ ờng cho LLSX phát triển

Với trinh độ LLSX thủ công, quy mô không lớn, NS lao động thấp, tất yếu tồn tại các loại hinh SH nhỏ, với cung cách quản lý theo hinh thức kinh tế hộ gia

đinh và phân phối chủ yếu là hiện vật, trực tiếp,

tự cấp tự túc

LLSX phát triển ở trinh độ công nghiệp hóa, với quy mô lớn, NSLđộng cao, tất yếu đòi hỏi các loại hinh SH có tính XHH với ph ơng cách quản lý hiện đại, ph ơng thức phân phối dựa trên kết quả lao động.

* QHSX tác động trở lại LLSX theo

hai chiều h ớng

-Tích cực: Nếu QHSX phù hợp với tính chất và trình độ của LLSX nó sẽ thúc đẩy LLSX phát triển

- Tiêu cực: không phù hợp nó sẽ kìm hãm sự phát triển của LLSX

* Ý nghĩa trong đời sống xã hội

Vietcombank

Côngưtyưvậnưtải viễnưdươngư Vinashin

Côngưtyưthépư

liênưdoanhư

Nippovinaư

(VNư–ưNhật)

HTKT-XH là một phạm trù của CNDVLS, dùng để chỉ XH ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu QHSX đặc trưng cho XH đó, phù hợp với một trình độ nhất định của LLSX và với một KTTT tương ứng được xây dựng trên những QHSX ấy

HÌNH THÁI KINH TẾ XÃ HỘI

Kiến trúc thượng tầng

LS là do con ng ời tạo ra nh ng không phải theo ý

muốn chủ quan mà trái lại theo các quy

luật khách quan; đó

là các quy luật QHSX phù hợp với Tđộ Ptriển của lLSX, KTTT phù hợp với

CSHT và

hệ thống các quy

luật thuộc mỗi lĩnh vực của

HTK-XH.

Sự vận động thay thế các hình thái KT-XH do các quy

luật khách quan chi phối

Nguồn gốc sâu xa của sự vận động và phát triển của

các hình thái kinh tế-xã hội.

Quy luật chung của nhân loại đi lên từ thấp đến cao.

c Giá trị khoa học bền vững và ý nghĩa cách mạng

Là cuộc cách mạng trong toàn bộ quan niệm về lịch

sử xã hội, khắc phục những quan điểm duy tâm không

có căn cứ về đời sống xã hội.

Là cơ sở cho đường lối cách mạng của các Đảng Cộng

sản trong việc cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội cộng sản chủ nghĩa.

Là hòn đá tảng cho mọi nghiên cứu về xã hội.

Vận dụng học thuyết hình thái kinh tế-xã hội vào sự nghiệp xây dựng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam:

1/ Việc lựa chọn con đường tiến lên chủ nghĩa xã hội

bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở nước ta như một

quá trình lịch sử tự nhiên.

2/ Kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với

chính trị và các mặt khác của đời sống xã hội.

Kinh tế nhà nước Kinh tế tập thể Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài

Kinh tế tư nhân

3/ Xây dựng và phát triển kinh tế thị trường

theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

-Kinh tế thị trường là thành tựu chung của văn minh nhân

loại, là động lực mạnh mẽ thúc đẩy LLSX phát triển

- Kinh tế thị trường theo định hướng XHCN, coi thành phần

kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo

- Phù hợp với xu hướng phát triển chung của nhân loại vùa

phù hợp với yêu cầu phát triển của nước ta.

- Tăng cường vai trò của Đảng, phát huy dân chủ, nâng cao vai

trò quần chúng

4/ Công nghiệp hoá, hiện đại hoá với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta.

a Giai cấp

-ư Ngưườiư taư gọiư giaiư cấp,ư nhữngư tậpư đoànư toư lớnư gồmư nhữngư ngườiư khácư nhauư vềư địaư vịư củaư họư trongư mộtư hệư thốngư sảnư xuấtư xãư hộiư nhấtưđịnhưtrongưlịchưsử,ưkhácưnhauưvềưquanư hệư củaư họư (thưườngư thưườngư thìư nhữngư quanư hệư nàyư đưượcư phápư luậtư quyư địnhư vàư thừaư nhận)ưđốiưvớiưnhữngưtưưưliệuưsảnưxuất,ưvềưvaiư tròưcủaưhọưtrongưtổưchứcưlaoưđộngưxãưhội,ưvàư nhưưưvậyưlàưkhácưnhauưvềưcáchưthứcưhưưởngưthụư vàưvềưphầnưcủaưcảiưxãưhộiưítưhoặcưnhiềuưmàư họư đưượcư hưởng.ư Giaiư cấpư làư nhữngư tậpư đoànư ngưườiư màư tậpư đoànư nàyư cóư thểư chiếmư đoạtư laoưđộngưcủaưtậpưđoànưkhác,ưdoưchỗưcácưtậpư

đoànưđú cóưđịaưvịưkhácưnhauưtrongưmộtưchếư

độưkinhưtếưxãưhộiưnhấtưđịnh.

* Định nghĩa giai cấp

-LLSXưphátưtriểnưđánhưdấuưbằngưviệcư raưđờiưcôngưcụưbằngưkimưloại,ưcủaưcảiư dưưưthừa,ưnhữngưngườiưcóưđịaưvịưđãư

chiếmưđoạtưcủaưchungưlàmưcủaưriêng,ư xuấtưhiệnưchếưđộưchiếmưhữuưtưưnhânư vềưtưưliệuưsảnưxuất

-Tùưbinhưbịưbắtưtrongưchiếnưtranhư

khôngưbịưgiếtưmàưsửưdụngưlàmưnôưlệư choưnhữngưngườiưcóưđịaưvịưtrongưxãưhội

=>ưGiaiưcấpưxuấtưhiện

* Tính tất yếu và thực chất của đấu tranh giai cấp

- Tính tất yếu: Đối lập về lợi ích kinh tế

- Khái niệm: Đấu tranh giai cấp là cuộc đấu tranh của các tập đoàn

người to lớn có lợi ích căn bản đối lập nhau trong một phương thức sản xuất xã hội nhất định

- Thực chất: là cuộc đấu tranh của quần chúng lao động bị áp bức, bóc

lột chống lại giai cấp áp bức, bóc lột nhằm lật đổ ách thống trị của chúng

Phương thức sản xuất mới

* Vai trũ của đấu tranh giai cấp

+ưThayưthếưQHSXưcũưbằngưQHSXưmới, ư mởưđườngưchoưLLSXư phátưtriển,ưthayưthếưhìnhưtháiưKT-XHưcũưbằngưhìnhưtháiưKT- XHưmới.

ư ư ư ư +ư Đấuư tranhư giaiư cấpư gópư phầnư xoáư bỏư cácư thếư lựcư phảnư

cácưcuộcưđấuưtranhưkhácưtrongưlịchưsử

ưưưưưưưưưưưưưư

trongưgiaiưđoạnưhiệnưnayưlàưthựcưhiệnưthắngư lợiưsựưnghiệpưCNHư-ưHĐHưtheoưđịnhưhướngư

XHCN,ưkhắcưphụcưtìnhưtrạngưnướcưnghèo,ưkémư phátưtriển;ưthựcưhiệnưcôngưbằngưxãưhội,ưchốngư

ápưbứcưbấtưcông;ưđấuưtranhưngănưchặnưvàư

khắcưphụcưnhữngưtưưtưởngưvàưhànhưđộngưtiêuư cực,ưsaiưtrái;ưđấuưtranhưlàmưthấtưbạiưmọiưâmư mưuưvàưhoạtưđộngưchốngưpháưcủaưcácưthếưlựcư thùưđịch,ưbảoưvệưđộcưlậpưdânưtộc,ưxâyưdựngư nướcưtaưthànhưmộtưnướcưxãưhộiưchủưnghĩaưphồnư vinh,ưnhânưdânưhạnhưưphúc.

Nêuưnhữngưnộiưdungưchủưyếuưcủaư

đấuưtranhưgiaiưcấpưởưviệtưnamưhiệnưnayư?

­a Các hình thức cộng đồng người trước khi

hình thành dân tộc

­* Bộ tộc: Là hình thức cộng đồng người khi xã hội có

sự phân chia giai cấp, là sự liên kết của nhiều bộ lạc không cùng huyết thống Có tên gọi, lãnh thổ riêng,

ngôn ngữ thống nhất Đã có nhà nước

Giai cấp và đấu tranh giai cấp

* Giai cấp quyết định dân tộc

1 Nhà nước

Nguồn gốc: - Do sự phát triển của lực lượng sản xuất,

của cải dư thừa và chế độ tư hữu ra đời

Nguồn gốc: - Mâu thuẫn giai cấp trong xã hội

không thể điều hoà được

Bản chất: Là một tổ chức chính trị của một giai cấp thống trị về mặt kinh tế nhằm bảo vệ trật tự hiện hành và đàn áp sự phản kháng của các giai cấp khác

“Nhà nước chẳng qua chỉ

là một bộ máy của giai cấp này dùng để trấn áp một giai cấp khác”

d Chức năng

- Chức năng thống trị và chức

năng xã hội

Chức năng đối nội và đối ngoại

- Nguồn gốc sâu xa: Là mâu thuẫn giữa LLSX tiến

bộ, phát triển với QHSX đã lỗi thời, lạc hậu đang là trở ngại cho sự phát triển của LLSX.

- Nguồn gốc trực tiếp: Đấu tranh giai cấp dẫn đến cách mạng xã hội.

Theo nghĩa rộng: CMXH là sự thay đổi có tính chất căn bản về chất của một HT KT – XH, là phương thức thay đổi từ một HT KT – XH này lên một HT KT – XH mới, tiến bộ hơn.

Theo nghĩa hẹp: CMXH là đỉnh cao của đấu tranh giai cấp, là cuộc đấu tranh lật đổ chính quyền, thiết lập một chính quyền mới tiến bộ hơn.

Lực lượng CMXH Là những giai cấp, tầng lớp người

của cách mạng.

Giai cấp lãnh đạo

CMXH

Là giai cấp có hệ tư tưởng tiến bộ, đại diện cho xu hướng phát triển của XH, cho PTSX tiến bộ.

Về kinh tế: Mâu

thuẫn giữa LLSX

và QHSX

Về chính trị - xã hội: Mâu thuẫn giai cấp dẫn đến khủng hoảng chính trị

Ý chí, niềm tin, trình độ giác ngộ và nhận thức của lực lượng cách mạng vào mục tiêu

và nhiệm vụ cách mạng, khả năng tổ chức, thực hiện nhiệm vụ cách mạng.

Khi điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan của cách mạng xã hội đã chín muồi, đó là lúc thuận lợi nhất

có thể bùng nổ cách mạng.

a Khái niệm tồn tại xã hội

Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, là bộ phận hợp thành của văn hoá tinh thần của đời sống xã hội.

a Khái niệm

- Tồn tại xã hội nào thì ý thức xã hội ấy

- Tồn tại xã hội quyết định nội dung, tính chất, sự biến đổi và phát triển của

ý thức.

- Tồn tại xã hội thay đổi thì ý thức xã hội cũng thay đổi theo.

có thể v

ợt tr ớc tồn tại xã hội

ytxh

có tính

kế thừa trong

sự phát triển của nó

Sự tác

động giữa các hình thái ý thức Xh

Sự tác

động trở lại của ý thức xã hội

Ninh)

Lễ­hội­chọi­trâu

Là một thực thể tự nhiên mang đặc tính xã hội; có sự thống nhất biện chứng giữa hai phương diện tự nhiên và

xã hội.

Bản tính tự nhiên của con người

Nguồn gốc hình thành con người

Con người là kết quả tiến hoá và phát triển lâu dài của giới tự nhiên

Bản tính tự nhiên của con người

Con người

là một bộ phận của giới tự nhiên

Con người

là một bộ phận của giới tự nhiên

Con người là một

bộ phận của giới tự nhiên

Sự phát triển của con người

Tuân theo các quy luật tự nhiên

Bản tính tự nhiên của con người

Con người

là một bộ phận của giới tự nhiên

Con người

là một bộ phận của giới tự nhiên

Những biến đổi của giới tự nhiên tác động đến con người

Những biến đổi của giới tự nhiên tác động đến con người

Biến đổi khí hậu

Hạn hán

Lũ lụt

Sóng thần

Động đất

“Điểm khác biệt căn bản giữa xã hội loài người với xã hội loài vật là ở chỗ: loài vật may lắm chỉ hái lượm, trong

khi con người lại sản xuất.”

Sản xuất của con người Hái lượm của con vật

Ph Ăngghen

(1820- 1895) ( C.Mác và Ph Ăngghen, toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội,

1998, t34, tr241)

Chi phối bởi các quy luật xã hội

Chi phối bởi các quy luật xã hội

Sản xuất vật chất Đấu tranh giai cấp

Hai phương diện TỰ NHIÊN và XÃ HỘI của

con người thống nhất với nhau

- Con người là sản phẩm của sự phát triển lâu dài của giới tự nhiên, là sản phẩm của lịch sử xã hội loài người.

- Thông qua hoạt động, lao động sản xuất con người làm ra lịch sử của chính mình.

Thực nghiệm khoa học

Thúc đẩy

lịch sử

xã hội

phát triển

Con người là chủ thể sáng tạo

Giá trị tinh thần

Giá trị vật chất

Con người là sản phẩm của lịch sử

Nguồn gốc hình thành

Quá trình tiến hóa Quá trình lao động

“…Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà

Bản chất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội tổng hòa những quan hệ xã hội Bản chất con người là

Hoạt động chính trị- xã hội

khoa họcHoạt động sản xuất

Quan hệ

cá nhân

Quan hệ giai cấp, dân tộc

Quan hệ chính trị

Quan hệ kinh tế

Quan hệ văn hoá

Bản chất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội tổng hòa những quan hệ xã hội Bản chất con người là

cá nhân

Bản chất con người biểu hiện trong mỗi

cá nhân

3 Quan hệ cá nhân và xã hội; vai trò của

quần chúng nhân dân và lãnh tụ trong lịch sử

Là tập hợp đông đảo những con người hoạt động trong một không gian và thời gian xác định, bao gồm nhiều thành phần, tầng lớp xã hội và giai cấp đang hoạt động trong một xã hội xác định Đó có thể là toàn bộ quần chúng nhân dân của một quốc gia, một khu vực lãnh thổ xác định Họ có chung lợi ích cơ bản liên hiệp với nhau, chịu sự lãnh đạo của một tổ chức, một đảng phái, cá nhân xác định để thực hiện những mục tiêu kinh tế, chính trị, văn hoá hay xã hội xác định của một thời kỳ lịch sử nhất định

- Là lực lượng sản xuất, sản xuất ra toàn bộ của cải vật chất của xã hội.

- Là lực lượng chủ yếu của các cuộc cách mạng

và những chuyển biến của đời sống xã hội.

- Là lực lượng sáng tạo ra các giá trị văn hoá, tinh thần của xã hội.

Lãnh tụ là những cá nhân kiệt xuất, xuất hiện trong phong trào quần chúng nhân dân, nhận thức được một cách đúng đắn, nhanh nhạy, kịp thời những yêu cầu của một lĩnh vực hoạt động nhất định của đời sống xã hội.

- Là người sáng tạo ra các tổ chức chính trị,

xã hội, là linh hồn của các tổ chức đó.

- Thúc đẩy hoặc kìm hãm sự tiến bộ xã hội.

- Lãnh tụ của mỗi thời đại hoàn thành những nhiệm vụ đặt ra của thời đại đó.

d©n

­QuÇn­chóng­nh©n­

d©n

­C¸­nh©n­kiÖt­xuÊt