- Phần khái quát nội dung quy luật: 2,5 đ - Phần ý nghĩa phương pháp luận : 2,5 đ Bài làm Mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là một quy luật cơ bản của
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
(Khoa Kinh tế quốc tế.)
BÀI TẬP LỚN
Giảng viên hướng dẫn: TS Phạm Thanh Hà
Môn: Triết học Mác - Lênin Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Ngọc Diệp Ngày sinh: 19/08/2002
Lớp: QH – 2020 - E KTQT 7
Hà Nội – Tháng 7/2021
Trang 2Câu 1: Trên cơ sở khái quát nội dung cơ bản của “ Quy luật mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng ”.Hãy rút ra ý nghĩa phương pháp luận đối với bản thân trong nhận thức và hoạt động thực tiễn
- Phần khái quát nội dung quy luật: 2,5 đ
- Phần ý nghĩa phương pháp luận : 2,5 đ
Bài làm
Mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là một quy luật
cơ bản của sự vận động phát triển của lịch sự xã hội
- Trước hết, ta có thể nhắc lại về hai khái niệm này:
+ Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những quan hệ sản xuất của một xã hội trong sự vận động hiện thực của chúng hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội đó Xét trong cấu trúc của cơ sở hạ tầng, quan hệ sản xuất thống trị giữ vai trò quan trọng nhất, là đặc trưng cho cơ sở hạ tầng đó Ví dụ ở Việt Nam, cơ sở hạ tầng chính là các thành phần kinh tế, đại diện cho các quan hệ sở hữu về toàn dân, tư nhân, nhà nước,…
+ Còn kiến trúc thượng tầng, nó là toàn bộ những quan điểm, tư tưởng xã hội với những thiết chế xã hội tương ứng cùng những quan hệ nội tại của thượng tầng hình thành trên một cơ sở hạ tầng nhất định Trong các yếu tố của kiến trúc thượng tầng, nhà nước có vai trò đặc biệt quan trọng, nó chi phối các yếu
tố khác Ở nước ta, kiến trúc thượng tầng chính là nhà nước XHCN Việt Nam, lấy chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng cho mọi hành động; có nhiều tôn giáo nhưng Phật giáo và Thiên Chúa giáo là điển hình nhất,
có rất nhiều đoàn thể như Hội sinh viên, Đoàn Thanh niên, các phượng diện đạo đức, nghệ thuật khác,…
a) Khái quát nội dung quy luật mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và
kiến trúc thượng tầng
tầng quyết định kiến trúc thượng tầng còn kiến trúc thượng tầng tác động trở lại
to lớn, mạnh mẽ đối với cơ sở hạ tầng
Các – Mác từng nhận định: “ Cơ sở kinh tế thay đổi thì toàn bộ cái kiến trúc
thượng tầng đồ sộ cùng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng.”
- Cơ sở hạ tầng quyết định sự ra đời ( nguồn gốc) của kiến trúc thượng tầng
Trang 3- Cơ sở hạ tầng như thế nào thì tính chất của kiến trúc thượng tầng sẽ tương ứng như thế ấy
- Cơ sở hạ tầng quyết định sự vận động, phát triển của kiến trúc thượng tầng Khi cơ
sở hạ tầng thay đổi, kiến trúc thượng tầng diễn ra rất phức tạp; một số yếu tố như chính trị, pháp luật,… sẽ thay đổi nhanh chóng; trong khi đó, những yếu tố như nghệ thuật, tôn giáo,… thì lại thay đổi chậm
- Vậy tại sao cơ sở hạ tầng lại có vai trò quyết định đối với kiến trúc thượng tầng?
Nó xuất phát từ 3 nguyên nhân chính Trước hết, quan hệ vật chất quyết định quan
hệ tinh thần: tính tất yếu kinh tế xét đến cùng sẽ quyết định tính tất yếu chính trị -
xã hội Hơn thế nữa, kiến trúc thượng tầng được hình thành từ cơ sở hạ tầng Mọi hiện tượng của kiến trúc thượng tầng đều do nguyên nhân sâu xa nằm trong cơ cấu kinh tế gây ra
bảo vệ, duy trì cơ sở hạ tầng
- Kiến trúc thượng tầng tác động trở lại cơ sở hạ tầng với 3 vai trò điển hình:
+ Củng cố, hoàn thiện, bảo vệ cơ sở hạ tầng sinh ra nó
+ Ngăn chặn cơ sở hạ tầng mới, đấu tranh, xóa bỏ tàn dư cơ sở hạ tầng cũ
+ Định hướng, tổ chức, xây dựng chế độ kinh tế của kiến trúc thượng tầng
- Nó tác động tới cơ sở hạ tầng theo hai chiều hướng:
+ Nếu kiến trúc thượng tầng phản ánh đúng tính tất yếu của kinh tế thì các quy luật kinh tế khách quan sẽ thúc đẩy kinh tế phát triển
+ Nếu kiến trúc thượng tầng không phản ánh đúng thì các quy luật kinh tế khách quan sẽ kìm hãm sự phát triển của kinh tế và đời sống xã hội
- Vậy cơ sở nào có thể khiến cho kiến trúc thượng tầng có thể tác động ngược trở lại một cách mạnh mẽ tới cơ sở hạ tầng như vậy ? Bởi lẽ, kiến trúc thượng tầng có tính độc lập tương đối, có vai trò tích cực, tự giác của ý thức và tư tưởng, Vai trò của nó hình thành nhờ sức mạnh của bộ máy tổ chức – thể chế
kiến trúc thượng tầng:
+ Nó là cơ sở khoa học cho việc nhận thức một cách đúng đắn mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị
+ Kinh tế và chính trị có tác động biện chứng: Kinh tế quyết định chính trị, còn chính trị tác động ngược trở lại kinh tế
Trong nhận thức và thực tiễn, nếu “ tách rời” hoặc “ tuyệt đối hóa” một yếu
tố nào giữa kinh tế và chính trị thì đều là sai lầm
Trang 4b) Ý nghĩa phương pháp luận: “Kim chỉ nam” đối với bản thân trong nhận
thức và hoạt động thực tiễn
Có một câu khẳng định rằng: “ Đứng trước những con đường khác nhau dẫn đến cùng một mục tiêu, phương pháp luận sẽ chỉ cho ta con đường nào là con đường ngắn nhất, tốt nhất.” Quả đúng là như vậy, phương pháp luận nói chung và phương pháp luận về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng nói riêng, đóng một vai trò hết sức quan trọng, mở ra hướng đi đúng đắn cho bản thân ta trong nhận thức và hoạt động thực tiễn
giữa kinh tế và chính trị Từ đó biết áp dụng vào bản thân trong đời sống thực tiễn
- Xét với bản thân em, khi chưa được học nội dung này, em vẫn lầm tưởng cho rằng các quan hệ kinh tế như thế nào là do bộ máy nhà nước sẽ quyết định Sự thay đổi
về chính trị sẽ xảy ra trước và sau đó kéo theo nền kinh tế cũng bị biến đổi theo Tuy nhiên, sau khi được tiếp thu kiến thức thầy giảng và tìm hiểu qua giáo trình, quả thực, em đã có cái nhìn đúng đắn, thông suốt hơn về mối quan hệ giữa cơ sở
hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, về mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị Em hiểu rằng: “ Kinh tế và chính trị có mối quan hệ biện chứng với nhau Kinh tế quyết định chính trị và chính trị thì tác động ngược trở lại kinh tế.” Em cũng tự tìm
ra được những minh chứng rõ ràng cho mối quan hệ này dọc theo chiều dài lịch sử
ví dụ như ở thời nhà Tấn bên Trung Quốc, nhà Tần ở Việt Nam,…
- Ngoài ra, em có thể áp dụng thật đơn giản mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng vào chính bản thân mình để nhận thức được những bài học đúng đắn Đối với mỗi cá nhân con người, có thể coi cơ sở vật chất chính
là các quan hệ kinh tế, điều kiện kinh tế,… của bản thân; còn kiến trúc thượng tầng thì chính là giá trị tinh thần, trình độ học vấn, kĩ năng,… của mỗi người + Các quan hệ kinh tế của những bạn sinh viên như em có thể là: phụ thuộc hoàn toàn vào gia đình, tự lập hoàn toàn do đã đi làm thêm, hay là vẫn phụ thuộc nhưng phụ thuộc ít hơn vì cũng có được tài chính cho riêng mình,… Còn điều kiện kinh
tế thì sao? Nó tồn tại ở nhiều dạng: điều kiện kinh tế khá giả, điều kiện kinh tế ở tầm trung, hoặc cùng có thể là điều kiện kinh tế còn khó khăn, thiếu thốn,… Và chính những cơ sở vật chất như thế này lại quyết định rất lớn đến các giá trị vô hình, liên quan đến tinh thần của con người
+ Em có thể xét một ví dụ như sau: Một bạn sinh viên đang học năm nhất tại Đại học Kinh tế - ĐHQGHN Gia đình bạn có hoàn cảnh khó khăn, và hiện tại, bạn vẫn chưa kiếm được việc làm thêm- tức là kinh tế vẫn bị phụ thuộc vào gia đình
Và chính điều kiện kinh tế và quan hệ kinh tế như vậy đã quyết định tới suy
nghĩ,tinh thần, trình độ học vấn tại thời điểm hiện tại của bạn sinh viên ấy Ngay tại thời điểm bây giờ, điều kiện kinh tế khó khăn có thể sẽ gây ra những khó khăn
Trang 5nhất định Nó sẽ khiến cho con đường mở mang tri thức của bạn diễn ra chậm hơn, gặp nhiều khó khăn hơn Nếu như có điều kiện khá giả, ắt hẳn bạn sinh viên đó có thể đã được gia đình đầu tư cho đi du học, đi học thêm những môn nghệ thuật khác như piano,…, có thể phát huy được những năng khiếu của bản thân Tuy nhiên, khó khăn đôi khi lại là một đòn bẩy, từ xuất phát điểm đó, bạn sinh viên càng có thêm động lực để quyết tâm học tập và đã giành được học bổng, giảm bớt gánh nặng tài chính cho gia đình; lại là môi trường tôi luyện ý chí để bạn phấn đấu tự lập, có thể vượt qua những khó khăn trong môi trường làm việc khắc nghiệt sau này
Và theo thời gian, khi những cơ sở vật chất thay đổi, thì những giá trị về tinh thần cũng dần thay đổi theo Khi bạn đó đi làm và tự chủ được tài chính, đó là lúc bạn
có thể trau dồi thêm về bản thân, nâng cao kĩ năng, học vấn; hay có thể là có đủ khả năng để đi du lịch nhiều nơi, mở mang hiểu biết và thư giãn tâm hồn,…
Hiểu được rằng kinh tế sẽ quyết định đến các giá trị về tinh thần, học vấn
khác,… mỗi cá nhân chúng ta vẫn luôn đã và đang phấn đấu để có được những quan hệ và điều kiện kinh tế tốt nhất, để thay đổi những điều liên quan, để có được cuộc sống tốt đẹp hơn
- Nhưng, mối quan hệ biện chứng này có lẽ sẽ được thể hiện rõ hơn khi xét trên phương diện tập thể, mà ở đây điển hình là trong một nhà nước Bởi vậy, việc nhận thức đúng đắn mối quan hệ giữa kinh tế - chính trị là vô cùng cần thiết với từng cá nhân, đặc biệt là những học sinh, sinh viên – những chủ nhân tương lai của đất nước Việc hiểu biết ngay từ các cấp học càng quan trọng hơn đối với những
cá nhân đang và sẽ làm việc trong bộ máy quản lý nhà nước, những người sẽ lãnh đạo, đưa đất nước vững mạnh và đi lên
chính trị tác động ngược trở lại kinh tế Điều này thể hiện rất rõ trong đời sống thực tiễn, trong Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam hiện nay
- Phải khẳng định rằng, nhà nước ta đã đúc kết, hiểu được đúng đắn mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế - chính trị để từ đó áp dụng và đề ra những hướng đi cho
sự nghiệp phát triển đất nước Điều này được thể hiện rất rõ qua sự khác biệt giữa đất nước trước và sau đổi mới
- Trước đổi mới:
+ Về quan điểm: Nhấn mạnh thái quá vai trò của chính trị, chủ quan, duy ý chí, vi phạm quy luật kinh tế khách quan
+ Về cơ chế: chính trị can thiệp quá sâu vào các quá trình kinh tế – xã hội bằng hệ thống những mệnh lệnh chủ quan của các cơ quan nhà nước
+ Về thiết chế: Bộ máy hành chính quan liêu, cửa quyền, cồng kềnh, kém hiệu quả
Trang 6- Từ khi đổi mới đến nay:
+ Về quan điểm: gắn đổi mới kinh tế với đổi mới chính trị
Đổi mới kinh tế là quá trình chuyển đổi nền kinh tế từ cơ chế tập trung, bao cấp, chủ yếu dựa trên chế độ sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể sang nền kinh
tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, có sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam theo định hướng
xã hội chủ nghĩa Chuyển từ nền kinh tế cơ bản là ‘ khép kín” sang nền kinh tế
“ mở” đối với khu vực và thế giới
Đổi mới chính trị được hiểu là đổi mới tư duy chính trị về CNXH, đổi mới cơ cấu tổ chức và cơ chế vận hành của hệ thống chính trị; đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng,
Trong chủ nghĩa xã hội, kiến trúc thượng tầng xã hội chủ nghĩa , mà đặc biệt là của nhà nước giữ vai trò đặc biệt quan trọng Không có chính quyền của giai cấp công nhân và nhân dân lao động thì không thể xây dựng được cơ sở hạ tầng xã hội chủ nghĩa Nhà nước xã hội chủ nghĩa là công cụ đắc lực để cải tạo
và xóa bỏ cơ sở hạ tầng cũ, tạo lập cơ sở hạ tầng mới
+ Về cơ chế: Chính trị thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ Nền kinh tế vận hành theo quy luật kinh tế khách quan
+ Về thiết chế: Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa , giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng Cải cách hành chính, cải tiến, và đổi mới phương thức hoạt động của cơ quan nhà nước Hoàn thiện hệ thống pháp luật; thực hành dân chủ xã hội chủ nghĩa
- Hiện nay, trong tình hình dịch Covid đang lan rộng, ta có thể thấy rõ được sự quyết định của kinh tế đối với chính trị, văn hóa, nghệ thuật,… Tình hình dịch bệnh căng thẳng khiến cho nền kinh tế của nước ta đang gặp rất nhiều khó khăn, chịu tổn thất nặng nề Để giảm thiểu những tổn thất về kinh tế, nhà nước đã thi hành rất nhiều biện pháp phòng dịch, hạn chế rất nhiều hoạt động văn hóa, thể thao, ngay cả trong suy nghĩ của mỗi người dân đều đã thay đổi, tất cả đều ra sức đưa đất nước vượt qua đại dịch, phục hồi nền kinh tế
Câu 2: Hãy chọn phương án ĐÚNG/SAI và giải thích ngắn gọn (mỗi câu khoảng 5
dòng)
1 Đấu tranh giữa các mặt đối lập vừa tuyệt đối vừa tương đối
2 Phủ định là sự tự phủ định
3 Bản chất và hiện tượng là hai mặt vừa thống nhất với nhau vừa mâu thuẫn với
nhau
Trang 74 Đặc điểm của quan hệ nhân – quả là quan hệ sản sinh
5 Tất nhiên đóng vai trò thúc đẩy sự phát triển còn ngẫu nhiên kìm hãm sự phát
triển
Bài làm
1 “ Đấu tranh giữa các mặt đối lập vừa tuyệt đối vừa tương đối “ là SAI Bởi vì: Theo quan điểm của phép biện chứng duy vật, sự đấu tranh giữa các mặt đối lập là tuyệt đối, còn sự thống nhất của chúng mới là tương đối Các mặt đối lập luôn luôn tác động qua
của sự vận động và phát triển Hai mặt đối lập luôn không ngừng đấu tranh, xung đột gay gắt với nhau Cho đến khi gặp điều kiện thích hợp, hai mặt đối lập sẽ chuyển hóa lẫn nhau, mẫu thuẫn được giải quyết làm cho sự vật cũ mất đi, sự vật mới ra đời
2 “ Phủ định là sự tự phủ định”: SAI Bởi lẽ: Phủ định bao gồm cả phủ định siêu hình và phủ định biện chứng Chỉ có phủ định biện chứng mới là sự phủ định tự thân của sự vật, hiện tượng, tạo tiền đề cho lần phủ định tiếp theo, cho sự ra đời của cái mới thay
hoặc xóa bỏ sự tồn tại và phát triển tự nhiên của sự vật
3 “ Bản chất và hiện tượng là hai mặt vừa thống nhất với nhau vừa mâu thuẫn với nhau” : ĐÚNG Bởi lẽ: Bản chất luôn bộc lộ qua hiện tượng, còn hiện tượng nào cũng là biểu hiện của bản chất nào đó ở mức độ nhất định Khi bản chất mà thay đổi thì hiện tượng sớm muộn cũng thay đổi theo Đây là minh chứng cho tính thống nhất của bản chất và hiện tượng, Còn về sự mâu thuẫn, trước hết, bản chất thể hiện cái chung, cái tất yếu, quyết định sự phát triển của sự vật; còn hiện tượng phản ánh cái riêng biệt, cái cá biệt ngoài sự vật Hơn nữa, bản chất là mặt bên trong, ẩn giấu sâu
xa hiện thực khách quan, còn hiện tượng là biểu hiện bên ngoài của hiện thực khách quan Bản chất là cái tương đối ổn định, còn hiện tượng là cái thường xuyên biến đổi
4 “ Đặc điểm của quan hệ nhân – quả là quan hệ sản sinh” : ĐÚNG bởi vì, nguyên nhân sinh ra kết quả Một kết quả có thể do nhiều nguyên nhân sinh ra Mặt khác, một nguyên nhân trong những điều kiện khác nhau cũng có thể sinh ra những kết quả
thành nguyên nhân của một kết quả khác, sự tiếp nối và sản sinh này có thể diễn ra không ngừng
5 “ Tất nhiên đóng vai trò thúc đẩy sự phát triển còn ngẫu nhiên kìm hãm sự phát triển”: SAI Bởi lẽ, tất nhiên đóng vai trò chi phối sự phát triển, còn ngẫu nhiên có thể làm cho sự phát triển ấy diễn ra nhanh hay chậm Ta có thể lấy một ví dụ thực tế để minh chứng nhận định này sai: “Hàng năm, người ta sẽ trồng hoa đào để hoa nở đúng vào dịp Tết Cái tất nhiên ở đây là nếu trồng vào thời gian này, chăm sóc đào đúng cách thì
nụ sẽ phát triển và hoa sẽ nở đúng vào dịp Tết Tuy nhiên, yếu tố ngẫu nhiên ở đây
Trang 8chính là thời tiết Nếu trong khoảng thời gian đó thời tiết giá lạnh, thì nụ hoa sẽ bị kìm hãm sự phát triển, đến Tết rồi có thể vẫn chưa nở Còn nếu thời tiết ấm áp, thì nó lại thúc đẩy sự phát triển của nụ hoa, khiến hoa đào nở sớm.”