TIỂU LUẬN tốt NGHIỆP nguyên lý phát triển của phép biện chứng duy vật và ý nghĩa của nó trong việc nâng cao nhận thức về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay

Chủ nghĩa MácLênin đã khẳng định, chỉ có một thế giới duy nhất và thống nhất – thế giới vật chất. Tính thống nhất của thế giới không chỉ được hiểu một cách đơn giản là vật chất tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người, một thế giới bao la rộng lớn “vô thuỷ, vô chung” (không có đầu, mà cũng chẳng có cuối), thế giới thống nhất ở tính vật chất; mà còn phải hiểu rằng, trong thế giới có vô số các sự vật hiện tượng khác nhau, chúng tồn tại trong mối liên hệ thống nhất biện chứng, tác động qua lại ảnh hưởng lẫn nhau, chúng luôn vận động biến đổi và phát triển không ngừng.Do đó, để cải tạo thế giới, con người phải có nhận thức đúng về nó, nhận thức được các nguyên lý, quy luật vận động của thế giới, từ đó tìm ra phương pháp tác động đúng, thúc đẩy sự vật hiện tượng phát triển đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu của con người. Muốn vậy, tư duy của con người không thể nghèo nàn, chết cứng, hay cô lập tách rời; mà phải phong phú, sinh động, linh hoạt, nhìn nhận và xét đoán sự vật hiện tượng phải khách quan, toàn diện, lịch sử, cụ thể và phát triển. Quá trình vận động, phát triển của các sự vật hiện tượng trong thế giới diễn ra như thế nào, do đâu mà có sự vận động, phát triển ấy, những vấn đề này đã được phép biện chứng duy vật Mác xít nói chung, nguyên lý về sự phát triển nói riêng đã làm rõ; đây cũng chính là cơ sở lý luận khoa học để chúng ta nâng cao nhận thức, hiểu biết đúng đắn về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay

VỀ CON ĐƯỜNG ĐI LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở NƯỚC TA

Họ tên học viên:……….

Lớp:……….,

MỤC LỤC Trang

CHƯƠNG 1 QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊ NIN

VỀ PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT VÀ NGUYÊN

LÝ PHÁT TRIỂN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT

7

1.2 Nguyên lý phát triển của phép biện chứng duy vật Mác

CHƯƠNG 2 Ý NGHĨA CỦA NGUYÊN LÝ PHÁT TRIỂN

TRONG NÂNG CAO NHẬN THỨC VỀ CON

2.1 Vai trò của nguyên lý phát triển trong phép biện chứng

trong xây dựng và tổ chức thực hiện đường lối, các Nghị

2.2 Nhận thức về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt

2.3 Ý nghĩa của nguyên lý phát triển trong nâng cao nhận

thức về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chủ nghĩa Mác-Lênin đã khẳng định, chỉ có một thế giới duy nhất và

thống nhất – thế giới vật chất Tính thống nhất của thế giới không chỉ được hiểumột cách đơn giản là vật chất tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào ý muốnchủ quan của con người, một thế giới bao la rộng lớn “vô thuỷ, vô chung”(không có đầu, mà cũng chẳng có cuối), thế giới thống nhất ở tính vật chất; màcòn phải hiểu rằng, trong thế giới có vô số các sự vật hiện tượng khác nhau,chúng tồn tại trong mối liên hệ thống nhất biện chứng, tác động qua lại ảnhhưởng lẫn nhau, chúng luôn vận động biến đổi và phát triển không ngừng

Do đó, để cải tạo thế giới, con người phải có nhận thức đúng về nó, nhậnthức được các nguyên lý, quy luật vận động của thế giới, từ đó tìm ra phươngpháp tác động đúng, thúc đẩy sự vật hiện tượng phát triển đáp ứng ngày càng tốthơn nhu cầu của con người Muốn vậy, tư duy của con người không thể nghèonàn, chết cứng, hay cô lập tách rời; mà phải phong phú, sinh động, linh hoạt,nhìn nhận và xét đoán sự vật hiện tượng phải khách quan, toàn diện, lịch sử, cụthể và phát triển Quá trình vận động, phát triển của các sự vật hiện tượng trongthế giới diễn ra như thế nào, do đâu mà có sự vận động, phát triển ấy, những vấn

đề này đã được phép biện chứng duy vật Mác xít nói chung, nguyên lý về sựphát triển nói riêng đã làm rõ; đây cũng chính là cơ sở lý luận khoa học để chúng

ta nâng cao nhận thức, hiểu biết đúng đắn về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội

ở nước ta hiện nay

Ngay từ Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa

xã hội được Đại hội VII (1991) của Đảng thông qua đã xác định: "Đảng lấy chủnghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ namcho hành động, " Kết luận này được rút ra từ kết quả tổng kết thực tiễn sáu mươi

năm thực hiện Chính cương vắn tắt, Luận cương năm 1930 của Đảng Nhưng, theo

Lênin, sợi chỉ đỏ của toàn bộ chủ nghĩa Mác chính là phép biện chứng duy vật - khoahọc phản ánh đúng đắn biện chứng khách quan của sự vật, hiện tượng Hoạt độngcủa con người chỉ có kết quả, khi lấy biện chứng khách quan của sự vật, hiện tượnglàm điểm xuất phát.

Đảng Cộng sản Việt Nam luôn luôn vận dụng sáng tạo phép biện chứng duyvật, trong đó có nguyên lý phát triển Do đó đã góp phần xây dựng một cách đúngđắn các đường lối, nghị quyết phát triển đất nước Thực tiễn những thành quả vĩ đạicủa cách mạng nước ta do Đảng lãnh đạo đã chứng minh điều đó Tuy nhiên, trongquá trình lãnh đạo cách mạng, đã có lúc Đảng ta chưa thực sự quán triệt nguyên lýphát triển của phép biện chứng duy vật, gây hậu quả cho sự phát triển của đất nước

Đã có lúc Đảng ta mắc phải bệnh giáo điều, kinh nghiệm, chủ quan duy ý chí, coithường các quy luật khách quan của sự phát triển xã hội trong quá trình hoạch địnhcũng như chỉ đạo đường lối phát triển đất nước Vì vậy Nhận thức đúng đắnnguyên lý phát triển của phép biện chứng duy vật với việc lựa chọn con đường đilên chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay có ý nghĩa hết sức quan trọng Trong quá

tình học tập, em xin chọn đề tài: “ Nguyên lý phát triển của phép biện chứng duy vật và ý nghĩa của nó trong việc nâng cao nhận thức về con đường đi lên chủ nghĩa

xã hội ở nước ta hiện nay” làm khóa luận tốt nghiệp

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích nghiên cứu

Luận giải làm rõ những vấn đề lý luận nguyên lý phát triển của phép biệnchứng duy vật Vận dụng nguyên lý phát triển để làm rõ nhận thức về con đường đilên chủ chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay

* Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ một số vấn đề lý luận cơ bản chủ nghĩa Mác Lê nin về phép biệnchứng duy vật

- Đánh giá đúng vai trò của phép biện chứng duy vật trong việ xây dựngđường lối, nghị quyết của Đảng và xác định con đường phát triển đất nước

- Xác định một số nội dung vận dụng nguyên lý phát triển trong nâng caonhận thức về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu nguyên lý phát triển của phép biện chứng duy vật, ý nghĩa trongviệc nâng cao nhận thức về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay

* Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, khóa luận sử dụngtổng hợp các phương pháp nghiên cứu của khoa học chuyên ngành và liên ngành,coi trọng các phương pháp: phân tích, tổng hợp, logich lịch sử, điều tra khảo sát,tổng kết thực tiễn, so sánh và phương pháp chuyên gia

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

* Ý nghĩa khoa học

Tiểu luận có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảngdạy, học tập về công tác xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền ở các Trung tâmbồi dưỡng chính trị cấp huyện/quận và trường Chính trị của tỉnh/thành phố

* Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của tiểu luận có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho cácđịa phương, các đoàn thể chính trị trong công tác tuyên truyền giáo dục, nhằm nâng

cao nhận thức trong cán bộ, đảng viên và nhân dân, tin tưởng vào sự lãnh đạo củaĐảng và tương lai của đất nước

7 Kết cấu của khóa luận

Kết cấu tiểu luận gồm: phần Mở đầu; 2 chương (5 tiết), kết luận, danh mụctài liệu tham khảo

CHƯƠNG 1: QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊ NIN VỀ PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT VÀ NGUYÊN LÝ PHÁT TRIỂN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT

1.1 Thực chất của phép biện chứng duy vật

Kế thừa có chọn lọc những thành quả của các nhà triết học tiền bối trong lịch

sử, mà trực tiếp nhất là phép biện chứng của Hêghen và quan điểm duy vật củaPhoiơbắc; dựa trên sự khái quát những thành quả mới nhất của khoa học đương thờicũng như thực tiễn lịch sử loài người, vào giữa thế kỷ XIX, C.Mác và Ph.Ăngghen

đã sáng lập ra triết học duy vật biện chứng, trong đó hạt nhân là phép biện chứngduy vật và về sau được V.I Lênin phát triển

Phép biện chứng duy vật đã khái quát một cách đúng đắn những quy luật vận động

và phát triển chung nhất của thế giới Nhờ vậy, C.Mác và Ph.Ănghen đã khắc phụcđược những hạn chế vốn có của phép biện chứng tự phát thời cổ đại cũng nhưnhững sai lầm của phép biện chứng duy tâm khách quan thời cận đại, làm cho phépbiện chứng trở thành khoa học Phép biện chứng duy vật có sự thống nhất về cơbản giữa biện chứng khách quan và biện chứng chủ quan Tức là có sự thống nhấtgiữa biện chứng của bản thân sự vật, hiện tượng, quá trình tồn tại độc lập và ở bênngoài ý thức con người với tư duy biện chứng của quá trình phản ánh hiện thực kháchquan vào trong đầu óc của con người

Trong mối quan hệ giữa biện chứng khách quan và biện chứng chủ quan thì:biện chứng khách quan của bản thân đối tượng được phản ánh quy định biện chứngchủ quan Ngược lại, biện chứng chủ quan cũng có tính độc lập tương đối của nó sovới biện chứng khách quan Nghĩa là, cái được phản ánh và cái phản ánh không baogiờ trùng khít với nhau hoàn toàn, quá trình tư duy, nhận thức còn có những quyluật vốn có của nó

Phép biện chứng duy vật được tạo thành từ một loạt những nguyên lý,những quy luật và những cặp phạm trù được khái quát từ hiện thực Cho nên, có

khả năng phản ánh đúng sự liên hệ, sự vận động và phát triển của tự nhiên, xã hội

và tư duy Bởi vậy, Ph.Ăngghen đã định nghĩa: Phép biện chứng là môn khoa học

về những quy luật phổ biến của sự vận động và sự phát triển của tự nhiên, của xãhội loài người và của tư duy

Có thể thấy rằng, phép biện chứng mácxít có sự hơn hẳn và mới về chất sovới tất cả các hình thức của phép biện chứng đã có trong lịch sử ở những nội dung

cơ bản sau đây:

Thứ nhất, phép biện chứng duy vật có sự gắn bó hữu cơ giữa thế giới quan duy vật và phép biện chứng Nếu như phép biện chứng chất phác thời cổ đại đã có

sự gắn bó giữa thế giới quan duy vật và phép biện chứng nhưng chỉ là sự gắn bó ởtrình độ thấp, trực quan, cảm tính chứ chưa đi vào bản chất của thế giới; còn phépbiện chứng của Hêghen là phép biện chứng dựa trên cơ sở thế giới quan duy tâm,

thì phép biện chứng mácxít có sự thống nhất hữu cơ giữa thế giới quan duy vật và pháp biện chứng trên cơ sở căn cứ khoa học vững chắc.

Thứ hai, phép biện chứng duy vật có tính phê phán Bản thân học thuyết của

chủ nghĩa Mác trong đó có phép biện chứng duy vật là hệ thống lý luận có tính phêphán Nó phê phán những hạn chế, sai lầm của phương pháp tư duy siêu hình, củacác phép biện chứng đã có trong lịch sử, và do đó, trở thành khoa học và cáchmạng Đồng thời, phép biện chứng duy vật luôn luôn có sự phê phán chính mình.Nếu như Hêghen coi sự phát triển có tính giới hạn, ví như nhà nước Phổ là giới hạncuối cùng của sự hoàn thiện, cũng như hệ thống triết học của ông là một hệ thống

đã được hoàn tất, thì ngược lại, các nhà sáng lập phép biện chứng duy vật đã nhiềulần nhấn mạnh rằng, phép biện chứng của các ông là một hệ thống mở chứ khôngphải một cái gì đã hoàn bị, nhất thành bất biến Chính bản chất cách mạng của phépbiện chứng duy vật đã đặt ra yêu cầu phép biện chứng duy vật phải thường xuyênđược phê phán nhằm bổ sung, điều chỉnh cùng với sự phát triển của thời đại

Thứ ba, phép biện chứng duy vật có sự thống nhất giữa tính khoa học và tính cách mạng Phép biện chứng chất phác thời cổ đại tuy có những đóng góp nhất

định, nhưng do những hạn chế của mình nên chưa thực sự có tính khoa học và tínhcách mạng; còn phép biện chứng của Hêghen đã phản ánh sai lệch bản chất của thếgiới cũng như quy luật vận động, phát triển của nó Ngược lại, phép biện chứngduy vật là phép biện chứng phản ánh đúng đắn, khách quan những quy luật nội tạicủa thế giới, do đó, phép biện chứng duy vật trở thành khoa học, nó giữ vai tròphương pháp luận cho hoạt động cách mạng cải tạo thế giới của con người theođúng các quy luật khách quan của thế giới Tính khoa học và tính cách mạng củaphép biện chứng duy vật đã được các giai cấp, các tầng lớp, các lực lượng tiến bộcủa loài người chứng minh bằng thực tiễn cách mạng.

Thứ tư, phép biện chứng duy vật luôn gắn bó với sự phát triển của khoa học Khoa học tự nhiên là một trong những tiền đề xuất hiện học thuyết cách mạng

của chủ nghĩa Mác nói chung và phép biện chứng duy vật nói riêng Sự gắn bó củaphép biện chứng duy vật với sự phát triển của khoa học đã làm cho phép biệnchứng luôn luôn được làm giàu thêm, được mài sắc hơn Đồng thời, phép biệnchứng duy vật ngày càng phát huy vai trò phương pháp luận phổ biến của nó đốivới sự phát triển của khoa học Ngày nay, những thành tựu mới của khoa học hiệnđại đang làm thế giới thay đổi từng ngày, từng giờ, điều đó đặt ra cho những ngườimácxít phải thường xuyên làm giàu hơn phép biện chứng duy vật bằng những thànhtựu khoa học đó

Thứ năm, phép biện chứng duy vật luôn được bổ sung bằng sự tổng kết thực

tiễn

Việc khái quát nội dung cơ bản thế giới quan của phép biện chứng duy vật

cho phép rút ra yêu cầu cơ bản của phương pháp luận biện chứng duy vật là: Thứ nhất, tự nhiên được coi như một chỉnh thể thống nhất, trong đó các sự vật, hiện

tượng phụ thuộc lẫn nhau, chế ước lẫn nhau; tất cả đều liên hệ với nhau, tác độnglẫn nhau Nội dung thế giới quan này đặt ra yêu cầu, muốn hiểu được bản chất của

sự vật, hiện tượng thì trong nhận thức cũng như trong hoạt động thực tiễn phải quán

triệt quan điểm "toàn diện" Phải xem xét tất cả các mặt, các yếu tố, các khâu trung

gian gián tiếp, các quá trình và tất cả các mối liên hệ đang diễn ra trên cơ sở của thựctiễn; trong tính lịch sử cụ thể của vấn đề Với tư cách là nguyên tắc phương pháp luậntrong hoạt động thực tiễn, nguyên lý về mối liên hệ phổ biến đòi hỏi để cải tạo sựvật, chúng ta phải bằng hoạt động thực tiễn của mình, hiện thực hóa bằng nhiều biện

pháp, nhiều phương tiện khác nhau Thứ hai, tự nhiên ở trong trạng thái vận động

không ngừng, biến hóa và đổi mới, trong đó luôn luôn có những sự vật, hiện tượngđang chết đi và biến đi, thì đồng thời, lại có những sự vật, hiện tượng khác phátsinh và phát triển; tất cả đều vận động và biến hóa Vì vậy, nguyên lý thế giới quannày đặt ra yêu cầu về mặt phương pháp luận là, muốn nắm bắt đúng đắn khuynhhướng vận động, biến đổi và phát triển của sự vật, hiện tượng thì trong nhận thức

và hoạt động thực tiễn phải có quan điểm "phát triển" Điều đó có nghĩa là, khi

xem xét các sự vật, hiện tượng, phải đặt nó trong sự vận động, sự phát triển, phảiphát hiện ra các xu hướng biến đổi, chuyển hóa của chúng Liên quan đến vấn đềnày, V.I.Lênin cho rằng, lôgíc biện chứng đòi hỏi phải xét sự vật trong sự pháttriển, trong sự tự thân vận động ( ) trong sự biến đổi của nó

Quan điểm phát triển với tư cách là nguyên tắc phương pháp luận để nhậnthức sự vật cũng hoàn toàn đối lập với quan điểm bảo thủ, trì trệ, định kiến Hơnnữa, quan điểm phát triển cũng đòi hỏi không chỉ thấy sự vật như là cái đang có,

mà còn phải nắm được khuynh hướng phát triển trong tương lai của nó Sự pháttriển của các sự vật và hiện tượng trong thực tiễn là một quá trình biện chứng đầymâu thuẫn Do vậy, quan điểm phát triển được vận dụng vào quá trình nhận thứccũng đòi hỏi chúng ta phải thấy được tính quanh co, phức tạp của quá trình pháttriển như là một hiện tượng phổ biến

Vận dụng quan điểm phát triển với tư cách là nguyên tắc phương pháp luậncủa hoạt động thực tiễn nhằm thúc đẩy sự vật phát triển theo quy định vốn có của nó,đòi hỏi chúng ta phải tìm ra mâu thuẫn của chính sự vật và bằng hoạt động thực tiễn

mà giải quyết mâu thuẫn Đồng thời, sự phát triển biện chứng của các quá trình hiện

thực và của tư duy được thực hiện thông qua những tích lũy về lượng mà tạo ra sựthay đổi về chất, theo khuynh hướng phủ định của phủ định.

Tóm lại, là một học thuyết khoa học, tiến bộ và cách mạng, phép biện chứngduy vật đã vạch ra những quy luật phổ biến về sự vận động, phát triển của thế giới -

tự nhiên, xã hội và tư duy Mỗi nguyên lý, phạm trù, quy luật của phép biện chứngduy vật đều có ý nghĩa phương pháp luận quan trọng Vì vậy, chúng phải được vậndụng tổng hợp, linh hoạt, mềm dẻo trong nhận thức cũng như trong hoạt động thựctiễn

Phép biện chứng duy vật, với tư cách là phương pháp luận của hoạt động cảitạo hiện thực, đòi hỏi phải được vận dụng một cách sáng tạo trong những hoàn

cảnh lịch sử cụ thể Ph Ăngghen coi phương pháp của tư duy biện chứng như nghệ

thuật vận dụng các khái niệm mà thực chất của nghệ thuật đó là "phân tích cụ thể mỗi tình hình cụ thể".

Ngày nay, hơn bao giờ hết, phép biện chứng duy vật vẫn là phương pháp luậncủa việc xây dựng các lý thuyết khoa học và tìm kiếm các thành tựu khoa học mớicũng như giải quyết những vấn đề mới của sự biến đổi, phát triển tất yếu đang diễn

ra trong xã hội loài người

Cũng như bất kỳ môn khoa học nào, lý luận của phép biện chứng duy vậtkhông phải là hệ thống giáo điều, bất biến, mà là hệ thống tri thức không ngừng pháttriển và do đó, nó đòi hỏi phải được bổ sung và hoàn thiện hơn nữa trong quá trìnhnhận thức và hoạt động thực tiễn của loài người Hơn nữa, phép biện chứng duy vật

là phương pháp phổ biến, cho nên nó không thể giữ vai trò là phương tiện duy nhất giải quyết trực tiếp tất cả các vấn đề cụ thể của cuộc sống Để giải pháp những vấn

đề do thực tiễn đặt ra, người ta có thể có nhiều con đường, với những phương pháp,phương tiện tương ứng với mỗi con đường đó Tuy nhiên, con người không thểthành công nếu họ lảng tránh, hoặc coi thường những vấn đề chung thuộc vềphương pháp luận phổ biến Chỉ khi nào các nguyên lý lý luận và phương phápluận của phép biện chứng duy vật được vận dụng một cách triệt để, sáng tạo vào

thực tiễn cụ thể thì khi đó con người mới có thể thành công trong hoạt động củamình.

1.2 Nguyên lý phát triển của phép biện chứng duy vật Mác xít

Theo quan điểm của phép biện chứng duy vật Mác xít, phát triển là mộtphạm trù triết học dùng để chỉ khái quát quá trình vận động tiến lên từ thấp lên cao,

từ kém hoàn thiện đến ngày càng hoàn thiện hơn, phát triển là một trường hợp đặcbiệt của vận động Phát triển cũng là một hình thức vận động, cũng là một kiểu vậnđộng, nhưng thông qua kiểu vận động đặc biệt này sẽ cho ra đời một “cái mới” hơnhẳn về chất so với cái cũ (cao hơn và hoàn thiện hơn cái cũ)

Như vậy, không phải mọi sự vận động đều được coi là phát triển, mặc dù cónăm hình thức vận động cơ bản của thế giới vật chất (vận động cơ học, vận độngvật lý, vận động hoá học, vận động sinh học và vận động xã hội), nhưng chỉ nhữnghình thức vận động nào, những sự vận động nào làm cho các mặt, các thuộc tínhcủa sự vật hiện tượng, hoặc làm cho bản thân sự vật hiện tượng đó tiến lên từ đơngiản đến phức tạp, từ thấp đến cao, từ chưa hoàn thiện đến ngày càng hoàn thiệnhơn, sự vật hiện tượng có một bước nhảy vọt về chất, cái mới được ra đời phủ địnhcái cũ, đó mới được coi là sự phát triển, sự phát triển ấy là một quá trình “của sựtiêu diệt cái cũ và sự nảy sinh ra cái mới” Như sự phát triển của một con người từkhi được sinh ra, lớn lên – trưởng thành – hoàn thiện hơn về mọi mặt (cả về hìnhdáng, kích thước, thể chất, trình độ.v.v.)

Quan điểm của phép biện chứng duy vật khác hẳn, thậm chí còn đối lập vớiquan điểm duy vật siêu hình khi bàn về sự phát triển, nếu như phép biện chứng duyvật cho rằng phát triển là khuynh hướng chung của mọi sự vật hiện tượng, là quátrình có sự nhảy vọt về chất, có sự ra đời của cái mới (từ A thành A’, thành A’’…)thì quan điểm duy vật siêu hình cho rằng sự vật hiện tượng không có sự phát triển,hoặc nếu có thừa nhận sự phát triển của sự vật hiện tượng, thì đó chẳng qua chỉ là

sự tăng lên về mặt số lượng một cách đơn thuần chứ không có sự nhảy vọt về chất,

sự phát triển diễn ra theo đường tròn khép kín (từ A đến A), chứ không phải theo

đường xoắn ốc vô tận Như thế, quan điểm siêu hình về sự phát triển của sự vậthiện tượng, thực chất là không thừa nhận có sự phát triển, đó chỉ là sự vận độngdẫn đến sự lặp lại sự vật hiện tượng cũ một cách nguyên si, không có sự ra đời củacái mới Khi so sánh phương pháp biện chứng và phương pháp siêu hình, V.I.Lênin viết: “Hai quan niệm cơ bản…về sự phát triển (sự tiến hoá): sự phát triển coinhư là sự giảm đi và tăng lên, như là sự lặp lại, và sự phát triển coi như là sự thốngnhất của các mặt đối lập (sự phân đôi của cái thống nhất thành những mặt đối lậpbài trừ lẫn nhau và mối quan hệ lẫn nhau giữa những mặt đối lập)…quan niệm thứnhất là chết cứng, nghèo nàn, khô khan Quan niệm thứ hai là sinh động Chỉ cóquan niệm thứ hai mới cho ta chìa khoá của sự (tự vận động) của tất thảy mọi cáiđang tồn tại; chỉ có nó mới cho ta chìa khoá của những “bước nhảy vọt”, của sự

“gián đoạn của tính tiệm tiến”, của sự “chuyển hoá thành mặt đối lập”, của sự tiêudiệt cái cũ và nảy sinh ra cái mới”1

Chủ nghĩa Mác-Lênin khẳng định, phát triển là khuynh hướng chung củamọi sự vật hiện tượng, đó là quá trình tự thân vận động, tự thân phát triển; sự pháttriển của các sự vật hiện tượng trong thế giới đều có nguyên nhân, nguồn gốc từbên trong của bản thân sự vật hiện tượng, do quá trình đấu tranh giải quyết mâuthuẫn, chứ không phải do “cái hích” của thượng đế, hoặc do “cái đẩy” của mộtđấng siêu nhiên nào, cũng không phải do có sự tác động từ bên ngoài vào sự vậthiện tượng như quan điểm của một số nhà duy tâm, siêu hình quan niệm; sự tácđộng từ bên ngoài sự vật hiện tượng (không phải thần linh, thượng đế) chỉ làm tăngnhanh hoặc kìm hãm quá trình phát triển của chúng, chứ không phải là nguyênnhân hay nguồn gốc của sự phát triển ấy Xã hội loài người muốn tồn tại và pháttriển cũng vậy, trước hết xã hội đó phải tự giải quyết được những mâu thuẫn tronglòng xã hội, như mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất về mặt

1 V.I Lênin toàn tập, tập 29, bản tiếng việt, Nxb Tiến bộ, Mát-xcơ-va 1981,

tr.379

kinh tế, giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng về mặt cấu trúc xã hội, giữa cácgiai cấp trong xã hội có giai cấp.v.v

Bản thân con người muốn phát triển được cũng phải tự giải quyết rất nhiềumâu thuẫn ngay ở bên trong con người, như mâu thuẫn giữa quá trình hấp thụ vàbài tiết, giữa đồng hoá và dị hoá, giữa nhu cầu và khả năng, giữa cái muốn biết vàcái chưa biết.v.v chỉ khi nào những mâu thuẫn cơ bản của sự vật hiện tượng đượcgiải quyết, khi đó mới có sự chuyển hóa, sự nhảy vọt về chất và sự ra đời của cáimới

Song không phải cứ có mâu thuẫn là lập tức có ngay kết quả của sự giảiquyết mâu thuẫn ấy, có ngay sự nhảy vọt về chất, mà chính ngay bản thân mâuthuẫn đó cũng phải trải qua một quá trình phát triển (có thể là lâu dài, có thể lànhanh chóng, điều này tuỳ thuộc vào tính chất của sự vật hiện tượng, của mâuthuẫn và phụ thuộc vào điều kiện hoàn cảnh cụ thể), mâu thuẫn đó phải vận độngphát triển bắt đầu từ sự khác biệt, đến sự đối lập, đến mâu thuẫn và mâu thuẫn gaygắt không thể điều hoà, tạo nên những “cuộc xung đột” giữa các mặt đối lập để giảiquyết mâu thuẫn Đồng thời với quá trình phát triển của mâu thuẫn là quá trình diễn

ra sự tích luỹ dần dần về lượng- lượng của chất- của sự vật hiện tượng, cũng chính

sự tích luỹ về lượng này đã làm cho mâu thuẫn có sự vận động phát triển đến đỉnhcao của nó, đến khi nó không thể giữ nguyên được trạng thái như cũ nữa, tức làmâu thuẫn đó phải được giải quyết, sự thống nhất cũ phải được phá vỡ để thiết lậpmột sự thống nhất mới, cái chất cũ đến đây đã trở nên lỗi thời, lạc hậu, không cònphù hợp với điều kiện hoàn cảnh mới nữa, đòi hỏi phải có một chất mới, một sự vậthiện tượng mới ra đời thay thế sự vật hiện tượng cũ; đó cũng là lúc sự vận động củalượng đã vượt quá giới hạn (gọi là độ) đạt đến điểm nút, cái giới hạn mà ở trong đó

đã diễn ra sự biến đổi về lượng (cũ) đến đây cũng bị phá vỡ, thay vào đó là mộtgiới hạn mới được thiết lập và tất nhiên lại có một sự biến đổi mới về lượng ở tronggiới hạn mới này Đến đây ta có thể khẳng định: mâu thuẫn đã được giải quyết,

chất cũ đã bị chất mới phủ định, sự vật hiện tượng cũ đã bị sự vật hiện tượng mớiphủ định (cái mới đã ra đời thay thế cái cũ).

Sự phát triển của sự vật hiện tượng thường là một quá trình lâu dài, liên tục,

do đó chúng ta không được nóng vội, áp đặt dễ dẫn đến chủ quan, duy ý chí Chúng

ta chỉ có thể nhận biết quá trình đó, tác động vào, định hướng cho sự phát triển đónhanh hơn để có tác dụng tốt hơn cho nhu cầu của con người

Thực tiễn trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nhiều nước trên thếgiới, trong đó có cả Việt Nam, đã từng có thời kỳ nóng vội, chủ quan, áp đặt dẫnđến một số sai lầm không những chẳng làm tăng nhanh quá trình xây dựng chủnghĩa xã hội, mà ngược lại còn làm kìm hãm quá trình đó, thậm chí có nơi còn bịlâm vào khủng hoảng trầm trọng, mất chế độ xã hội xã hội chủ nghĩa, tình hìnhchính trị mất ổn định, nền kinh tế bị tụt lùi nghiêm trọng, nhiều vấn đề về văn hoá

xã hội bị xuống cấp.v.v như một số nước xã hội chủ nghĩa ở Đông âu và Liên Xôtrước đây

Quá trình phát triển của các sự vật hiện tượng trong thế giới không phải đitheo đường thẳng, mà theo đường xoắn ốc; chúng phải trải qua nhiều lần phủ địnhbiện chứng, với những chu kỳ (vòng khâu của sự phát triển) khác nhau, mỗi chu kỳphát triển lại có hai lần phủ định cơ bản và có thể có nhiều lần phủ định không cơbản Khi kết thúc phủ định cơ bản lần một tạo ra cái đối lập với cái ban đầu, giaiđoạn này còn được gọi là khâu trung gian trong quá trình phát triển của sự vật hiệntượng Khi kết thúc phủ định cơ bản lần hai tạo ra một sự vật hiện tượng mới cónhiều thuộc tính giống như cái ban đầu, nên đôi khi tưởng là cái ban đầu, nhưngthực chất nó không phải là cái ban đầu, mà là cái mới, là cái dường như lặp lại cáiban đầu nhưng trên cơ sở cao hơn Đến đây mới kết thúc một chu kỳ phát triển của

sự vật hiện tượng Song, quá trình phát triển của sự vật hiện tượng không phải chỉ

có một chu kỳ, mà có thể có nhiều chu kỳ phủ định, với những tính chất mức độkhác nhau; cứ kết thúc chu kỳ này lại có sự ra đời của chu kỳ mới

Do sự vật hiện tượng có nhiều mặt, nhiều thuộc tính khác nhau, nên vậnđộng biến đổi về lượng, sự vận động phát triển của các loại mâu thuẫn, sự nhảy vọt

về chất của chúng diễn ra rất phong phú, đa dạng, làm cho sự ra đời của cái mớicũng rất đa dạng, phong phú muôn vẻ Cái mới ra đời không nhất thiết khi nào cũngphải là cả toàn bộ sự vật hiện tượng, mà có thể cái mới ra đời chỉ ở mặt này, mặtkia; cũng như sự chuyển hóa, sự nhảy vọt về chất vừa có những bước toàn bộ, vừa

có những bước cục bộ, bộ phận Điều đó cho thấy, quá trình nhận thức và cải tạothế giới con người phải luôn có cách nhìn biện chứng, phải vừa thấy cái toàn bộ,đồng thời vừa thấy cái bộ phận, cái cụ thể, tránh phiến diện hoặc chung chung, đạikhái, qua loa cho xong việc; từ đó tìm ra nhiều phương pháp tác động phù hợp, đạthiệu quả cao nhất

Hình ảnh đường xoắn ốc cho thấy, quá trình phát triển của các sự vật hiệntượng trong thế giới diễn ra quanh co, phức tạp, khó khăn, có thể có những bướcthụt lùi tạm thời Bước thụt lùi này chỉ như một giai đoạn có thể diễn ra, nằm trongquá trình phát triển của sự vật hiện tượng, chứ không được cho rằng bước thụt lùi

ấy cũng là một sự phát triển – hai cách hiểu đó hoàn toàn khác nhau Do sự đadạng, phong phú muôn hình, muôn vẻ của thế giới vật chất, nên khả năng xảy rabước thụt lùi này cũng rất phong phú, đa dạng, chúng có thể xảy ra ở mặt này haymặt khác, ở nơi này hoặc nơi khác trong quá trình phát triển của sự vật hiện tượng

Vì vậy, chúng ta không nên bi quan, chán nản, nghi ngờ và thiếu niềm tinvào sự thắng lợi của cái mới, nhất là khi cái mới vừa được “thoát thai” từ tronglòng cái cũ, cái cũ chẳng những còn rất mạnh, mà chúng còn có khả năng “thíchnghi”, còn đang được “che giấu”rất tinh vi xảo quyệt để tiếp tục tồn tại và pháttriển cùng với cái mới; cái mới ra đời thường còn rất non yếu, bản thân “sức đềkháng” của cái mới chưa đủ sức chống lại sự tấn công từ nhiều phía của những cáiđối lập, chưa thực sự “quen” với môi trường hiện tồn Do đó, sự thụt lùi, sự thất bạicủa cái mới ở giai đoạn đầu này cũng là điều dễ hiểu, đòi hỏi con người phải nhậnbiết được vấn đề này để vạch ra cách thức, bước đi, cách làm phù hợp, hạn chế tối