Phdi hop eae ket qua tren, ta ed dinh luat Cu-ldng duoc phat bieu nhu sau : Luc hut hay day gida hai dien tich diem ddt trong chdn khdng cd phuffng trung vdi dudng thdng ndi hai dien ti
Trang 1B O G I A O DUC VA DAO TAO
« <
Trang 3BO GIAO DUC VA DAO TAO
LUONG DUYEN BINH (Tdng Chu bien)
VU QUANG (Chu bien)
NGUYfiN X U A N CHI - DAM TRUNG DON
BUI QUANG HAN - D O A N DUY HINH
IX
(Tdi bdn lan thit ha)
NHA XUAT BAN GIAO DUC VIET NAM
Trang 4CAUTRUCCAC TRANG SACH GIAO KHOA
1 Phan ndi dung bai hoc gom cac trang in thanh hai cdt : mot cdt
la ndi dung chinh cija bai hoc, cdt cdn lai chQ nhd, trinh bay cac hinh ve, tranh, anh, bieu bang, dd thi, cac ndi dung thii yeu, cac cau hdi (ki hieu | ^ i ) de giao vien va hoc sinh cung tham gia xay dung bai hoc Tuy nhien, vdi cac hinh, dd thi, cd kich thudc Idn thi in tran trang
2 Sau phan ndi dung bai hoc la phan tdm tit bai hoc, duoc in dam Cudi mdi bai hoc la phSn cau hdi (ki hieu "? ) va bai tap (ki hieu )
de hoc sinh lam d nha Phin dap an va dap so bai tap duoc in a cudi
cudn saeh
3 Sau mot sd bai hoc cd nhung bai doc them ghi la "Em cd biet ?"
Ch/u tracli nliiem xuat ban : Chu tich HDQT kiem Tong Giam doc NGO TRAN AI
Pho Tong Giam doc kiem Tong bien tap N G U Y I N QUY THAO
Bien tap lan dau
Bien tap tai ban
Bien tap kJ thuat:
Trinh bay bia va minh hoa
Ban quyen thuoc Nha xuat ban Giao due Viet Nam - Bo Giao due va Dao tao
Trong saeh co silr dung mot so tu lieu anh eua Thong tan xa Viet Nam va cac tac gia khac
Trang 5PHAN MOT
DIENH
DIEN TCr HOC
Nam cham dien eua mot xiclotron
Nhung kien thuc ve Dien hoc va Dien tit hoc la co so eua nhieu ung dung quan trong trong ddi song va trong cac nganh ki thuat hien dai
Trang 6DIEN HOC DIEN TU* HOC
• • • •
fe- Dien tich, Dien triidng
^^? Dong dien khong doi
" J ; dien trong cac moi trUdng
*' Tu ti'u'dng
^^ C dien tii
Trang 7CHL/ONG I
Dien tich Dien tri/crng
••r wHm ! "wP^
May phat tinh dien Van-do-grap (Vandergraaf)
Trong chuong nay, ta de cap den nhung dac trung quan trong nhat eua dien tich va dien trudng 06 la nhung van de sau :
Dien tich, Dien trudng Dinh luat Cu-I6ng Thuyet electron Cuong do dien trudng Dudng sue dien Dien the Hieu dien the
Tu dien Dien dung eua tu dien
Trang 8Sau khi CO xat vao da, chiec thuoc nhua
hut dupe mau xop
I - SU" NHIEM OlEN CUA CAC VAT DIEN TICH TUOfNG TAC DIEN
1 SU nhiem dien eua cac vat
Ta da biet, khi co xat nhiing vat nhu thanh thuy tinh thanh nhira manh poHetilen, vao da hoae lua th) nhiJng vat do se co the hiit duoc nhiJng vat
nhe nhu meiu giay, sgi bong, Ta noi rSng nliitiig
vat do dd hi iiliiem dien
Ngay nay, nguoi ta vSn dira vao hien tuong hiit cac vat nhe de kiem tra xem mot vat co nhi^m dien hav kh6n2
Hinh 1.2
2 Dien tich Dien tich diem
Vat bi nhilm dien con goi la vat mang dien, vat tfch dien hay la mot dien tfch Dien la mot thuoc tfnh ciia vat va dien tfch la so do do Ion ciia thuoc tfnh do Tuong tu nhu khoi luong la so do miic quan tinh eua mot vat
Dien ticli diem la mot vat tfch dien co kfch thu6c
rat nho so voi khoang each tai die'm ma ta xet
H I Tren Hinh 1.2, AB va MN la
hai thanh da du'Oc nhiem dien
Mui ten chi chieu quay cue dau 6
khi dua dau M den gan, Hdi dau
B va dau M nhiem dien cung dau
hay trai dau ?
3 TUofng tac dien Hai loai dien tich
0 THCS, ta da lam nhieu thf nghiem dd thay cac dien tfch hoae daiy nhau, hoae hiit nhau (Hinh 1.2)
Su day hay hiit nhau giOa cac dien tfch do la
sif tuang tac dien H I
Trang 9Ngucfi ta thira nhan rang chi co hai loai dien tfch
la dien tfch duong (kf hieu bang da'u +) va dien tfch
am (kf hieu bang da'u - )
Cdc dien tieh cdng loai (dau) thi day nhau
Cae dien tieh khde loai (dau) thi hut nhau
Chii y : Khai niem dien ticti am, dien
tfch duong trong Vat If hoc khac vdi khai niem so am, sd duong trong Toan hoc ChSng han, sd am ludn ludn nhd hon sd dtrong, nhimg nguoc lai khdng the noi dien tich am ludn ludn nhd hon dien tfch duong duoc
II - DjNH LUAT CU-LONG H A N G SO DIEN MOI
I.Djnh luat Cu-long
Nam 1785, Cu-I6ng, nha bac hoc ngucd Phap, Mn
dau tien thiet lap duoc dinh luat ve su phu thuoc ciia
lue tuong tac giiia cac dien tfch diem (goi tat la lUc
dien hay licc Cu-ldng) vao khoang each giiia chiing
Ong dCing mot chiec can xoan de do lue
day giiia hai qua cau nho tfch dien ciing dau (Hinh
1.3) Hai qua cau nho nay dugfc coi la nhiing dien
tfch diem
Sac-lo Cu-I6ng (Charles Coulomb,
1736 - 1806), nha bac hoc ngudi Phap CO nhieu edng trinh nghien euu
ve tinh dien va tii
H;n/7 1.3 Can xo^n Cu-I6ng
Can xodn Cu-ldng
A la qua cSu kim loai cd dinh
gan d dau mot thanh thang dung
B la qua cau kim loai linh ddng
gdn d dau mot thanh nam ngang Dau kia ciia thanh cd mot qua ddi trong
^ va B duoc tich dien ciing dau Thanh nam ngang dugc treo bang mot sgi day manh cd tinh dan hoi chdng lai sir xoan
Khi hai qua cau d^y nhau, thanh ngang se quay cho den khi tac dung ciia lue day tfnh dien can bang vdi tac dung ciia lire dan hdi ciia day treo Biei gdc quay va chifiu dai ciia thanh ngang, ta se tinh dugc lue day
tinh dien giiia hai qua cau A va B
Trang 10^ ' Neu tang khoang each giiia
hai qua cau len ba lan thi \uc
tuong tac giufa chung tang hay
giam bao nhieu lan ?
Q2
Hinh 1 4
De nghien cihi sir phu thuoc ciia
lue tuong tac giOa hai qua cau A va B
trong can xoan Oi4dng (Hinh 1.3)
vao do Idn ciia dien tich, ta cd th^ giii
nguyen dien tich eua qua cau B va
cho qua cau A tie'p xiic vdi mot qua
cau kim loai C, gidng het no nhung
trung hoa v6 dien Vi If do ddi xirng,
dien tich CLia qua cau A se bi chia
lam ddi Cii nhu vay, ta cd the tiep tue
lam cho dien tich ciia qua cau ,4 bang
— - I TT' - dien tfch ban dau Ta se
4 8 16
tha'y do Idn eua lue tac dung giiia hai
qua cSu A va B bang —> ^ >
-dd Idn ciia lue ban dau Nhu vay, lue
dien ti le vdi dien tfch eua qua cau A
Tuong tii, liic dien ciing ti 16 vdi dien
tieh Ciia qua cau B Do dd lire dien
ti le vdi tfch eua hai dien ti'ch
Ket qua, 6ng tha'y lue nay ti le nghich vdi binh phuong khoang each giiia hai qua cau I *
Mat khac, c6 the chiing minh bang thuc nghiem
la : lue tuong tac giiia hai dien tfch ti le thuan vdi tfch do Idn eua hai dien tfch do
Phdi hop eae ket qua tren, ta ed dinh luat Cu-ldng
duoc phat bieu nhu sau :
Luc hut hay day gida hai dien tich diem ddt trong chdn khdng cd phuffng trung vdi dudng thdng ndi hai dien tieh diem dd, cd do Idn ti le thuan vdi tieh do Idn eua hai dien tieh vd ti le nghich vdi binh phuong khoang each giua chung
(Hinh 1.4)
trong dd, k la he sd ti le, phu thuoc vao he don vi
ma ta dung Trong he don vi SI, k ed gia tri :
/: = 9.109 N.m^
Viec nghien ciiu lire tuong tac
giiia cac dien tfch da eho phep ta do
dugc cae dien tich, tiic la so sanh do
Idn Ciia dien tfch edn do vdi dien tfch
don vi Mudn the, ta chi can so sanh
lue tuong tac eua hai dien tfch nay
vdi mdt dien tfch thu ba dat each
chiing nhiing khoang bang nhau,
trong ciing mot mdi trudng
Trong edng thiie (1.1), F duoc do bang don vi
niutcfn (N); r duoe do bang don.vi met (m); cdn q
va <72 du<?c do bang don vi culdng (kf hieu la C)
8
Trang 112 Liic tifong tac giOfa cac dien tich diem dat
trong dien moi dong tinh Hang so dien moi
a) Dien mdi la mdi trudng each dien
b) Thf nghiem chiing td rang, khi dat cac dien tfch
diem trong mot dien mdi ddng tfnh (chang han
trong mot chat dau each dien) thi lire tuong tac gifia
chiing se yeu di e lan so vdi khi dat chiing trong
chan khdng e duoc goi la hang so' dien mdi eua
mdi trudng (e > 1) Cdng thiic eua dinh luat
Cu-ldng trong trudng hop nay la :
F = k m i
sr
(1.3) Ddi vdi chan khdng thi e = 1
c) Hang sd dien mdi la mdt dac trung quan trong
cho tfnh chat dien ciia mot chat each dien Nd cho
biet, khi dat cdc dien tich trong chat do thi luc tde
dung giiia chiing senhd di bao nhieu lan so vai khi
Nude nguyen Parafin Giay Mica Ebonit Thuy tinh
81
2
2 5,7-^7 2,7
5 - 10 4,5
Cac dien tich ciing dau thi day nhau, trai dau thi hut nhau
Life hut hay day giu'a hai dien tich diem dat trong chan khong co phUOng trung vdi dudng thang noi hai dien tich diem do, co do Idn ti le thuan vdi tfch do Idn cCia hai dien tich va ti le nghjch vdi binh phUong khoang each giufa chung
F = k
Ocn vi dien tich la culong (C)
" ^ ' ' 1 ^ = 9 1 0 ^ ^ ^ '
CAU HOI VA BAI T A P
1 Dien tich diem la gi ?
2 Phat bieu dinh luat Cu-ldng
3 Lye tuong tac giua cac dien tich khi dat trong mot dien moi se Idn hay nho hon khi dat trong chan khdng ?
Trang 12Hang so dien moi eua mot chat cho ta biet 6 Trong trudng hop nao sau day, ta cd the coi dieu gi ? cac vat nhi^m dien la cac dien tich diem ?
A Hai thanh nhua dat gan nhau
B Mot thanh nhua va mot qua cau dat gan nhau
C Hai qua cau nhd dat xa nhau
D Hai qua cau Idn dat gan nhau
Chpn cau dung
Khi tang dong thdi dd Idn ciia hai dien tich ^ , , ^ , , • , , -
.^,, , u ' • - u- I- - ^-' giua dinh luat Cu4ong va dinh luat van vat diem va khoang each giua chung len gap doi Z- A' • • •
Neu nhung diem giong nhau va khac nhau giua dinh
hap dan
thi lye tuong tac giua chiing
A tang len gap ddi
D , - , 8 Hai qua cau nho mang hai dien tich cd dd Idn
B giam di mot nua u J - - U U ;>
u-bang nhau, dat each nhau 10 cm trong chan
C giam di bdn lan I^l^^^g ^^^ ^^^ ^^^^^ 1^^ ^^3^ ^^^ 1^^ ,3 g |Q-3 ^
D khdng thay ddi Xac dinh dien tich ciia hai qua cau dd
Em CO biet ?
SON TiNH OlEN
Trong cdng nghe son phun, ngudi ta dung mot sung cd khi nen de phun nhung hat son nhd
li ti den bam vao vat can son Dong tac nay gidng nhu viec phun nude hoa hay phun thud'c mudi Mot phan nhung hat son den bam vao vat can son Mot phan kha Idn bay vao khdng khi
vua gay lang phi, vua gay d nhidm De khic phuc nhuac diem nay, ngudi ta da cai tien cdng
nghe son phun thanh cdng nghe son tmh dien Trong cdng nghe nay, mui eua sung phun lam bang kim loai va duac ndi vdi cue duong eua mot may phat tinh dien Cue am eua may duoc ndi vdi vat can son Cac hat son bay ra khdi sung phun se duoc nhidm dien duong va bi hut ve phia vat can son So vai Idp son phun thi lop son tinh dien se bam chic hon vi cd them luc dien hut cac hat son vao vat can son Trong cdng nghe nay, vat can son phai bang kim loai
10
Trang 132 D I N H LUAT BAO TOAN DIEN TICH THUYET ELECTRON
Dua tren co so nao de giai thfeh cac hien tuong nhiem dien ?
I - THUYET ELECTRON
©-1 Cau tao nguyen tii ve phUc'ng dien dien
Dien tich nguyen to
a) Nguyen tir ed ca'u tao gdm mot hat nhan mang
dien duong nam d trung tam va eae electron mang
dien am chuyen ddng xung quanh Hat nhan ed eau
tao gdm hai loai hat la ncrtron khdng mang dien va
prdtdn mang dien duong (Hinh 2.1)
Electron cd dien tfch la -1,6.10"'^ C va khdi luong
la 9,1.10-3' ]^g protdn ed dien tfch la +1,6.10"'^ C va
khdi lugfng la 1,67.10"^^ kg Khdi luong eua notron
xap XI bang khdi luong eua prdtdn
Sd prdtdn trong hat nhan bang sd electron quay
xung quanh hat nhan nen do Idn ciia dien tfch
duong ciia hat nhan bang do Idn eua dien tfch am
eua cac electron va nguyen tir d trang thai trung hoa
vi dien
b) Trong cac hien tuong dien ma ta xet d chuong
trinh Vat If Trung hoe pho thdng (THPT) thi dien
tfch eua electron va dien tfch eiia prdtdn la dien tfch
nhd nhat ma ta ed the ed duoe Vi vay, ta goi chung
la nhung dien tich nguyen to {km hoae duong)
trinh 2.1
Mo hinh nguyen tCi heli
Ta higu sir trung hoa ve dien eua nguyen tir nhu sau : VI tdng di6n tich ciia cac electron cd do Idn bang dien tich ciia hat nhan va khoang each giiia cac electron va hat nhan rat nhd so vdi khoang each ttr nguyen tir nay den nguyen tir khac nen lire dien ma he dien tfch nay tac dung len cac dien tich khac coi nhu bang khdng Do do nguyen tu nay khdng cd tuong tac dien vdi cac nguyen tir khac
Trang 14M l Hay van dung thuyet
electron de giai thich hien tuong
nhilm dien eua thanh thuy tinh
khi CO xat vao da Cho rang,
tron^g hien tuong nay, thuy tinh bj
nhiem dien dUdng va chi co cac
electron co the di chuyen tU vat
no sang vat kia
2 T h u y e t e l e c t r o n
Su eu tru va di chuyen eua eae electron tao nen eae hien tugfng dien va tfnh chat dien mudn mau mudn ve eiia tu nhien
Thuyet difa vdo su cu tru vd di chuyen eua cdc electron de gidi thich cdc hien tuang dien vd cdc tinh chat dien eua cdc vat goi Id thuyet electron H I
Ndi dung eua thuyet electron vd viec giai thfeh
su nhidm dien eiia cae vat nhu sau : a) Electron cd the rdi khdi nguyen tti de di chuyen ttr noi nay den noi khac Nguyen t;i bi mat electron
se trd thanh mot hat mang dien duong goi la ion
duang Vf du : Nguyen tu natri bi mat mot electron
se trd thanh ion Na"""
b) Mot nguyen tu trung hoa cd the nhan them electron de trd thanh mot hat mang dien am va
duoe goi la ion dm Vf du : Nguyen tii elo nhan
them mot electron se trd thanh ion Cl~
e) Mot vat nhidm dien am khi sd electron ma nd ehiia Idn hon so dien tfch nguyen td ducmg (prdtdn) Neu
sd electron ft hon sd prdtdn thi vat nhiSm dien duong
^ Hay neu mot dinh nghla khac
ve vat dan dien va vat each dien
B : Chan khdng d i n dien hay
each dien ? Tai sao ?
I I - V A N D U N G
1 Vat (chat) dan dien va vat (chat) each dien
Vat (chat) ddn dien Id vat (chat) co chua nhieu dien tich tudo Dien tfch tu do la dien tfch cd the di
chuydn tir diem nay den diem khac trong pham vi the tfch ctia vat dan
Kim loai ed ehiia nhieu electron tu do ; eae dung dich axit, bazo va mudi ed ehua nhieu ion tu do Chung ddu la cac chat dan dien
Vat (chat) each dien la vat (clidt) khong chua hodc chua rat it dien dch tu do Khdng khf khd,
dau, thuy tinh, sii, cao su, mot sd nhua, la eae chat each dien ^ • R ]
12
Trang 152 Sii nhiem dien do tiep xuc
Neu cho mot vat chua nhidm dien tiep xiic vdi
mot vat nhidm dien thi nd se bi nhi6m dien ciing
da'u vdi vat dd Dd la sU nhiim dien do tiep xuc
Neu cho hai qua ci\x kim loai da tfch dien tiep xiic
vdi nhau va do chfnh xac cae dien tfch, ta se tha'y tong
dien tfch ciia hai qua eau sau khi tiep xiic bang tong
dai sd dien tfch eua hai qua eau trude khi tiep xtic
(Hinh 2.2) Nhu vay, viec gan da'u cho hai loai dien
tfch tuy la hinh thurc, nhung nd da giiip ta tfnh toan
dugc cae dien tfch theo phuong phap dai sd H I
3 Su nhiem dien do hUcrng uTng
Dua mot qua eau A nhi6m dien duong lai gan
dau M ciia mot thanh kim loai MN trung hoa ve
dien (Hinh 2.3) Ta tha'y dau M nhiSm dien am, edn
dau N nhidm dien duong Su nhidm dien ciia thanh
kim loai MN la su nliiem dien do hudng ung (hay
hien tuong cam ling tinh dien)
Ne'u dua qua eau A ra xa, thanh kim loai MA'' lai
trd lai trang thai trung hoa vi dien Di6u dd chiing
td do Idn eua eae dien tfch am va duong d eae dau
M va A^ la bang nhau CE
Hien tuong tuong tu cung xay ra khi qua cau A
nhiem dien am
B 5 Hay van dung thuyet electron
de giai thich hien tUdng nhiem dien do hudng ung Biet rang trong kim loai cd electron tU do
Ill - DjNH LUAT BAO TOAN DIEN TICH
Trong mot he vat ed lap ve dien, tdng dai so
eua cae dien tieh Id khdng ddi
He vat cd lap ve dien la he vat khdng ed trao doi
dien tfch vdi cac vat khac ngoai he
Trang 16Thuyet electron la thuyet dUa vao sUcUtru va di chuyen eua cac electron de giai thich
cac hien tuong dien va cac tinh chat dien eua cac vat
Dien tich eua electron la dien tich nguyen to am (-e = -1,6.10"^^ C) Oien tich eua
proton la dien tieh nguyen to dUOng (+e= 1,6.10"^'C)
Cd the giai thich cac hien tUong nhiem dien do cp xat, do tiep xuc va do hUdng lirng
b i n g thuyet electron
Djnh luat bao toan dien tich : Tong dai so eua cac dien tich eua mot he vat co lap ve
dien la khong thay doi
CAU HOI VA BAI T A P
1 Trinh bay ndi dung eua thuyet electron 6 Dua mdt qua cau Q tich dien duong lai
2 Giai thich hien tuong nhi§m dien am ciJa mot 9^" dau M ciia mot khdi tru kim loai MN
qua cau kim loai do tiep xuc bang thuyet ('^"''^
2-'^)-electron
3 Trinh bay hien tuong nhiem dien do hudng
ling va giai thich hien tuong dd bang thuyet Q M i N electron ^ u o ^
Hinh 2.4
4 Phat bieu dinh luat bao toan dien tich va van
dung de giai thich hien tuong xay ra khi cho
mot qua cau tich dien duong tiep xuc vdi mot Tai iW va A/ se xuat hien cac dien tich trai dau qua cau tich dien am Hien tuong gi se xay ra neu cham tay vao diem
/, trung diem ciia MN ?
A Dien tich d M va W khdng thay doi
Chon cau dung B Dien tich d M va A/ mat het
Dua qua cau tich dien Q lai gan qua cau M Q ^len tich d M cdn, d N mat
nhd, nhe, bang bac, treo 6 dau mot soi chi
thang dung Qua cau bac M bj hiit dinh vao ° ^ ' ^ " *'^^ ° ^ '^^'' ° ^ ^ ° "
-qua cau Q Sau dd thi
A M tiep tue bj hut dinh vao Q 7 Hay giai thich hien tuong bui bam chat vao cac
B M rdi Q va vSn bi hut lech ve phia Q '^^"^ ^^^* ^^.^"' "^^^ ^^ ^^^^ ^^^^ thuong
C M rdi 0 ve vi tri thang diing
D M bi day lech ve phia ben kia
xuyen quay rat nhanh
Trang 17DiEN TRirCUNG VA CUdNG DO DIEN TRI/CING Dl/GfNG s a c DIEN
Tai sao hai dien tfch a each xa nhau trong chan khdng lai tac dung duoc luc len nhau
I - DIEN TRUdNG
1 Moi tri/dng truyen tUorng tac dien
Gia sir ta dat hai qua cau tfch dien trai da'u trong
mot binh kfn rdi hiit het khdng khf ra (Hinh 3.1)
Theo nhu bai 1, luc hut giiia hai qua eau khdng
nhiJng khdng yeu di ma lai manh len Nhu vay, phai
ed mot mdi trudng nao dd truyen tuong tac dien giQa
hai qua eau Mdi trudng dd la dien trudrjg Bom chan
khdng ehi cd the hiit duoc cac phan tu khdng khi ra
khdi binh ma klidng hiit duoc dien trudng
Hinh 3.1
2 Dien tri/dng
Dien trudng Id mot dang vat chat (mdi trudng)
bao quanh dien tieh vd gdn lien vdi dien tieh
Dien trading tac dung lue dien len edc dien tieh
khde ddt trong nd
Mot dien tfch Q nam tai mot diem trong khdng
gian se gay ra xung quanh nd mot dien trudng Mot
dien tfch q nam trong dien trudng dd se bi Q tae dung
mot lue dien Nguge lai, q ciing gay ra mot dien
trudng tac dung len Q mot lue true ddi (Hinh 3.2) qO
q
M
Hinh 3.2
Trang 18II - CUdNG DO DIEN TRLTCfNG
1 Khai niem ciTarng do dien trUofng
Gia sir cd mot dien tfch diem Q nam tai diem O
Dien tfch nay tao ra mdt dien trudng xung quanh
nd De nghien eiiru dien trudng eua Q tai diem M, ta dat tai dd mot dien tfch diem q, goi la dien tich thii,
va xet lue dien tae dung len q (Hinh 3.2) Theo dinh luat Cu-ldng, q eang nam xa O thi lire dien cang nhd Ta ndi dien trudng tai cac diem cang xa Q eang
yeu Rd rang la can phai xay dung mot khai niem dac trung cho su manh, yeu ciia dien trudng tai mot
diem Khai niem dd la cudng do dien trudng
Neu dien trudng do nhi^u dien
tich di6m gay ra thi dinh nghia nay
vin dung Thuc vay, lire dien do mdi
dien tich diem tac dung len dien tfch
thir q CO do Idn ti le thuan vdi q Do
dd, dp Idn eua tdng hop cac luc dien
cung vin ti le vdi q, dii dd la tong
vecta Vi vay, trong trudng hgp dien
f
trucfng philc tap thi thuang sd —
vin la do Idn eua lire dien tac dung
len dien tfch 1 C va vin cd the'
lay-lam sd do cudng do dien trudng
2 Djnh nghia
Ta cd the lay do Idn eiia luc dien tac dung len
dien tfch thir q = +\ C de dac tiamg eho eudng do
dien trudng tai diem ma ta xet Tuy nhien, theo cdng
thiic (1.1), do Idn F eua luc dien ti le thuan vdi q, ntn
thuong so — ehfnh la dd Idn eua lue dien tae dung len
q • • •
dien tfch 1 C Do dd, ta se lay thuong sd nay lam so
do eiia eudng do dien trudng Ta ed dinh nghia sau :
Cudng dp dien trudng tai mat diem la dqi luang dac trung cho tde dung luc eua dien trudng tai diem dd Nd dupe xde dinh bdng thuang so eiia dp Idn lue dien F tde dung len mdt dien tich thu q (duong) ddt tai diem dd vd dp lan eua q
trong dd E la cudng do dien trudng tai die'm ma
ta xet
3 Vector cUdng do dien trUdng
Vi luc F la dai luong veeto, edn dien tfch q la dai lugng vd hudng, nen eudng do dien trudng E eung
la dai lugng veeto
16
Trang 19Cucmg do dien tnrcmg dugfC bieu dian bang mot
vecta goi la vecta cuong do dien trudng
^^^'jf-'^^-^'i^^i'-^BStESfUs^f^-K' q (3.2)
A^^^t^'^^'^^^
-Veeto eudng dd dien trudng E cd :
- phuong va chieu trung vdi phuong va chieu eua
luc dien tac dung len dien tich thir q duong ;
- chieu dai (mddun) bieu dien do Idn eua eudng do
dien trudng theo mdt ti xfeh nao dd ^
4 D0n vj do cUdng do dien trUdng
Ne'u trong edng thiic (3.1), do Idn ciia luc F dugc
do bang don vi niuton, do Idn eua dien tieh q dugc
do bang don vi culdng thi do Idn ciia cudng do dien
trudng E phai dugc do bang don vi niuton tren
culdng (N/C) Tuy nhien, ngudi ta dung don vi do
cudng do dien trudng la vdn tren met (ki hieu la
V/m), (xem mue 4, phan II, bai 5)
5 cudng dd dien trUdng eua mot dien tich diem
Tii cac cdng thiic (1.1) va (3.1), ta suy ra edng thiie
tfnh eudng do dien trudng ciia mdt dien tfch diem Q
trong chan khdng :
F \Q\
E = ~ = k^^
Cdng thiie nay eho tha'y : Do Idn eua eudng do
dien trudng E khdng phu thude vao do Idn eua
dien tfch thii q
6 Nguyen li chong chat dien trUdng
Gia sir cd hai dien tfch diem Q, vaQ^ gay ra tai
diem M hai di|n trudng ed eae veeto eudng do dien
trudng £, va E^iWmh 3.4)
Hay chiing minh veeto cUdng
dp dien trudng tai diem /W eua mot dien tich diem 0 co phuong va chieu nhu tren Hinh 3.3
®
Trang 20Neu dat mdt dien tfch thir q tai M thi nd se ehiu
tac dung eua luc dien nhu the' nao ?
Nguyen If chdng chat dien trudng dugc phat bieu
nhu sau : Cdc dien trudng £,, E^ ddng thdi tac dung
luc dien ten dien tich q mot cdch doc lap vdi nhau
vd dien tich q chiu tde dung eua dien trudng tdng hap E :
E = E^+E^ (3.4)
Cdc vecta cudng dp dien trudng tai mot diem duac tdng hgp theo quy tac hinh binh hdnh
Ill-DUO^NG sure DIEN
1 Hinh anh cac dUdng sure dien
Dat hai qua cau kim loai trong mdt be nhd hinh hop chir nhat, cd thanh bang thuy tinh trong sud't, trong dung dau each dien Cho mdt ft eae hat each dien (nhu mat eua chang han) nam lo liing trong dau
Khuay deu cac hat each dien rdi tich dien trai dau cho hai qua cau Ta se thay cac hat each dien nam dgc theo nhiing dudng ndi hai qua eau (Hinh 3.5) Cd the ehup anh cac dudng nay mdt each de dang
Ngudi ta da chiing minh dugc rang, cac hat nhd
dd da bi nhiem dien va nam dgc theo nhCrng dudng
ma tiep tuyen tai mdi diem trung vdi phuong eua veeto cudng do dien trudng tai dd Mdi dudng dd
duge goi la mdt dudng sue dien
2 Djnh nghia
Dudng sde dien Id dudng md tiep tuyen tai mdi diem eua nd Id gid eua veeta cudng dp dien trudng tai diem dd Ndi each khde, dudng sue dien Id dudng md luc dien tde dung dpe theo dd
Trang 213 Hmh dang difcmg siifc eua mot so dien trUdng
a) Ta ehi ed the ve ngay duge nhiitig dudng siic dien
trong nhiing trudng hgp don gian Vi du : Dudng
sire dien trong dien trudng ciia mdt dien tfch diem
(Hinh 3.6 va 3.7)
b) Trong nhirng trudng hgp khac thi phai dung
phuong phap ehup anh va ve theo anh ehup (Hinh
3.8 va 3.9)
4 Cac dac diem eua dUdng sure dien
a) Qua mdi diem trong dien trudng cd mdt dudng
su'c dien va ehi mdt ma thdi
b) Dudng siie dien la nhiing dudng ed hudng
Hudng ciia dudng siie dien tai mdt diem la hudng
eua veeto cudng do dien trudng tai diem dd
e) Dudng siic dien eua dien trudng tinh dien la
dudng khdng khep kfn Nd di ra tir dien tfch duong
va ket thiic d dien tieh am Trong trudng hgp chi cd
mdt dien tieh thi eae dudng sire di ttr dien tfch
duong ra vd cue hoae di tir vd cue den dien tfch am
d) Tuy eae dudng siic dien la day dac, nhung ngudi
ta ehi ve mdt sd ft dudng theo quy udc sau : Sd
dudng siie di qua mdt dien tfch nhat dinh dat vudng
gdc vdi dudng siic dien tai diem ma ta xet thi ti le
vdi cudng do dien trudng tai diem dd
Nhu vay, d ehd cudng do dien trudng Idn thi cac
dudng siic dien se mau, edn d ehd eudng do dien
trudng nhd thi cac dudng siic dien se thua BF?
Hinh 3.9
O Hinh 3.8 va 3.9, cac dien tfch
cd Cling do Idn
f ^ Dua vao he thong dudng siic
(Hinh 3.6 va 3.7), hav chuTig minh rang, cUdng do dien trUdng eua mot dien tich diem cang gan dien tich diem do thi cang Idn
Trang 225 Dien trUdng deu
Hinh 3.10
Dien trudng deu Id dien trudng md vecta cUdng
dp dien trudng tai moi diem deu cd cdng phuang, chieu vd dp lan ; dudng sdc dien Id nhimg dudng thdng song song cdch deu
Dien trudng trong mdt dien mdi ddng tfnh nSm giiia hai ban kim loai phang rong, dat song song vdi nhau va tfch dien ed do Idn bang nhau, trai dau la mdt dien trudng deu (Hinh 3.10)
Dien trUdng la mot dang vat chat bao quanh cac dien tich va truyen tUdng tac dien
Cudng do dien trUdng dac trUng cho tac dung lUc eua dien trUdng : £ = hay F = qE
\Q\
CUdrng do dien trUcrng eua mot dien tich diem trong chan khong : f = ^ ,
Vector cUdng dp dien trUdng £ eua dien trUofng tong hop : f = £., + f j
Tiep tuyen tai moi diem ciia dUdng siiTc dien la gia eua vector £ tai do
CAU HOI VA BAI T A P
1 Dien trudng la gi ? 6
2 Cudng do dien trudng la gi ? No duoc xac dinh 7
nhu the nao ? Don vi cudng do dien trudng
lagi?
3 Veeto cudng do dien trudng la gi ? Neu nhung
dac diem eua veeto cudng dp dien trudng tai
mot diem
4 Viet cong thiic tinh va neu nhung dac diem ciia 9,
cudng do dien trudng eua mot dien tich diem
5 Cudng dp dien.trudng eua mot he dien tich
diem duoc xac dinh-nhu the nao ?
Phat bieu nguyen li chong chat dien trudng Neu dinh nghia va cac dac diem ciia dudng siic dien
8 Dien trudng deu la gi ?
Dai luong nao dudi day khong lien quan den
cudng do dien trudng ciia mot dien tich diem Q tai mot diem ?
A Dien tich Q
20
Trang 23B Dien tich thu q 12 Hai dien tich diem Q, = +3.10"^ C va
C Khoang each rtu 0 den q q^= - 4.10-^ C dupe dat each nhau 10 cm
D Hang sd dien mdi ciia mdi trudng trong chan khdng Hay tim cac diem ma tai dd
cudng do dien trudng bang khdng Tai cac
10 Don vi nao sau day la don vi do cudng do diem dd cd dien trudng hay khdng ?
dien trudng ?
A- Niuton B Culdng ^3^ Tai hai diem A va B each nhau 5 cm trong
C Vdn nhan met D Vdn tren met chan khdng cd hai dien tich q^ =+16.1 Q-^Cva
q2 = - 9.10"^ C Tinh cudng do dien trudng
11 Tinh cudng dd dien trudng va ve veeto cudng ,.> , , - j - J - - * • * •
^ • • ^ , ^ tong hop va ve veeto cuong do dien truong tai
do dien trudng do mpt dien tich diem +4.1 Q-s C ^ , 1 ^ ^ nam each A mdt khoang 4 cm va each gay ra tai mot diem each nd 5 cm trong g ^^^ khoana 3 cm
chan khdng
E m CO b t e t ?
DIEN TRUONG G A N MAT OAT
Thuc nghiem cho tha'y, tren be mat Trai Oat ludn ludn ton tai mot dien trudng hudng thSng dung tu tren xud'ng duai, cd cudng dp vao khoang tu 100 V/m den 200 V/m Nhu vay, con ngudi ludn ludn sdng trong mot khong gian cd dien trudng, tu trudng va trong trudng Khdng biei, khi di du hanh vu tru dai ngay, trong con tau khdng cdn cac trudng dd nua thi cupc sdng eua nha du hanh se bi anh hudng nhu the nao ?
Trang 244 CONG CUA LI/C DIEN
Tuong tac tinh dien cd nhieu diem tuong dong vdi tuong tac hap d i n Ta se thay, cong cua luc dien cung cd nhung diem tuong tu nhu cdng cua trong luc
I - CONG CUA Ll/C OlEN
Dat dien tfch q duong {q > 0) tai mdt diem M trong
dien trudng deu (Hinh 4.1), nd se chiu tac dung eua
mdt lue dien F = qE Luc F Id luc khdng ddi, ed
phuang song song vdi cae dudng sue dien, chieu
hudng tii ban ducmg sang ban am, do Idn bang qE
2 Cong cua lUc dien trong dien trUdng deu
a) Dien tieh q duong di ehuyen theo dudng thang
MN, lam vdi cac dudng siic dien mdt gdc a, vdi
MN - s (Hinh 4.2) Ta ed edng eua lue dien :
diem cudi dudng di tren mdt dudng sue Ta chgn
chieu duong cho MH cung chieu vdi ehi^u ciia
dudng siie
Vi ^ > 0 nen F ciing chieu vdi E Do dd, a vira
la gdc giOa luc dien F va do ddi s, vira la gdc giua hudng cua dudng siJe va hudng eua do ddi s
22
Trang 25- Neu a < 90° thi eosa > 0, do dd ^ > 0 (M// ciing
chieu dudng sire) va Ay^^ > 0
- Neu a > 90° thi cosa < 0, do dd c? < 0 {MH
nguge chieu dudng siJc) va Ay^^ < 0
Trong trudng hgp ^ < 0, ta cd the chiing minh
cdng thiie (4.1) van diing va quy udc ve dau cua d
van giii nhu tren
b) Dien tfch q di ehuyen theo dudng gap khiie
MPN Tuong tu nhu tren, ta cd :
"^MPN ~ ^^iCosaj+ F52Cosa2
Vdi ^jcosofi + 52eosa2 = d, ta lai cd :
c) Ket qua tren cd the md rong eho eae trudng hgp
dudng di tii M den N la mdt dudng gap khue hoae
dudng cong
Nhu vay, edng eiia lue dien trong su di ehuyen
cua dien tich trong dien trudng deu titM den N Id
'^MN ~ Q^^ khdng phu thude vdo hinh dang eiia
dudng di md chi phu thude vdo vi tri eiia diem dau
M vd diem cudi N cua dudng di H I
3 Cong cua iiic dien trong sU di chuyen cua
di^n tfch trong dien triTdng bat ki
Ngudi ta cung da chung minh duge rang, edng
eiia luc dien trong su di ehuyen cua mdt dien tfch q
tir mdt diem M den mdt diem A^ trong mdt dien
trudng bat ki cung khdng phu thude hinh dang
dudng di tii M den N ma ehi phu thude vao vi tri cua
M va N (Hinh 4.3) Day la mdt tfnh chat chung cua
dien trudng tinh dien Dae tfnh nay cho tha'y, trudng
tinh dien la mdt trudng the EH
II - THE NANG CUA M 6 T OlEN TICH TRONG
OlEN TRirdNG
1 Khai niem ve the nang cua mot dien tich
trong dien triTdng
H I Hay neu su tuong tU giOa
cong ciia luc dien trong trudng hgp nay vdi cong cua trong lUc
Hinh 4.3
Gi Cho mdt dien tieh diem Q
nam tai tam cua mot vdng trdn
Khi di chuyen mot dien tich thcf q doc theo cung MN cua vdng trdn
dd thi cong cua lUc dien se bang bao nhieu ?
Trang 26Tuong tu nhu the' nang eua mdt vat trong trgng trudng,
the ndng ciia mot dien tich q trong dien trudng dac trung cho khd ndng sinh cdng cua dien trudng khi ddt dien tich q tai diem
md ta xet trong dien trudng
Ta se lay sd do the' nang eua dien tieh trong dien trudng la edng ma dien trudng cd the sinh ra khi cho dien tfch di chuyen tir diem ma ta xet den diem mdc de tfnh the' nang Diem mdc
thudng dugc coi la diem ma luc dien het kha nang sinh edng
Ddi vdi mdt dien tieh q (duong) dat tai diem M trong dien
trudng deu thi edng nay la :
A = qEd = Wy^
trong dd d la khoang each tir diem M den ban am ; W^^ la the' nang cua dien tfch q tai M
Trong trudng hgp dien tfch q nam tai diem M trong mdt dien
trudng bat ki do nhieu dien tfch gay ra thi cd the lay the' nang
bang edng eua luc dien khi di ehuyen ^ ttr M ra vd cue {A^^}
Dd la vi d vd cue, tiic la d rat xa cae dien tfch gay ra dien trudng, thi dien trudng bang 0 va luc dien ciing bang 0 Do vay :
Wu = AMOO (4.2)
d day, ta hieu do 2 SU phu thuoc cua the nang W^^ vao dien tfch q
giam the nang la hieu
giua gia tri cua the Vi dd Idn ciia luc dien ludn ti le thuan vdi dien tich thir (7 nen cdng
nang a diem dau va A^^^va do dd, the nang cua dien tfch tai M ciing ti le thuan vdi q :
gia tri cua the nang d
diem cudi Dp giam ^MQO = '^M - ^M'J i^-^) the nang la mot dai y^ j ^ ^Q^ j^g ^5- jj jg^ j^gng phu thude q ma chi phu thude vi trf
luong dai so j-»' ii,f» j - » ^ ' ' ' '
- * diem M trong dien truong
3 Cong cua die dien va do giam the nang cua dien tfch trong dien trUdng
I s ] The nang cua
dien tich thCr q ^^ ^i^h luat bao toan va chuyen hoa nang lugng, ta cd the suy
trong dien trUdng ra ket qua sau day :
^ - i, r-o - *u f^hi mdt dien tich q di chuyen tit diem M den diem N trone
Q neu 0 0 2 se thay ^ -^ *»
ddi the nao khi q di '"^^ -^ trudng thi cdng md luc dien tae dung len dien tich dd
chuyen dpe theo sinh ra se bdng dp gidm the ndng cda dien tieh q trong dien
cung hAN ? trudng B 5
24
Trang 27The nang ti le thuan vdi q
Cong cua liTc dien bang do giam the nang eua dien tich trong dien trUdng
CAU HOI VA BAI TAP
1 Viet cdng thiic tinh cdng ciia luc dien trong sy
di chuyen ciia mot dien tich trong mot dien
trudng deu
2 Neu dac diem ciia cdng ciia luc dien tac dung
len dien tich thu q khi cho q di chuyen trong
dien trudng
3 The nang ciia dien tich q trong mot dien trudng
phu thuoc vao q nhu the nao ?
Cho dien tich thii q di chuyen trong mdt dien
trudng deu doc theo hai doan thing MN va NP
Biei rang luc dien sinh cdng duong va MN dai
hon NP Hdi ket qua nao sau day la dung, khi
so sanh cac cdng A^^^ va A^^p ciia luc dien ?
A /*MN •*
•^NP-B A^f^ < Af^p
Mdt electron di chuyen dupe doan dudng
1 cm, doc theo mot dudng siic dien, dudi tac dung cua luc dien trong mot dien trudng deu
cd cudng dp dien trudng 1 000 V/m Hoi cdng cua lye dien cd gia tri nao sau day ?
B.+1,6.10-16 J D.+1,6.10-18 J
diem M roi trd lai diem M Cdng ciia luc dien
bang bao nhieu ?
7 Mot electron dupe tha khdng van td'c ban dau
6 sat ban am, trong dien trudng deu giua hai ban kim loai phang, tich dien trai dau Cudng
dp dien trudng giua hai ban la 1 000 V/m Khoang each giiia hai ban la 1 cm
Tinh dong nang ciia electron khi nd den dap vao ban duong
8 Cho mot dien tich duong Q dat tai diem 0 Dat
mot dien tich am q tai diem M Chiing minh
rang the nang cua q 6 iW cd gia trj am
Trang 281 Khai niem dien the
Trong edng thiic tinh the nang eua mdt dien tieh q tai mdt diem M trong dien trudng Wy^ = Ay^^ = Vyiq thi he sd V^ khdng phu thude q, ma chi phu thude dien trudng tai M Nd dac
trung cho dien trudng ve phuong dien tao ra the nang eua dien
tieh q Ta ggi nd la dien the tai M
1/ - ^ M _ ^ M c
y\A — — 'M
B ] ChCrng minh
rang, dien the tai
moi diem trong
dien trudng eua
mot dien tich diem
A
3 Oon vi dien the
Don vi dien the la vdn (kf hieu la V) Trong edng thuc (5.1), neu ^ = 1 C ; Ay^^
4 Oac diem cua dien the
,= l J t h i V ^ = l V
Dien the la dai lugng dai so Trong edng thiie (5.1), vi ^ > 0
nen : neu A^,„ > 0 thi V^>0; neu A^^ < 0 thi V^ < 0 H I
'M M M»
Dien the' cua dat va eua mdt diem d vd cue thudng duge chgn lam mdc (bang 0)
26
Trang 29II-HIEU OlEN THE
1 Hieu dien the'^'^ giiia hai die'm M va A^ la hieu
giira dien t h e i / ^ va V^ (Hinh 5.1) :
t^MN
A
vay, hieu dien the giiia hai diem M, N trong
dien trudng dqe trung eho khd ndng sinh cdng
cua dien trudng trong sit di ehuyen cda mot dien
tieh tit M den N Nd duac xde dinh bdng thuang
sd eua edng eua luc dien tde dung len dien tieh q
trong sit di ehuyen tit M den N vd dp Idn eiia q
Don vi hieu dien the ciing la vdn Vdn la hieu dien
the giiia hai diem ma neu di chuyen dien tfch q=\C
tii diem ng den diem kia thi luc dien sinh edng la 1 J
3 O o hieu d i e n t h e
Ngudi ta do hieu dien the tinh dien bang tinh dien ke'
Ph&i chfnh eua tinh dien ke' gdm mdt cai kim
bang kim loai (1) ed the quay xung quanh mdt true
gan tren mdt cai cin ciing bang kim loai (2) He
thdng duge dat trong mdt cai vd kim loai (3) va
dugc each dien vdi vd (Hinh 5.2)
4 He thurc giuTa hieu dien the va ciTdng do
dien trUdng
Xet hai diem M va N tren mdt dudng siie dien
eua mdt dien trudng deu (Hinh 5.3)
Hinh 5.1
Khi di chuye'n q tu M den N thi
dien truong sinh cong A^^
Hinfi 5.2
Mudn do fiieu difin the giira ban
duong va ban am ciia mdt ta dien
phing, ngudi ta ndi ban am vdi v6 va ban duong vdi cSn cua tinh dien k6' Kim tich dien ciing da'u vdi c&i va nam trong dien tnidng giira can va vd nen chiu tac dung cua lire dien, lam cho nd quay cho den khi tac dung cua luc dien bi can bang bdi tac dung ciia trong luc Gdc quay ciia kim ti le vdi hieu dien the giiia can va vd
Hinh 5.3
Trang 30Ne'u di ehuyen mdt dien tfch q tren dudng thang MN thi cdng
eua luc dien se la :
Cdng thiie nay eho thay tai sao ta lai dung don vi eiia eudng
do dien trudng la vdn tren met (V/m)
Cdng thiic (5.4) cung diing cho trudng hgp dien trudng khdng
deu, neu trong khoang d rat nhd dgc theo dudng siic dien, eudng
do dien trudng thay ddi khdng dang ke
Dien the tai mot diem AI dac trung cho kha nang sinh edng eua dien trUdng khi dat tai d6 mot dien tich q >< j ,
M q q
Hieu dien the giiira hai diem dac trUng cho kha nang sinh cong eCia dien trUdng trong
sU di chuyen eua dien tieh q tU diem no den diem kia
AviN
• ' M N '
Oorn vi cua dien the va hieu dien the la von (V)
He thurc giCra hieu dien the va cUdng do dien trudng : U = Ed
CAU HOI VA BAI TAP
3
2 8
Oien the tai mdt diem trong dien trudng la gi ?
Nd dupe xac dinh nhu the nao ?
Hieu dien the giua hai diem trong dien trudng
la gi ?
Viet he thiic lien he hieu dien the giua hai
diem vdi cdng do lye dien sinh ra khi cd mdt
dien tich q di chuyen giua hai diem dd
Viet he thiic giua hieu dien the va cudng do dien trudng, noi rd dieu kien ap dung he thuc dd
Trang 31Biet hieu dien the L/^^,^ = 3 V Hdi ding thiic
nao dudi day chac chan dung ?
A V,, = 3 V, B ^ , = 3 V
Khi mdt dien tich Q = - 2 C di chuyen tu diem
M den diem N trong dien trudng thi luc dien
sinh cdng - 6 J Hdi hieu dien the U^^^ cd gia
tri nao sau day ?
Tha mot electron khong van toe ban dau trong
mot dien trudng bat ki Electron dd se
A chuyen dong doc theo mdt dudng siic dien
B chuyen dong tti diem cd dien the cao xuong diem cd dien the thap
C chuyen dong tii diem cd dien the thap len diem cd dien the cao
D diing yen
Cd hai ban kim loai phang dat song song vdi nhau va each nhau 1 cm Hieu dien the giua ban duong va ban am la 120 V Hdi dien the tai
diem M nam Irong khoang giua hai ban, each
ban am 0,6 cm se la bao nhieu ? Moc dien the
d ban am
Tinh cdng ma luc dien tac dung len mot
electron sinh ra khi nd chuyen ddng tii diem M den diem N Biet hieu dien the L/^^^g = 50 V
-!?• i i> -A
Thanh trong ong khoi Cac thanh hoae ban kim loai
Cac hat bui va khoi bay len theo luong khi thai
Tam kim loai hinh mat tru tich dien duong
Day noi dat
Hmh 5.4
THIET B! LOC BUI TINH OIEN
Oe tranh lam d nhidm
khdng khi, trong cac d'ng khdi
cua cac nha may dien, nha may
xi mang, nha may gach, nha
may hoa chat, ngudi ta
thudng lap cai loc bui tTnh dien
Thiei bi Ipc bui tfnh dien
gom mot he thong cac thanh
hoae ban kim loai bd tri doc
theo true cua d'ng khdi O hai
ben thanh trong d'ng khdi cd hai tam kim loai hinh mat try
(Hinh 5.4) Cac thanh hoae ban kim loai duac ndi vdi cue am
cua nguon dien cao the Hai tam kim loai mat try dugc ndi vdi
cue duang Khi cac hat byi, khdi bay tu dudi len qua cac thanh
hoae ban kim loai thi chung se bi nhiem dien am Do dd,
chung se bi hut dinh vao cac tam kim loai mat try va bi trung
hoa ve dien Mot bd phan ca hoc ISc nhe hai tam nay lam cho
cac hat bui, khdi rai xudng va duac dua ra ngoai
Hieu dien the giua hai tam kim loai mat try vdi cac thanh
hoae ban kim loai vao khoang vai chyc nghin vdn
Hinh 5.5
Trong anh (chijp ngay 7 -12 - 2006)
la hai ong khoi ciia Nha may nhiet dien Pha Lai Ong khoi ciJa day chuyen san xuat cu (ben trai) phun khoi bui nhieu, con ong khoi cua day chuyen san xuat moi (ben phai) da duoc loc bui tot
Trang 32H I Sau khi tich dien cho tu dien,
neu ndi hai ban bang mot day dan
thi se xay ra hien tugng gi ?
I - T U D I E N
1 Tu dien la gi ?
Tu dien la mdt he hai vat ddn dat gdn nhau vd ngdn cdch nhau bdng mot Idp cdch dien
Tu dien dung de chiia dien tich
Tu dien la dung cu duge dung pho bien trong cac maeh dien xoay chidu va cac maeh vd tuyen dien Nd ed nhiem vu tich va phdng dien trong maeh dien
Tu dien duge dung pho bien la tu dien phang
Ca'u tao eiia tu dien phang gdm hai ban kim loai phang dat song song vdi nhau va ngan each nhau bang mdt Idp dien mdi Hai ban kim loai nay ggi la hai ban eua tu dien
Trong thue te, hai ban kim loai thudng la hai tam giay thiec, kem hoae nhdm ; Idp dien mdi la Idp
giay tam mdt chat each dien nhu parafin Hai ban
va Idp each dien duge cudn lai va dat trong mdt vd bang kim loai (Hinh 6.1 va 6.2)
Trong maeh dien, tu dien duge bieu diin bang
ki hieu ve tren Hinh 6.3
2 Cach tich d i e n cho t u d i e n
Mudn tieh dien cho tu dien, ngudi ta ndi hai ban cua til dien vdi hai cue eua ngudn dien (Hinh 6.4) Ban ndi vdi cue ducmg se tich dien duong, ban ndi vdi cue am se tich dien am H I
30
Trang 33Vi hai ban tu dien rat gSn nhau, nfin do cd su nhiem dien do
hudng ling, dien tieh cua hai ban bao gid cung cd do Idn bang
nhau nhung trai dau Ta ggi dien tieh cua ban duong la dien tieh
ciia tu dien
II - DIEN DUNG CUA TU DIEN
I.Djnh nghia
Dung mdt ngudn cd hieu dien the' nhat dinh de tieh dien eho
mdt sd tu dien khac nhau Ta se thay do Idn ciia dien tieh ma
chiing tieh duge eung khac nhau Nhu vay kha nang tich dien
eiia cac tu dien d mdt hieu dien the' nhat dinh la khac nhau
Mat khac, ngudi ta da chiing minh duge chat che bang li
thuyet la : Dien tich Q md mot tu dien nhatfttnh tich duac ti le
thuan vdi hieu dien theU ddt giua hai bdn cua nd
Q = CUhayC = ^ (6.1)
Dai lugng C ggi la dien dung eiia tu dien Nd dac trung cho
kha nang tieh dien eua tu dien d mdt hieu dien the nhat dinh
That vay, dudi mdt hieu dien the' U nhat dinh, tu ed dien dung C
Idn se tich dugc dien tich Q Idn Vay :
Dien dung ciia tu dien Id dqi luang dac trung cho khd ndng
tieh dien eua tu dien a mot hieu dien the nhat dinh Nd duac
xde dinh bdng thuang so cua dien tich cua tu dien vd hieu
dien the giua hai bdn cua nd
2 Dtfn vi dien dung
Trong edng thiic (6.1), ne'u Q do bang don vi culdng (C), U
do bang don vi vdn (V) thi C do bang dcm vi fara (ki hieu la F)
Fara Id dien dung eua mdt tu dien md neu ddtgiita hai bdn
eiia nd hieu dien the 1 V thi nd tieh duac dien tich 1 C
Cae tu dien thudng dung ehi ed dien dung tir 10"'-^ F den
10~^ F Vi vay, ta thudng dung cae udc eiia fara :
1 mierdfara (ki hieu la |.iF) = I.IQ-^ F
1 nandfara (ki hieu la nF) = 1 lO"*^ F
1 piedfara (ki hieu la pF) = I.IQ-^^ p
Trang 34a) Md hinh cau tao
b) Anh ehup mdt tu xoay
Hinh 6.5 TiJ xoay
+AQ
Hinh 6.6
3 Cac loai tu dien
a) Ngudi ta thudng lay ten ciia Idp dien mdi de' dat ten cho tu dien : tu khdng khi, tu giay, tu mica, tu sii, tu gdm,
Tren vd eua mdi tu dien thudng ed ghi cap sd lieu, chang han nhu 10 )J.F - 250 V Sd lieu thii nhat cho biet dien dung eiia tu Sd lieu thii hai la gia tri gidi han eua hieu dien the' ed the dat vao hai cue ciia
tu Vugt qua gidi han dd, tu dien ed the bi hong b) Ngudi ta edn che tao tu dien ed dien dung thay doi duge (edn ggi la tu xoay) Tu xoay ed mdt ban ed dinh (thue ra la mdt he thdng ban) hinh ban nguyet
va mdt ban linh ddng ciing hinh ban nguyet Ban linh ddng cd the quay quanh mdt true vudng gdc vdi ban
ed dinh tai tam (Hinh 6.5) Khi xoay ban linh ddng, dien tich ciia phan ddi dien giiia hai ban se thay doi lam eho dien dung ciia tu dien thay doi
4 Nang luong cua dien trUdng trong tu dien
Khi tu dien dugc tich dien thi giua hai ban eua tu dien se ed mdt dien trudng Ne'u ta tudng tugng eho mdt lugng dien tieh nhd + AQ di chuyen theo mdt day dan tir ban duong sang ban am (Hinh 6.6) thi dien trudng se sinh cdng Day dan se ndng len chiit
it Den ban am thi dien tieh + AQ se trung hoa bdt mdt lugng dien tieh am la -AQ Dien tich eiia tu dien bi giam di mdt lugng AQ
Neu eii tiep tue lam nhu tren thi se den liie tu dien het dien Dien trudng se triet tieu Toan bd cdng ma dien trudng sinh ra da lam tang ndi nang ciia day dan Nang lugng nay do dien trudng eung cap Vay, khi tu dien tieh dien thi dien trudng trong tu dien se du trir mdt nang lugng Dd la nang lugng dien trudng
Ngudi ta da ehiing minh duge cdng thiie tinh nang luong cua dien trudng trong tu dien •
Q'
w 2C
32
Trang 35Tu dien la dung cu thUdng dung de tich va phong dien trong maeh dien Cau tao cua
tu dien phing gom hai ban kim loai phang dat song song vdi nhau va ngan each nhau
bang Idp dien moi
Oien dung cua tu dien dac trUng cho kha nang tich dien cua tu dien d mot hieu dien
the nhat djnh
C =
-U
Don vi dien dung la fara (F)
Khi tu dien tich dien thi dien trUdng trong tu dien se dU triir mot nang lUcrng Dd la
nang luong dien trUdng
CAU HOI VA BAI TAP
1 Tu dien la gi ? Tu dien phang cd cau tao nhu A mica
* ^ ^^° '^ B nhua polietilen
2 Lam the nao de tich dien cho tu dien ? Ngudi ^ gi^y ^^^ ^^ng dich mudi an
ta goi dien tich cua tu dien la dien tich ciia ban , ^
PI^Q9 ' D giay tam parafin
3 Dien dung ciia tu dien la gi ? 7 Tren vd mdt tu dien cd ghi 20 pF - 200 V Noi
hai ban ciia tu dien vdi mdt hieu dien the 120 V
4 Nang luong cua mdt tu dien tich dien la dang
nana luonq ql ? ^) "'"'"'^ ^'^'^ '"''^ ^^^ ^^ '^'^'^•
b) Tinh dien tich tdi da ma tu dien tich dupe, 8* Tich dien cho mot tu dien cd dien dung 20 |aF
5 Goi Q, C va U la dien tich, dien dung va hieu dudi hieu dien the 60 V Sau dd thao tu dien ra
dien the giua hai ban ciia mot tu dien Phat khoi nguon
bieu nao dudi day la dung ? ^^ ^.^^ ^.^^ ^^^ ^ ^.^ ,^
A C ti le thuan voi Q ^^ j^^^ ^^^^ ^^ ^^^^ ^^^^^^ ^^^^^ ^^ ^ i ^ ^ ^^^^
B Cti le nghjch vdi U ra khi phdng dien tich Aq = 0,001 q tii ban
C C phu thuoc vao Q va U duong sang ban am
D C khdng phu thuoc vao Q va U c) Xet luc dien tich cua tu dien chi cdn bang ^•
6 Tronq trudng hop nao dudi day, ta khdng cd ^ , „
„ o • Tinh cong ma dien truong tronq tu dien sinh ra
mot tu dien? ^ • \ , ,• ^ ^
khi phong dien tich Aq nhu tren tu ban duong
Giua hai ban kim loai la mot lop sang ban am luc dd
Trang 36T; ong ket DIEN TICH
chirongl O l E N TRl/OfNG
1 Cd hai loai dien tich la dien tieh am va
dien tich duong Cae dien tieh eung dau
thi day nhau, trai da'u thi hut nhau Don
vi dien tieh la culdng (C)
2 Dinh luat Cu-ldng vi lire tuong tae
giiia eae dien tieh diem dat trong chan
khdng :
F = 9.10' |9l92|
3 Thuyei electron la thuyet can cii vao
su eu trti va di chuydn eiia eae electron
de giai thich eae hien tugng dien va cae
tinh chai dien eua cae vat Dua vao
thuyet electron cd the giai thfeh duge cae
hien tugng nhiem dien do eg xat, do tie'p
xiic va do hudng ling
4 Xung quanh mdi dien tieh ed dien
trudng eiia dien tieh dd Nd tac dung luc
len eae dien tfch khac dat trong dd
5 Cudng do dien trudng eiia mdt dien
tfch diem trong chan khdng :
dien tich diem m
r'-Don vi cudng do dien trudng la vdn tren
met (V/m)
f Dudng siic dien la dudng ma tie'p
tuyen tai mdi diem eiia nd la gia cua
veeto cudng do dien trudng
7 Cdng eua lire dien khdng phu thude vao hinh dang dudng di ma ehi phu thude vao vi trf diem dau va diem cudi eua dudng di trong dien trudng
8 The nang eua mdt dien tfch diem q tai diem M Uong dien trudng ti le thuan vdi q :
11 He thirc giua eudng do dien trudng
deu va hieu dien the': U = Ed
Q
u
12 Dien dung cua tu dien : C =
Don vi dien dung la fara (F)
13 Dien trudng trong tu dien ed du tru nang lugng
Trang 37CHUONG II
Dong dien khong do!
Ca dien (Electrophorus) an nau trong cac song 6 Nam Ml, giet chet cac con ca
ma no bSt duoc bang cac xung dien co cudng dp toi 1 A No thuc hien dieu do bang each tao ra mot hieu dien the vai tram von doc theo than ciia no va tao ra dong dien chay qua nuoc 6 xung quanh tu dau den duoi cua no
Trang 387 DONG DIEN KHONG DOI NGU6N DIEN
O THCS, ta da biei ddng dien la gi, biet nguon dien tao ra ddng dien chay trong maeh dien kin va
cd nhieu hieu biei khac ve ddng dien Trong bai nay, ta se biet ddng dien khdng doi la gi va vi sao nguon dien cd the tao ra ddng dien chay kha lau trong maeh dien kin
Hinh 7.1
Cac dien tich dich chuyen qua tiet dien
thang S cua vat dSn theo phuong vuong
goc voi tiet dien nay
4 Ddng dien chay qua cae vat dSn cd the gay ra nhiing tac dung nao ? Ddi vdi mdi tac dung hay k^ ten mdt dung cu ma boat ddng cua nd dua chii yeu vao tae dung dd eua ddng dien
5 Tri sd eua dai lugng nao eho biet miic do manh, yeu eua ddng dien ? Dai lugng nay dugc do bang dung cu nao va bang don vi gi ?
II - Cl/dNG Dp DONG DIEN DONG DIEN KHONG DOI
1 Cudng d o donq '*'^"
Cac dien tfch duong hoae dien tieh am dich chuyen
ed hudng deu tao thanh ddng dien Hinh 7.1 md ta trudng hgp cac dien tich duong dich chuye'n theo
phuong vudng gdc vdi tiet dien thing S eua vat dan R6
rang la ddng dien eang manh, die la cd eudng do eang Idn, neu eang cd nhieu dien tieh dich ehuyen qua tiet dien thing eua day dan trong mdt don vi thdi gian
36
Trang 39Neu ed mdt lugng dien tieh (dien lugng) Aq dich
chuye'n qua tiet dien thang S cua vat dSn trong
khoang thdi gian At thi eudng do ddng dien / duge
vay, cudng dp ddng dien Id dqi luang dac
trung cho tac dung manh, yeu cua ddng dien Nd
dupe xde dinh bdng thuang so eua dien lupng Aq
dich chuyen qua tiet dien thdng cua vat ddn trong
khoang thdi gian At vd khoang thdi gian dd
Cudng do ddng dien cd the' thay doi theo thdi
gian Vi vay, edng thiic (7.1) cho gia tri trung
binh ciia cudng do ddng dien trong khoang thdi
gian A? Neu lay At cang nhd thi cdng thiic (7.1)
cho gia tri cang ehfnh xac cua cudng do ddng dien
tai mdt thdi diem (dugc ggi la cudng do ddng dien
tlie thdi)
2 Dong dien khong doi
Ddng dien khdng ddi Id ddng dien cd chieu vd
cudng dp khdng thay ddi theo thdi gian H J
Thay cho cdng thiie (7.1), eudng do ddng dien
khdng doi duge tinh theo edng thiic :
M J Neu nnot vf du ve mot maeh dien trong dd cd ddng dien khdng doi chay qua
trong dd, q la dien lugng ehuyen qua tiet dien thing
cua vat din trong khoang thdi gian t R ?
Trong ngdn ngii thudng ngay, ed khi ngudi ta ggi
ddng dien khdng doi la ddng dien mdt chieu Can
chii y ring, ddng dien khdng ddi la ddng dien mdt
chieu, nhung ed nhung ddng dien mdt chieu lai ed
eudng do thay ddi theo thdi gian (vf du : ddng dien
chay qua day din ndi hai ban ciia mdt tu dien da
duoe tfch dien trude dd)
w 5 Do cudng do ddng dien bang dung cu gi ? Mac dung cu
dd nhu the nao vao maeh ?
Trang 40i * j Trong thai gian 2 s c6 mot
dien lugng 1,50 C dich ehuyen
qua tiet dien thing cua day tde
mot bdng den Tfnh cudng dp
ddng dien chay qua den
B E Ddng dien chay qua mdt
day dan bang kim loai cd cudng
do la 1 A Tfnh sd electron djch
chuyen qua tiet dien thing cua
day dan nay trong khoang thdi
va dugc dinh nghia theo tuong tae tir eiia ddng dien (xem chuong IV) 8!?1
b) Don vi ciia dien lugng la culdng (C), dugc dinh nghia theo don vi ampe :
1 C = 1 A.s Culdng la dien lugng dich chuyen qua tiet dien thing ciia day din trong thdi gian 1 giay khi ed ddng dien khdng doi eudng do 1 ampe chay qua day din nay H !
I l l - N G U 6 N DIEN
B S Cac vat cho ddng dien chay
qua dugc goi la cac vat gi ? Cac
hat mang dien trong cac vat loai
nay cd dac diem gi ?
^ K GiQa hai dau mot doan
maeh hoSc giOfa hai dau bong
den phai cd dieu kien gi de co
ddng dien chay qua chung ?
Hay ke ten mot sd
nguon dien thudng dung
cac
1 Dieu kien de co dong dien
a) Nhd lai eae kien thiie da hoc d THCS di tri Idi
2 Nguon dien
a) Nhd lai nhirng kie'n thiic v^ ngudn dien da hge d THCS de tri Idi C7, C8 va C9
38